जनक

जनक
राजा जनकको चित्र, लगभग १८०३-१८०४ ईपू
विदेहका महाराज
पूर्वाधिकारी	ह्रस्वरोम
उत्तराधिकारी	भानुमान जनक
जन्म	सीरध्वज मिथिला, विदेह
जीवनसाथी	सुनयना
सन्तान	सीता उर्मिला
घराना	विदेह
वंश	सूर्यवंश
बाबु	ह्रस्वरोम
आमा	कैकसी
धर्म	हिन्दु धर्म

जनक विदेहका राजा थिए जसले मिथिलाबाट शासन गर्ने गर्दथे। हिन्दु महाकाव्य रामायण अनुसार उनी धेरै ज्ञानी व्यक्ति थिए। जनकको विवाह सुनयनासँग भएको थियो। उनी रामायणमा सीता र उर्मिलाका पिता हुन्। 'जनक' शब्द विदेहका सबै राजाहरूले प्रयोग गर्ने उपाधि पनि थियो, जो राजा निमि र उनका छोरा राजा मिथिका सन्तान थिए। राजा मिथिलाई विदेहको पहिलो राजा मानिन्छ जसले 'जनक' उपाधि धारण गरेका थिए।

जनकलाई भौतिक सुखसुविधा र सम्पत्तिप्रति अनासक्तिको एक आदर्श उदाहरणका रूपमा पूजा गरिन्छ। उनी आध्यात्मिक प्रवचनमा गहिरो रुचि राख्थे र आफूलाई सांसारिक भ्रमबाट मुक्त ठान्थे। अष्टावक्र र सुलभ जस्ता ऋषि र साधकहरूसँगका उनका संवादहरू प्राचीन ग्रन्थहरूमा लिपिबद्ध छन्।

उनको राजधानी सहर जनकपुरमा देवताको रूपमा राजा जनकलाई समर्पित मन्दिर। यो मन्दिरलाई श्री राजर्षि जनक मन्दिरका रूपमा चिनिन्छ।

पौराणिक कथा

जन्म र वंश

अष्टावक्र र राजा जनक बीचको संवाद

जनक, जसको वास्तविक नाम शीरध्वज थियो, मिथिलाका राजा ह्रस्वरोम र उनकी पत्नी कैकसीका छोरा थिए। विदेह राज्य ऐतिहासिक रूपमा पूर्वमा गण्डकी नदी, पश्चिममा महानन्दा नदी, उत्तरमा हिमालय र दक्षिणमा गङ्गा नदीको बीचमा अवस्थित थियो। जनकका कुशध्वज नाम गरेका एक कान्छा भाइ थिए। मिथिलाको राजाको रूपमा सिंहासनमा बसेपछि, जनकले साङ्कास्याका राजा सुधन्वाको आक्रमणको सामना गर्नु परेको थियो। त्यसपछिको युद्धमा जनकले सुधन्वालाई पराजित गर्न सफल भएका थिए। जसपश्चात् उनले आफ्ना भाइ कुशध्वजलाई साङ्कास्याको नयाँ राजा नियुक्त गरेका थिए।

विवाह र सन्तान

हलो जोत्दा भेटिएकी सीतालाई काखमा लिएर मिथिलातर्फ जाँदै गरेका जनक

जनकले राम र उनका पिता दशरथलाई मिथिलामा स्वागत गर्दै

जनकको विवाह रानी सुनयनासँग भएको थियो। रामायणका अनुसार, यज्ञको एक भागको रूपमा हलो जोत्ने क्रममा जनक र सुनयनाले सीतालाई फेला पारेका थिए र उनलाई धर्मपुत्रीका रूपमा स्वीकार गरेका थिए। सीतालाई देवी लक्ष्मीको अवतार मानिन्छ। सुनयनाले पछि जया एकादशीका दिन उर्मिलालाई जन्म दिएकी थिइन्, जो देवी नागलक्ष्मीको अवतार हुन्।

सीता विवाह योग्य भएपछि, जनकले उनको स्वयंवर आयोजना गरेका थिए, जसमा रामले विजय प्राप्त गरेका थिए। राम र सीताको विवाहसँगै, उर्मिलाको विवाह रामका कान्छा भाइ लक्ष्मणसँग भएको थियो।

शिवालयहरूको स्थापना

पौराणिक कथा अनुसार, राजा जनक भगवान शिवका परम भक्त थिए। उनले प्राचीन विदेह (मिथिला राज्य) मा आफ्नो तपस्या गर्नका लागि राजधानी सहर जनकपुरका चारै कुनामा केही शिवलिङ्गहरू स्थापना गरेका थिए। उनले आफ्नो राजधानीको चार कुनामा स्थापना गरेका चार प्रमुख शिवलिङ्गहरू कल्याणेश्वर महादेव मन्दिर, जलेश्वर महादेव मन्दिर, क्षीरेश्वरनाथ महादेव मन्दिर र सप्तेश्वर नाथ महादेव मन्दिर थिए। त्यसैगरी उनले सीतामढीको 'हलेश्वर स्थान' मा हलेश्वर नाथ महादेव मन्दिर र जनकपुरको बाहिरी भागमा कपिलश्वर नाथ महादेव मन्दिर निर्माण गरेको श्रेय पनि उनलाई दिइन्छ।

अयोध्यामा पछिल्लो भूमिका

जनकले भरतलाई चित्रकूटसम्म साथ दिएका थिए, जहाँ भरत राम, सीता र लक्ष्मणलाई अयोध्या फर्किन राजी गराउन गएका थिए। राम वनवासबाट फर्केर कोसलको राजाका रूपमा राज्याभिषेक भएपछि, जनक उनको दरबारमा एक महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व बनेका थिए। रामले धेरै महत्त्वपूर्ण अवसरहरूमा जनकको सल्लाह पनि लिने गर्दथे।

साहित्य

पञ्जाबको नौरङ्गावादस्थित एउटा निर्मला सिख मन्दिरको भित्री भित्तामा राजा जनकलाई चित्रण गरिएको भित्तेचित्र

ऋषि अष्टावक्रसँग जनकको संवाद अष्टावक्र गीतामा लिपिबद्ध गरिएको छ, जसमा उनलाई मोक्ष प्राप्त व्यक्तिको रूपमा चित्रण गरिएको छ र ऋषि अष्टावक्रद्वारा यसको परीक्षण गरिएको थियो। धेरै आध्यात्मिक गुरुहरूले यस लेखनलाई प्रायः अनुवाद गर्दै र यसको अर्थ निकाल्दै सन्दर्भको रूपमा प्रयोग गरेका छन्। त्यसैगरी राजा जनक र ऋषि पाराशर बीचको दार्शनिक संवादलाई पाराशर गीताको रूपमा लिपिबद्ध गरिएको छ।