लक्ष्मण

लक्ष्मण
श्रीवैकुण्ठनाथ पेरुमल मन्दिरमा रहेको लक्ष्मणको मूर्ति
आबद्ध	शेषनागको अवतार
वासस्थान	अयोध्या, वैकुण्ठ, क्षीर सागर
अस्त्र	धनुष-वाण, छुरी
वंशावली
अवतारको जन्म	अयोध्या, कोसल (वर्तमान उत्तर प्रदेश, भारत)
अवतारको अन्त्य	सरयू नदी, अयोध्या, कोसल
अभिभावकहरू	दशरथ (पिता) सुमित्रा (माता) कैकेयी (सौतेनी माता) कौशल्या (सौतेनी माता)
भाइबहिनीहरू	शत्रुघ्न (भाइ), राम (सौतेनी दाजु), भरत (सौतेनी दाजु)
जीवनसाथी	उर्मिला
सन्तानहरू	अङ्गद, चन्द्रकेतु
वंश	रघुवंश - सूर्यवंश

लक्ष्मण जसलाई लखन, सौमित्र र रामानुज नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु महाकाव्य रामायणमा रामका कान्छा भाइ हुन्। उनलाई नागहरूका राजा शेषनागको अवतार मानिन्छ। लक्ष्मणको विवाह उर्मिलासँग भएको थियो र उनी रामप्रतिको आफ्नो निष्ठा र समर्पणका लागि प्रसिद्ध छन्।

लक्ष्मणको जन्म अयोध्याका राजा दशरथ र रानी सुमित्राको कोखबाट भएको थियो। शत्रुघ्न उनका जुम्ल्याहा भाइ हुन्। रामले सीतासँगको स्वयंवरमा विवाह गरेपछि लक्ष्मणको विवाह उर्मिलासँग भएको थियो। लक्ष्मणले बाल्यकालदेखि नै आफूलाई रामको सेवामा समर्पित गरेका थिए र चौध वर्षको वनवासको समयमा राम र सीताको सेवा गर्दै उनीहरूसँगै गएका थिए। उनले रावणविरुद्धको युद्धमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै मेघनादको वध गरेका थिए। हिन्दु धर्ममा लक्ष्मणलाई भारत र नेपालका विभिन्न स्थानहरूमा राम र सीतासँगै पूजा गरिन्छ।

किंवदन्ती

जन्म र प्रारम्भिक जीवन

दशरथका चार पुत्रहरूको जन्म

अयोध्याका राजा दशरथका कौशल्या, सुमित्रा र कैकेयीगरि तीन रानीहरू थिए। पुत्र प्राप्तिका लागि उनले अश्वमेध यज्ञ गर्छन् र त्यसको फलस्वरूप उनका रानीहरू गर्भवती हुन्छन्। सुमित्राबाट लक्ष्मण र उनका भाइ शत्रुघ्नको जन्म हुन्छ भने कौशल्या र कैकेयीबाट क्रमशः राम र भरतको जन्म हुन्छ।

पुराणहरूमा लक्ष्मणलाई शेषनागको अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जो हजार टाउको भएका नाग हुन् र जसमाथि भगवान विष्णु निवास गर्छन्। रामलाई विष्णुको अवतार मानिन्छ। जब ऋषि विश्वामित्रले रामलाई वनमा राक्षसहरूको वध गर्न आग्रह गरेका कारण लक्ष्मण पनि उनीहरूसँगै जान्छन् र उनीहरूसँगै मिथिला पुग्छन्। विश्वामित्रले उनीहरूलाई 'बला' र 'अतिबला' जस्ता दिव्य अस्त्रहरूको ज्ञानका साथै धर्मको शिक्षा दिन्छन् र ताड्का, मारीच र सुबाहु जस्ता शक्तिशाली राक्षसहरूलाई मार्न मार्गदर्शन गर्छन्।