तुलसीदास

गोस्वामी तुलसीदास
गोस्वामी तुलसीदास
	तुलसीदासले रामचरितमानस लेख्दै हुनुहुन्छ
व्यक्तिगत जीवन
जन्म	रामबोला दुबे; लगभग १५११; उहाँको जन्मस्थानको रूपमा तीनवटा ठाउँहरू उल्लेख गरिएका छन्, धेरैजसो विद्वानहरूले राजापुर, बांदा जिल्ला, उत्तर प्रदेश को सहरको रूपमा पहिचान गर्छन्।
अभिभावकहरू	आत्माराम दुबे (पिता); हुल्सी दुबे (माता);
धार्मिक जीवन
धर्म	हिन्दू धर्म
दर्शन	विशिष्टाद्वैत
Sect	रामानन्दी सम्प्रदाय
वरिष्ठ पदमा पदस्थापन
Guru	नरहरिदास

रामबोला दुबे (हिन्दी उच्चारण: [rɑːməboːlɑː d̪ubeː]; ११ अगस्ट १५११ – ३० जुलाई १६२३^[१]), लोकप्रिय रूपमा गोस्वामी तुलसीदास (संस्कृत उच्चारण: [tʊlsiːdaːsa]) का नामले परिचित, एक वैष्णव (रामानन्दी सम्प्रदाय) हिन्दू सन्त, भक्त तथा कवि थिए, जो भगवान् रामप्रतिको आफ्नो अनन्य भक्तिका लागि प्रसिद्ध छन्। उनले संस्कृत, अवधी तथा ब्रज भाषामा धेरै लोकप्रिय कृतिहरू रचना गरेका थिए। तर उनी विशेष रूपमा हनुमान चालीसा तथा महाकाव्य रामचरितमानस का रचनाकारका रूपमा परिचित छन्। रामचरितमानस संस्कृत रामायणको अवधी भाषामा गरिएको पुनर्कथन हो, जुन भगवान् रामको जीवनमा आधारित छ।

तुलसीदासले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय बनारस (हालको वाराणसी) तथा अयोध्यामा बिताएका थिए।^[२] वाराणसीस्थित गङ्गा नदीको किनारमा रहेको तुलसी घाट उनको नामबाट नामकरण गरिएको हो।^[३] उनले वाराणसीमा संकटमोचन हनुमान मन्दिरको स्थापना गरेका थिए, जुन स्थानलाई उनले हनुमानको दर्शन प्राप्त गरेको स्थल मानिन्छ।^[४]

तुलसीदासले रामचरितमानसका आधारमा रामलीला नाटक परम्पराको सुरुआत गरेका थिए, जुन रामायणमा आधारित एक लोकनाट्य शैली हो।^[५]

उनी हिन्दी साहित्य, भारतीय साहित्य तथा विश्व साहित्यका महानतम कविहरूमध्ये एक मानिन्छन्।^[६]^[७]^[८]^[९]

तुलसीदास तथा उनका कृतिहरूको प्रभाव भारतको कला, संस्कृति तथा समाजमा अत्यन्त व्यापक रूपमा देखिन्छ। उनको प्रभाव आज पनि जनभाषा, रामलीला परम्परा, हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीत, लोकप्रिय सङ्गीत तथा टेलिभिजन धारावाहिकहरूमा स्पष्ट रूपमा अनुभव गर्न सकिन्छ।^[५]^[१०]

तुलसीदासका भजनहरूलाई विष्णु दिगम्बर पलुस्कर, अनूप जलोटा तथा एम. एस. सुब्बुलक्ष्मीजस्ता प्रसिद्ध शास्त्रीय गायकहरूले लोकप्रिय बनाएका छन्।^[११]

सन् १९८० को दशकमा रामचरितमानसका संक्षिप्त गायन संस्करणहरूको अडियो रेकर्डिङ अत्यन्त लोकप्रिय बनेका थिए।^[१२]

२५ जनवरी १९८७ मा भारतको सरकारी टेलिभिजन नेटवर्क दूरदर्शनमा रामायण धारावाहिकको प्रसारण प्रारम्भ भयो, जसको मुख्य आधार रामचरितमानस थियो। यो धारावाहिक भारतीय टेलिभिजन इतिहासकै सबैभन्दा लोकप्रिय कार्यक्रममध्ये एक बन्यो र करिब १० करोड दर्शकसम्म पुगेको अनुमान गरिएको छ।^[१३]

लिप्यन्तरण तथा व्युत्पत्ति

तुलसीदासको संस्कृत नामलाई दुई तरिकाले लिप्यन्तरण गर्न सकिन्छ। मूल संस्कृत उच्चारणका आधारमा उनको नाम तुलसीदास (Tulasīdāsa) लेखिन्छ। हण्टरियन लिप्यन्तरण प्रणालीअनुसार भने यसलाई Tulsidas वा Tulsīdās लेखिन्छ, जसले जनभाषामा प्रचलित उच्चारणलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। भारतीय भाषाहरूमा कतिपय त्यस्ता अक्षरहरू लेखनमा यथावत् रहन्छन्, जसको उच्चारण भने समयसँगै लोप भइसकेको हुन्छ। हराएका यस्ता स्वरहरू इन्डो-आर्य भाषाहरूमा श्वा लोप (Schwa Deletion) को विशेषता हुन् र तिनको प्रयोग क्षेत्रअनुसार फरक–फरक हुन सक्छ।

‘तुलसीदास’ नाम दुई संस्कृत शब्दहरूको समासबाट बनेको हो। पहिलो शब्द तुलसी (Tulasī) हो, जुन तुलसी नामक सुगन्धित वनस्पति हो। यसलाई वैष्णवहरू (भगवान् विष्णु तथा उनका अवतारहरू, जस्तै राम, का भक्तहरू) द्वारा अत्यन्त पवित्र तथा शुभ मानिन्छ।^[१४]^[१५]

दोस्रो शब्द दास (Dāsa) हो, जसको अर्थ ‘सेवक’, ‘भृत्य’ वा ‘दास’ हुन्छ। धार्मिक सन्दर्भमा यसको अर्थ ‘भक्त’ अथवा कुनै देवताको समर्पित अनुयायी भन्ने पनि हुन्छ।^[१६]

यसरी ‘तुलसीदास’ नामको शाब्दिक अर्थ ‘तुलसीका सेवक’ अथवा ‘भगवान् विष्णु (वा राम) का भक्त’ भन्ने बुझिन्छ।

स्रोतहरू

तुलसीदासले आफ्ना विभिन्न कृतिहरूमा आफ्नो जीवनका घटनासम्बन्धी केही सीमित तथ्य तथा सङ्केतहरू मात्र दिएका छन्। उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म तुलसीदासको जीवनबारे जानकारी दिने दुई प्रमुख प्राचीन स्रोतहरू नाभादासद्वारा सन् १५८३ र १६३९ को बीचमा रचित भक्तमाल तथा त्यसको व्याख्या स्वरूप प्रियादासद्वारा सन् १७१२ मा रचित भक्तिरसबोधिनी थिए।^[१७]

नाभादास तुलसीदासका समकालीन थिए। उनले भक्तमालमा तुलसीदासबारे छ पङ्क्तिको एक पद लेख्दै उनलाई वाल्मीकिको अवतारका रूपमा वर्णन गरेका छन्। प्रियादासको कृति तुलसीदासको निधन भएको करिब एक शताब्दीपछि रचिएको थियो र त्यसमा तुलसीदासको जीवनसँग सम्बन्धित सात चमत्कारिक वा आध्यात्मिक घटनाहरू वर्णन गर्ने थप एघार पदहरू समावेश छन्।^[१७]

सन् १९२० को दशकमा पुराना पाण्डुलिपिहरूका आधारमा तुलसीदासका थप दुई प्राचीन जीवनीहरू प्रकाशित भए—वेणी माधव दासद्वारा सन् १६३० मा रचित मूल गोसाईं चरित तथा दासनिदास (भवनीदासका नामले पनि परिचित) द्वारा करिब सन् १७७० मा रचित गोसाईं चरित।^[१७]

वेणी माधव दास तुलसीदासका शिष्य तथा समकालीन थिए। उनको कृतिले तुलसीदासको जन्ममितिसम्बन्धी नयाँ विवरण प्रस्तुत गर्‍यो। भवनीदासको कृतिमा प्रियादासको तुलनामा अझ विस्तृत कथाहरू समावेश छन्।

सन् १९५० को दशकमा वाराणसीका कृष्णदत्त मिश्रद्वारा सन् १६२४ मा रचित गौतम चन्द्रिका नामक अर्को प्राचीन जीवनी पुरानो पाण्डुलिपिको आधारमा प्रकाशित भयो।^[१७]

कृष्णदत्त मिश्रका पिता तुलसीदासका निकट सहयोगी थिए। पछि प्रकाशित यी विवरणहरूलाई केही आधुनिक विद्वानहरूले प्रामाणिक मान्दैनन् भने अन्य विद्वानहरू तिनलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न पनि इच्छुक छैनन्। यी पाँचै कृतिहरूलाई एकसाथ तुलसीदासका परम्परागत जीवनीहरूको आधारभूत समूह मानिन्छ, जसमा आधारित भएर आधुनिक जीवनीहरू तयार गरिएका छन्।^[१७]

वाल्मीकिको अवतार

धेरै मानिसहरू तुलसीदासलाई वाल्मीकिको पुनर्जन्म अथवा अवतार मान्छन्।^[८]

हिन्दू धर्मग्रन्थ भविष्योत्तर पुराण अनुसार भगवान् शिवले आफ्नी पत्नी पार्वतीलाई वाल्मीकि सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनाउँदै भनेका छन् कि हनुमानबाट रामको महिमा जनभाषामा गाउने वरदान प्राप्त गरेका वाल्मीकि भविष्यमा कलियुगमा तुलसीदासका रूपमा अवतार लिनेछन्।^[१८]

देवनागरी IAST

वाल्मीकिस्तुलसीदासः कलौ देवि भविष्यति । vālmīkistulasīdāsaḥ kalau devi bhaviṣyati ।

रामचन्द्रकथामेतां भाषाबद्धां करिष्यति ॥ rāmachandrakathāmetāṃ bhāṣābaddhāṃ kariṣyati ॥

हे देवी (पार्वती)! कलियुगमा वाल्मीकि तुलसीदासका रूपमा अवतरित हुनेछन् र रामको यस कथालाई जनभाषामा रचना गर्नेछन्। — भविष्योत्तर पुराण, प्रतिसर्ग पर्व, ४.२०

नाभादासले आफ्नो भक्तमाल (अर्थात् ‘भक्तहरूको माला’) मा तुलसीदासलाई कलियुगमा अवतरित भएका वाल्मीकिका रूपमा वर्णन गरेका छन्।^[१९]^[२०]^[२१]^[२२]

रामानन्दी सम्प्रदायको विश्वासअनुसार कलियुगमा स्वयं वाल्मीकि नै तुलसीदासका रूपमा अवतरित भएका थिए।^[१८]

परम्परागत कथाअनुसार हनुमानले वाल्मीकि समक्ष धेरै पटक गएर रामायण श्रवण गर्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए। तर वाल्मीकि हनुमान वानर भएकाले यस्तो महान् महाकाव्य सुन्न योग्य नरहेको भन्दै अस्वीकार गर्थे।^[१८]

रावणमाथि रामको विजयपछि हनुमान हिमालयतर्फ गएर रामभक्तिमा लीन भए। त्यहाँ उनले आफ्ना नङद्वारा हिमालयका शिलाहरूमा महानाटक अथवा हनुमान नाटक नामक रामायणको नाट्यरूप लेखेका थिए।^[२३]

जब वाल्मीकिले हनुमानद्वारा रचित उक्त नाटक देखे, तब उनलाई महानाटकको सौन्दर्यले आफ्नो रामायणलाई समेत ओझेलमा पार्ने चिन्ता भयो। वाल्मीकिको मनोभाव बुझेर, कुनै यश वा प्रसिद्धिको चाहना नराख्ने सच्चा भक्त हनुमान दुःखी भए र उनले ती सबै शिलाहरू समुद्रमा फालिदिए। परम्पराअनुसार तीमध्ये केही अंश आज पनि हनुमान नाटकका रूपमा उपलब्ध रहेको विश्वास गरिन्छ।^[१८]^[२३]

यस घटनापछि हनुमानले वाल्मीकि लाई भविष्यमा तुलसीदासका रूपमा जन्म लिएर जनभाषामा रामायण रचना गर्न निर्देशन दिएका थिए।^[१८]

प्रारम्भिक जीवन

जन्म

तुलसीदासको जन्म श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षको सप्तमी तिथिमा भएको मानिन्छ।^[२४]^[२५] यो मिति ग्रेगोरियन पात्रोअनुसार ११ अगस्ट १५११ सँग मेल खान्छ।^[२४]

उनको जन्मस्थलबारे विभिन्न परम्परागत विवरणहरू पाइए तापनि अधिकांश विद्वानहरूले उत्तर प्रदेशको कासगञ्ज जिल्लास्थित सोरोंलाई उनको जन्मस्थलका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। सोरों गङ्गा नदीको किनारमा अवस्थित एक प्राचीन धार्मिक नगर हो। सन् २०१२ मा उत्तर प्रदेश सरकारले चित्रकूट धामलाई तुलसीदासको आधिकारिक जन्मस्थलका रूपमा घोषणा गरेको थियो।^[१]^[१८]^[२६]

उनका पिता आत्माराम दुबे तथा माता हुलसी थिए। मिश्रबन्धुहरूले राजापुर तथा आसपासका क्षेत्रहरूमा अनुसन्धान गरेपछि त्यहाँ कान्यकुब्ज ब्राह्मणहरूको बसोबास रहेको र तुलसीदास द्विवेदी वंशका भएकाले उनी कान्यकुब्ज ब्राह्मण हुनसक्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्।^[२७]

तर माता प्रसाद गुप्तका अनुसार कान्यकुब्ज ब्राह्मणहरू परम्परागत रूपमा दान वा भिक्षा ग्रहण गर्न हिच्किचाउँथे। तुलसीदासले आफ्नै कृतिमा आफ्नो परिवार भिक्षाबाट जीविकोपार्जन गर्ने उल्लेख गरेका कारण उनी सरयूपारीण ब्राह्मण समुदायका हुन सक्ने तर्क पनि प्रस्तुत गरिएको छ।^[२८]

तुलसीदास तथा सर जर्ज ग्रियर्सनले उनको जन्म संवत् १५६८ विक्रम (सन् १५११ ई.) मा भएको उल्लेख गरेका छन्।^[१]^[२९] यही मतलाई रामकृष्ण गोपाल भाण्डारकर, रामगुलाम द्विवेदी, जेम्स लोख्टेफेल्ड तथा स्वामी शिवानन्दलगायतका विद्वानहरूले समर्थन गरेका छन्।^[२४]^[२६]

यद्यपि केही आधुनिक जीवनीहरूमा सन् १४९७ ई. जन्मवर्षका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यस मतका विरोधीहरूका अनुसार त्यसो भए तुलसीदासको आयु १२६ वर्ष पुग्नेछ, जुन असम्भव नभए पनि अत्यन्त असाधारण मानिन्छ। अर्कोतर्फ, आचार्य रामचन्द्र शुक्लले तुलसीदासजस्ता महात्माका लागि १२६ वर्षको आयु असम्भव नहुने तर्क गरेका छन्।

सन् २०११ मा भारत सरकार तथा विभिन्न राज्य सरकारहरूले तुलसीदासको ५००औँ जन्मजयन्ती मनाएका थिए, जुन लोकप्रिय रूपमा स्वीकृत सन् १५११ ई. जन्मवर्षका आधारमा निर्धारण गरिएको थियो।^[१]

बाल्यकाल

लोककथाअनुसार तुलसीदास जन्मनुअघि बाह्र महिनासम्म आमाको गर्भमा बसेका थिए। जन्मँदा उनका मुखमा सबै बत्तीस दाँत थिए, उनको शारीरिक बनावट पाँच वर्षको बालकजस्तो थियो र जन्मेको समयमा उनी रोएनन्, बरु पहिलो शब्दका रूपमा ‘‘राम’’ उच्चारण गरे।^[२६]^[३०]

यस कारण उनको नाम रामबोला राखिएको थियो, जसको अर्थ ‘‘राम उच्चारण गर्ने व्यक्ति’’ हुन्छ। स्वयं तुलसीदासले विनयपत्रिकामा यस नामको उल्लेख गरेका छन्।^[३१]

मूल गोसाईं चरितअनुसार उनको जन्म अभुक्तमूल नक्षत्रमा भएको थियो। हिन्दू ज्योतिषशास्त्रमा यस नक्षत्रलाई पिताका लागि अशुभ मानिन्छ।^[३२]^[३३]</ref>

जन्मसमयको अशुभ ग्रहस्थितिका कारण जन्मको चौथो रातमा उनका माता–पिताले उनलाई हुलसीकी सेविका चुनिया (केही स्रोतहरूमा मुनिया) सँग पठाइदिए।^[२९]^[३४]

तुलसीदासले आफ्नो कवितावली तथा विनयपत्रिकामा जन्मपश्चात् परिवारद्वारा परित्यक्त भएको सङ्केत गरेका छन्।^[२२]^[३५]

चुनियाले बालक रामबोलालाई आफ्नो गाउँ हरिपुर लगिन् र करिब पाँच वर्ष छ महिनासम्म पालनपोषण गरिन्। त्यसपछि उनको निधन भयो।^[३६]

त्यसपछि रामबोला असहाय अनाथ बनेर जीविकाका लागि घर–घर भिक्षा माग्दै र सामान्य काम गर्दै भौतारिन थाले।^[२९]^[३६]</ref>

जनविश्वासअनुसार पार्वती देवीले ब्राह्मणीको रूप धारण गरी प्रतिदिन रामबोलाको संरक्षण गर्ने गर्थिन्।^[३०]

पछि नरहरिदास नामक वैष्णव सन्तले उनलाई आफ्नो संरक्षणमा लिए। उनले रामबोलालाई वैरागी दीक्षा प्रदान गरी नयाँ नाम तुलसीदास राखे।^[३४]

सात वर्षको उमेरमा अयोध्यामा माघ शुक्ल पञ्चमीका दिन उनको उपनयन संस्कार सम्पन्न गरिएको थियो।^[२९]

त्यसपछि उनले अयोध्यामा अध्ययन प्रारम्भ गरे। केही समयपछि नरहरिदासले उनलाई सोरोंस्थित वाराह क्षेत्रमा लगे, जहाँ उनले पहिलोपटक रामायणको कथा सुने। तुलसीदासले स्वयं रामचरितमानसमा यस घटनाको उल्लेख गरेका छन्।

देवनागरी IAST

मैं पुनि निज गुर सन सुनी कथा सो सूकरखेत। maiṃ puni nija guru sana sunī kathā so sūkarakheta।

समुझी नहिं तस बालपन तब अति रहेउँ अचेत॥ samujhī nahiṃ tasa bālapana taba ati raheuṃ acet॥

मैले आफ्ना गुरुसँग सूकरक्षेत्र (वाराह क्षेत्र) मा यही कथा सुनेँ, तर बाल्यावस्थामा अत्यन्त अज्ञान भएकाले त्यसबेला बुझ्न सकिनँ। — रामचरितमानस १.३०

पछि तुलसीदास वाराणसी गए र त्यहाँ गुरु शेष सनातनसँग करिब १५–१६ वर्षसम्म संस्कृत व्याकरण, चार वेद, छ वेदाङ्ग, ज्योतिषशास्त्र तथा हिन्दू दर्शनका छवटा प्रमुख दर्शनहरूको अध्ययन गरे।^[३४]

विवाह तथा वैराग्य

तुलसीदासको वैवाहिक जीवनबारे दुई भिन्न मतहरू पाइन्छन्।

तुलसी प्रकाश तथा अन्य केही ग्रन्थअनुसार विक्रम संवत् १६०४ (सन् १५६१ ई.) मा कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन उनको विवाह रत्नावलीसँग भएको थियो।^[३२]

रत्नावली गोंडा जिल्लाको नारायणपुर गाउँ निवासी पराशर गोत्रका ब्राह्मण दीनबन्धु पाठककी छोरी थिइन्।^[३७]

उनीहरूको तारक नामक एक पुत्र जन्मिएको थियो, जसको बाल्यकालमै मृत्यु भयो।^[३८]

एकपटक तुलसीदास हनुमान मन्दिर गएका बेला रत्नावली आफ्ना भाइसँग माइती गइन्। यो थाहा पाएपछि तुलसीदास रातको समयमा सरयू नदी तरेर पत्नीलाई भेट्न पुगे।^[३७]

त्यसपछि रत्नावलीले उनलाई सम्झाउँदै भनिन् कि यदि आफ्नो नश्वर शरीरप्रति जति प्रेम भगवान् रामप्रति भएको भए उनले मोक्ष प्राप्त गरिसक्ने थिए।^[३४]

रत्नावलीका यी वचनले गहिरो प्रभाव पारेपछि तुलसीदासले तत्काल गृहस्थ जीवन त्याग गरे र प्रयागराजतर्फ प्रस्थान गरी संन्यासी जीवन अपनाए।^[३७]

यद्यपि केही विद्वानहरूले विवाहसम्बन्धी सम्पूर्ण प्रसङ्गलाई पछिल्ला कालको थपिएको कथा (interpolation) मानेका छन्। उनीहरूका अनुसार तुलसीदास जन्मदेखि नै ब्रह्मचारी तथा साधु थिए।^[३६]

उत्तर जीवन

यात्राहरू

गृहत्यागपछि तुलसीदासले आफ्नो अधिकांश समय वाराणसी, प्रयाग, अयोध्या तथा चित्रकूटमा बिताए। साथै उनले भारतका अनेकौँ तीर्थस्थलहरूको भ्रमण गर्दै सन्त–महात्माहरूको सङ्गत, अध्ययन तथा ध्यान साधना गरे।^[३९]

मूल गोसाईं चरितअनुसार उनले हिन्दूहरूको चार धाम— बद्रीनाथ, द्वारका, पुरी तथा रामेश्वरम् —को तीर्थयात्रा गरेका थिए।^[४०]

उनले वर्तमान तिब्बतस्थित मानसरोवर तालको पनि दर्शन गरेका थिए। परम्पराअनुसार त्यहाँ उनले काकभुशुण्डिको दर्शन प्राप्त गरेका थिए, जो रामचरितमानसका चार कथावाचकमध्ये एक मानिन्छन्।^[४१]

हनुमानको दर्शन

तुलसीदासले आफ्ना विभिन्न कृतिहरूमा आफूले हनुमान तथा भगवान् रामको प्रत्यक्ष दर्शन प्राप्त गरेको सङ्केत गरेका छन्।^[३९]

प्रियादासकृत भक्तिरसबोधिनीमा यस सम्बन्धमा विस्तृत विवरण पाइन्छ।^[४२]

त्यस अनुसार तुलसीदास प्रत्येक बिहान जलपात्र लिएर वाराणसी बाहिरको वन क्षेत्रमा शौचादि कर्मका लागि जाने गर्थे। फर्किँदा बाँकी पानी एउटा रूखको फेदमा खन्याउने गर्थे। यसबाट एक प्रेतको तिर्खा मेटिन्थ्यो।^[४३]

प्रेत प्रसन्न भएर तुलसीदासलाई वर माग्न भन्यो। तुलसीदासले भगवान् रामको प्रत्यक्ष दर्शनको इच्छा व्यक्त गरे। प्रेतले त्यो शक्ति आफूमा नभएको बताए तापनि हनुमानसम्म पुग्ने उपाय भने बतायो।^[४२]

प्रेतले हनुमान प्रत्येक दिन कुष्ठरोगीको वेशमा आएर तुलसीदासको कथा सुन्ने गरेको जानकारी दियो।

त्यसै साँझ तुलसीदासले कथामा सबैभन्दा पहिले आउने र अन्तिमसम्म बस्ने वृद्ध कुष्ठरोगीलाई ध्यानपूर्वक पछ्याए। कथा समाप्त भएपछि उनी त्यस व्यक्तिको पछि–पछि वनमा पुगे र आजको संकटमोचन हनुमान मन्दिर रहेको स्थानमा उनका चरणमा लडे।^[४४]

अन्ततः हनुमानले आफ्नो वास्तविक स्वरूप प्रकट गरे र तुलसीदासलाई आशीर्वाद दिए। तुलसीदासले भगवान् रामको प्रत्यक्ष दर्शन गराइदिन आग्रह गरे। हनुमानले उनलाई चित्रकूट जान निर्देशन दिए, जहाँ उनले भगवान् रामको साक्षात् दर्शन प्राप्त गर्ने बताए।^[४१]

रामचरितमानसको आरम्भमा तुलसीदासले एक विशेष प्रेतलाई प्रणाम गरी कृपा याचना गरेका छन् (दोहा १.७)। रामभद्राचार्यका अनुसार त्यो प्रेत यही थियो, जसले तुलसीदासलाई हनुमानसम्म पुर्‍याएको थियो।^[४४]

रामको दर्शन

प्रियादासको विवरणअनुसार तुलसीदासले हनुमानको निर्देशन पालना गर्दै चित्रकूट धाम स्थित रामघाटको एक आश्रममा बस्न थाले। एक दिन तुलसीदास कामदगिरि पर्वतको परिक्रमा गर्न गए। त्यहाँ उनले हरियो वस्त्र लगाएका दुई राजकुमारलाई घोडामा सवार भएर जाँदै गरेको देखे, जसमध्ये एक श्यामवर्णका र अर्का गौरवर्णका थिए। उनीहरूलाई देखेर तुलसीदास मन्त्रमुग्ध भए, तर उनीहरूलाई चिन्न सकेनन् र दृष्टि हटाए। पछि हनुमानले उनलाई ती घोडचढी राजकुमारहरू वास्तवमा भगवान् राम र उनका भ्राता लक्ष्मण भएको बताए। यस कुराले तुलसीदास अत्यन्त दुःखी र पश्चात्तापी भए। त्यसपछि हनुमानले अर्को बिहान पुनः भगवान् रामको दर्शन हुने आश्वासन दिए।^[३९]^[४१]^[४४]

तुलसीदासले आफ्नो कृति गीतावलीको एक पदमा यस घटनाको स्मरण गर्दै आफ्ना आँखाहरूले भूमितर्फ मात्र हेरेर आफूलाई आफ्नै शत्रु बनाएको र क्षणभरमै त्यो अवसर गुमेकोमा विलाप गरेका छन्।^[३९]

अर्को बिहान, बुधवार, विक्रम संवत् १६०७ (ई.सं. १५५१) अथवा केही स्रोतअनुसार संवत् १६२१ (ई.सं. १५६५) को माघ अमावस्याका दिन, भगवान् राम पुनः एक बालकको रूपमा तुलसीदाससमक्ष प्रकट भए। त्यस समय तुलसीदास चन्दन घोटिरहेका थिए। एक बालक आएर चन्दनको तिलक मागे। यसपटक हनुमानले संकेत दिएपछि तुलसीदासले रामको वास्तविक स्वरूप पहिचान गरे र पूर्ण दर्शन प्राप्त गरे। भगवान् रामको रूपले उनी यति मोहित भए कि चन्दन लगाउनै बिर्सिए। त्यसपछि स्वयं रामले चन्दन लिएर पहिले आफ्नो निधारमा र त्यसपछि तुलसीदासको निधारमा तिलक लगाए र अन्तर्धान भए। यस प्रसिद्ध घटनालाई निम्न दोहामा वर्णन गरिएको छः

चित्रकूट के घाट पर, भई संतन की भीर।
तुलसीदास चन्दन घिसे, तिलक देत रघुबीर॥

^[३९]^[४०]^[४१]^[४४]

विनयपत्रिकाको एक पदमा तुलसीदासले “चित्रकूटको चमत्कार” को उल्लेख गर्दै भगवान् रामले त्यहाँ आफूलाई प्रदान गरेको कृपाका लागि धन्यवाद ज्ञापन गरेका छन्।^[४५] कतिपय जीवनीकारहरूका अनुसार तुलसीदासले उल्लेख गरेको यही “चित्रकूटको चमत्कार” वास्तवमा भगवान् रामको प्रत्यक्ष दर्शन नै हो।^[३९]^[४४]

याज्ञवल्क्य र भरद्वाजको दर्शन

विक्रम संवत् १६२९ (ई.सं. १५७२) मा तुलसीदास चित्रकूटबाट प्रयागतर्फ प्रस्थान गरे र त्यहाँ माघ मेलाको अवधिभर बसे। मेला समाप्त भएको छ दिनपछि उनले एउटा वटवृक्षमुनि महर्षि याज्ञवल्क्य र भरद्वाजको दर्शन प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ।^[४१]

रामचरितमानसका चार प्रमुख संवादमध्ये एउटामा याज्ञवल्क्य वक्ता र भरद्वाज श्रोता रहेका छन्।^[४६] तुलसीदासले रामचरितमानसमा माघ मेलापछि याज्ञवल्क्य र भरद्वाजबीच भएको भेटको वर्णन गरेका छन्। यही अवसरमा याज्ञवल्क्यले भरद्वाजलाई रामकथाको विस्तृत वर्णन सुनाएको उल्लेख गरिएको छ।^[४७]

तुलसीदाससँग सम्बन्धित चमत्कारहरू

तुलसीदाससँग सम्बन्धित अधिकांश कथाहरू जनश्रुति (अपोक्रिफल) मा आधारित छन् र पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा प्रचलित रहँदै आएका छन्। स्वयं तुलसीदासले यी घटनाहरूको उल्लेख नगरेकाले ऐतिहासिक तथ्य र किंवदन्ती छुट्याउन कठिन छ। प्रियादासको जीवनीमा तुलसीदासलाई अनेक चमत्कारिक शक्तिहरूको स्वामीका रूपमा चित्रण गरिएको छ।^[१९]^[४८]

एक प्रसिद्ध कथाअनुसार उनले मृत ब्राह्मणलाई पुनर्जीवित गरेका थिए।^[४८]^[४९]^[५०]^[५१] जब ती ब्राह्मणको अन्त्येष्टि गर्न लगिँदै थियो, उनकी पत्नीले तुलसीदासलाई प्रणाम गरिन्। तुलसीदासले उनलाई “सौभाग्यवती” भनेर सम्बोधन गरे।^[४९] विधवाले आफ्ना पति भर्खरै मृत्यु भएको बताइन्। त्यसपछि तुलसीदासले आफ्ना मुखबाट निस्केको वचन असत्य हुन नसक्ने भन्दै सबैलाई आँखा बन्द गरेर “राम” नाम जप्न आग्रह गरे। जनश्रुतिअनुसार त्यसपछि मृत ब्राह्मण पुनर्जीवित भए।^[४९]^[५०]

अर्को प्रसिद्ध कथामा मुगल सम्राट अकबर ले तुलसीदासलाई आफ्नो दरबारमा बोलाएका थिए। मृत व्यक्तिलाई जीवित पारेको समाचार सुनेपछि अकबरले चमत्कार देखाउन आग्रह गरे। तुलसीदासले आफूलाई केवल रामको नाम मात्र थाहा भएको भन्दै अस्वीकार गरे। त्यसपछि उनलाई फतेहपुर सीकरीमा कैद गरियो।^[५२] कारागारमा रहँदा उनले चालीस दिनसम्म हनुमान चालीसाको पाठ गरे।^[५३]^[५४]

कथाअनुसार त्यसपछि असंख्य बाँदरहरू फतेहपुर सीकरीमा आएर सर्वत्र उपद्रव मच्चाउन थाले।^[५३] अन्ततः एक वृद्ध हाफिजले सम्राटलाई यो तुलसीदासको आध्यात्मिक प्रभाव भएको बताए। त्यसपछि अकबरले तुलसीदाससँग क्षमा मागी उनलाई मुक्त गरे।^[५१] यसपछि अकबर तुलसीदासप्रति सम्मानभाव राख्न थाले र हिन्दू धर्मावलम्बीहरूलाई अनावश्यक दुःख नदिन आदेश जारी गरेको जनविश्वास छ।^[५५]

प्रियादासले वर्णन गरेको अर्को चमत्कार वृन्दावनसँग सम्बन्धित छ। तुलसीदासले भगवान् कृष्णको मन्दिरमा दर्शन गर्दा त्यहाँका महन्त परशुरामले उनलाई चुनौती दिए कि आफ्नो आराध्य देव राम हुँदाहुँदै किन कृष्णलाई प्रणाम गरेका छन्।^[५६]

यसको उत्तरमा तुलसीदासले तत्काल एउटा प्रसिद्ध दोहा रचेः

काह कहौं छबि आजुकि, भले बने हो नाथ।
तुलसी मस्तक तब नवै, धरो धनुष शर हाथ॥

अर्थात्, “हे प्रभु! आजको तपाईंको शोभा अत्यन्त मनोहर छ; तर तुलसीदासले तब मात्र शिर झुकाउनेछ जब तपाईंले हातमा धनुष र बाण धारण गर्नुहुनेछ।”

जनश्रुतिअनुसार यो दोहा सुन्नासाथ बाँसुरीधारी भगवान् कृष्णको मूर्ति भगवान् रामको स्वरूपमा परिणत भयो र हातमा धनुष-बाण प्रकट भयो।^[५१]^[५६]^[५७] यद्यपि केही विद्वान्हरूले यो दोहा वास्तवमा तुलसीदासद्वारा रचित हो कि होइन भन्ने विषयमा शंका व्यक्त गरेका छन्।^[५१]^[५६]

साहित्यिक जीवन

तुलसीदासले वाराणसीको प्रह्लाद घाटमा संस्कृत भाषामा कविता लेख्न प्रारम्भ गरेका थिए। परम्पराअनुसार, उनले दिनभरि रचना गरेका सबै श्लोकहरू राति अदृश्य हुन्थे। यो क्रम लगातार आठ दिनसम्म चल्यो। आठौँ रात, वाराणसीस्थित प्रसिद्ध काशी विश्वनाथ मन्दिरका अधिष्ठाता भगवान् शिवले सपनामा प्रकट भई तुलसीदासलाई संस्कृतको सट्टा जनभाषामा काव्य रचना गर्न आदेश दिएको विश्वास गरिन्छ। निद्राबाट ब्युँझिएपछि तुलसीदासले शिव र पार्वतीको दर्शन प्राप्त गरे र उनीहरूबाट आशीर्वाद पाए। शिवले उनलाई अयोध्या गई अवधी भाषामा काव्य रचना गर्न निर्देशन दिए। साथै, तुलसीदासको काव्य सामवेदसरह फलदायी र लोकप्रसिद्ध हुने भविष्यवाणी पनि गरे।^[५८]

रामचरितमानसमा तुलसीदासले आफूले स्वप्न तथा जाग्रत अवस्थामा शिव–पार्वतीको दर्शन प्राप्त गरेको संकेत गरेका छन्।^[५९]

तुलसीदासलाई जीवनोपयोगी शिक्षा दिने अनेक नीति–सूक्ति तथा दोहाहरूको रचनाकारका रूपमा पनि मानिन्छ। तीमध्ये एक प्रसिद्ध उक्ति यस प्रकार छ—

आवत ही हरषै नहीं, नैनन नहीं सनेह ।
तुलसी तहाँ न जाइये, चाहे कञ्चन बरसे मेघ ॥

अर्थात्, “जहाँ मानिसहरू आगन्तुकको आगमनमा प्रसन्न हुँदैनन् र उनीहरूको दृष्टिमा स्नेह हुँदैन, त्यस्तो स्थानमा सुनको वर्षा भए पनि जानु हुँदैन।”

रामचरितमानसको रचना

विक्रम संवत् १६३१ (ई.सं. १५७४) मा, रामनवमीका दिन तुलसीदासले अयोध्यामा रामचरितमानसको रचना आरम्भ गरे। रामनवमी चैत शुक्ल नवमीका दिन मनाइन्छ र यसलाई भगवान् रामको जन्मदिन मानिन्छ। तुलसीदासले स्वयं रामचरितमानसमा यस मितिको उल्लेख गरेका छन्।^[६०]

उनले यो महाकाव्य दुई वर्ष, सात महिना र छब्बीस दिनमा पूरा गरे। विक्रम संवत् १६३४ (ई.सं. १५७७) मा विवाह पञ्चमीका दिन, अर्थात् भगवान् राम र सीताको विवाह उत्सवको स्मृतिदिवसमा यसको रचना सम्पन्न भएको मानिन्छ।^[३८]^[५८]</ref>

काव्य सम्पन्न भएपछि तुलसीदास वाराणसी फर्किए र काशी विश्वनाथ मन्दिरमा भगवान् विश्वनाथ (शिव) तथा अन्नपूर्णादेवीसमक्ष रामचरितमानसको पाठ गरे। एक प्रसिद्ध किंवदन्तीअनुसार, संस्कृत रामायणलाई अवधी भाषामा रूपान्तरण गरेको कारण कतिपय वाराणसीका ब्राह्मणहरू तुलसीदासप्रति असन्तुष्ट थिए। उनीहरूले ग्रन्थको महत्त्व परीक्षण गर्न रामचरितमानसको पाण्डुलिपिलाई राति मन्दिरभित्र रहेका संस्कृत ग्रन्थहरूको थुप्रोको सबैभन्दा तल राखे र मन्दिर बन्द गरियो।

भोलिपल्ट बिहान मन्दिर खोल्दा रामचरितमानस सबै ग्रन्थभन्दा माथि रहेको भेटियो। पाण्डुलिपिमा “सत्यम् शिवम् सुन्दरम्” (सत्य, शिवत्व र सौन्दर्य) शब्द भगवान् शिवको हस्ताक्षरसहित अंकित भएको जनविश्वास छ।^[५८]^[६१]^[६२]

यद्यपि केही ब्राह्मणहरू अझै सन्तुष्ट भएनन् र ग्रन्थ चोरी गर्न दुई जना चोर पठाए।^[५८]^[६३] जब ती चोरहरू तुलसीदासको आश्रममा प्रवेश गर्न खोजे, उनीहरूले एक श्यामवर्ण र एक गौरवर्णका दुई धनुष–बाणधारी प्रहरी देखे।^[५८] बिहान उनीहरूले तुलसीदासलाई ती प्रहरीहरूको परिचय सोधे। तुलसीदासले उनीहरू भगवान् राम र लक्ष्मण हुनसक्ने अनुमान गर्दै अत्यन्त भावविह्वल भए। त्यसपछि उनले रामचरितमानसको पाण्डुलिपि आफ्ना मित्र तथा सम्राट अकबरका अर्थमन्त्री टोडरमललाई सुरक्षित राख्न दिए र आफ्नो सम्पूर्ण धन दान गरे।^[५८] ती चोरहरू पनि अन्ततः रामभक्त बनेको विश्वास गरिन्छ।^[६३]</ref>

अन्तिम रचनाहरू

विक्रम संवत् १६६४ (ई.सं. १६०७) तिर तुलसीदास सम्पूर्ण शरीर, विशेष गरी हातहरूमा, अत्यन्त पीडाबाट ग्रसित भए। यस अवस्थामै उनले हनुमान बाहुक नामक कृति रचे, जसमा आफ्ना शारीरिक पीडा र कष्टहरूको मार्मिक वर्णन गरेका छन्।^[६४] परम्पराअनुसार, यस कृतिको रचनापछि उनको पीडा कम भएको थियो।

पछि उनलाई “बरतोड” (फोका वा फुन्सीको एक प्रकार) रोग लागेको बताइन्छ, जुन सम्भवतः उनको मृत्युको कारण बनेको थियो।^[६४]</ref>

विनयपत्रिकालाई तुलसीदासको अन्तिम कृति मानिन्छ। परम्पराअनुसार, कलियुगका प्रभावहरूले उनलाई दुःख दिन थालेपछि उनले यो ग्रन्थ रचना गरेका थिए।^[५८]</ref> २७९ पदहरू समेटिएको यस कृतिमा उनले भगवान् रामसँग भक्ति प्रदान गर्न तथा आफ्नो प्रार्थनापत्र स्वीकार गर्न विनम्र निवेदन गरेका छन्।

विनयपत्रिकाको अन्तिम पदमा तुलसीदासले स्वयं भगवान् रामले यस ग्रन्थमा हस्ताक्षर गरेको उल्लेख गरेका छन्।^[६५] यस कृतिको ४५औँ पद आज पनि धेरै हिन्दूहरूले साँझको आरतीका रूपमा गाउने गर्छन्।^[६६]

निधन

तुलसीदासको निधन विक्रम संवत् १६८० (ई.सं. १६२३) को श्रावण महिनामा गङ्गा नदीको किनारमा रहेको असीघाट, वाराणसीमा १११ वर्षको उमेरमा भएको मानिन्छ। उनको निधनको सही मितिबारे परम्परागत विवरणहरू तथा जीवनीकारहरूबीच मतभेद पाइन्छ।^[६७]^[६८]

कृतिहरू

तुलसीदासद्वारा रचित भनेर सामान्यतया बाह्र वटा कृतिहरूलाई प्रामाणिक मानिन्छ। तीमध्ये छ प्रमुख र छ गौण कृतिहरू रहेका छन्।^[६९]</ref>

भाषाका आधारमा उनका कृतिहरूलाई निम्न दुई समूहमा वर्गीकृत गरिएको छः^[७०]

अवधी भाषाका कृतिहरू – रामचरितमानस, रामलला नहछू, बरवै रामायण, पार्वती मंगल, जानकी मंगल र रामाज्ञा प्रश्न।
ब्रजभाषाका कृतिहरू – कृष्ण गीतावली, गीतावली, साहित्य रत्न, दोहावली, वैराग्य सन्दीपनी र विनयपत्रिका।

उपरोक्त कृतिहरू बाहेक तुलसीदास हनुमान चालीसा, हनुमान अष्टक, हनुमान बाहुक, बजरंग बाण तथा तुलसी सतसईका रचनाकारका रूपमा पनि प्रसिद्ध छन्।^[७०]</ref>

रामचरितमानस

रामचरितमानस (रामचरितमानस, सन् १५७४–१५७६), जसको अर्थ “भगवान् रामका लीलाहरूले भरिएको मानसरोवर सरोवर” हो,^[७१]^[७२] रामायण कथाको अवधी भाषामा गरिएको पुनर्कथन हो।^[२४] यो तुलसीदासको सबैभन्दा प्रारम्भिक तथा सबैभन्दा विस्तृत कृति हो। यसमा वाल्मीकि रामायण, अध्यात्म रामायण, *प्रसन्नराघव* तथा *हनुमन्नाटक* लगायतका विभिन्न स्रोतहरूको प्रभाव देखिन्छ।^[६९]

यस ग्रन्थमा करिब १२,८०० पङ्क्तिहरू छन्, जसलाई १,०७३ वटा स्तवकहरूमा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक स्तवक चौपाईहरूको समूह हो, जसलाई दोहा वा सोरठाले पृथक् गरेको हुन्छ।^[७३] वाल्मीकि रामायणकै शैलीमा यसलाई सात काण्डमा विभाजन गरिएको छ, र यसको आकार वाल्मीकि रामायणको लगभग एक-तिहाइ मात्र छ।^[७३]

यो कृति १८ प्रकारका छन्दहरूमा रचित छ, जसमा १० संस्कृत छन्द (अनुष्टुप्, शार्दूलविक्रीडित, वसन्ततिलका, वंशस्थ, उपजाति, प्रमाणिका, मालिनी, स्रग्धरा, रथोद्धता तथा भुजङ्गप्रयात) र ८ प्राकृत छन्द (सोरठा, दोहा, चौपाई, हरिगीतिका, त्रिभङ्गी, चौपइया, त्रोटक तथा तोमर) समावेश छन्।^[७४]^[७५]^[७६]

यसलाई सामान्यतः तुलसीकृत रामायण अर्थात् “तुलसीदासद्वारा रचित रामायण” भनेर पनि चिनिन्छ।^[७७] यस ग्रन्थलाई “भारतीय संस्कृतिको जीवित सार”, “मध्यकालीन भारतीय काव्यवनको सबैभन्दा विशाल वृक्ष”, “भक्तिकालीन साहित्यको सर्वोत्तम ग्रन्थ”, “उत्तर भारतको बाइबल” तथा “जनमानसको जीवित आस्थाको सबैभन्दा विश्वसनीय मार्गदर्शक” जस्ता विशेषणहरूले सम्मानित गरिएको छ। यद्यपि तुलसीदास स्वयंले भनेका छन्—

हरि अनन्त हरि कथा अनन्ता।

अर्थात्, “भगवान् अनन्त छन् र उहाँका कथाहरू पनि अनन्त छन्।”^[७८]

रामचरितमानसका विभिन्न पाण्डुलिपिहरू तुलसीदास स्वयंको हस्तलिखित भएको दाबी गरिन्छ। जर्ज ग्रियर्सनका अनुसार यस महाकाव्यका दुई प्रतिहरू कविकै हस्तलिपिमा उपलब्ध रहेको मानिन्थ्यो। तीमध्ये एउटा पाण्डुलिपि उत्तर प्रदेशको राजापुरमा सुरक्षित थियो, जसको अहिले केवल *अयोध्याकाण्ड* मात्र उपलब्ध छ। किंवदन्तीअनुसार उक्त पाण्डुलिपि चोरी गरी यमुना नदीमा फालिएको थियो, तर चोरको पछ्याइँ हुँदा केवल दोस्रो काण्ड मात्र बचाउन सकियो।^[७९]

ग्रियर्सनले अर्को प्रतिलिपि लखनउ जिल्लाको मलिहाबादमा रहेको उल्लेख गरेका छन्, जसको केवल एउटा पाना हराएको थियो।^[७९] यसबाहेक, तुलसीदासकै हस्तलिपि भएको दाबी गरिएको *अयोध्याकाण्ड*को अर्को पाण्डुलिपि कासगञ्ज जिल्लाको सोरोंमा सुरक्षित रहेको बताइन्छ, जुन तुलसीदासको जन्मस्थलका रूपमा दाबी गरिएका स्थानहरूमध्ये एक हो।

त्यस्तै, *बालकाण्ड*को एक प्राचीन पाण्डुलिपि अयोध्यामा प्राप्त भएको छ, जसको मिति संवत् १६६१ उल्लेख गरिएको छ र यसलाई तुलसीदासले स्वयं संशोधन गरेको दाबी गरिन्छ।^[८०] वाराणसीमा पनि रामचरितमानसका अन्य पुराना पाण्डुलिपिहरू सुरक्षित छन्। तीमध्ये एक वाराणसीका महाराजाको संग्रहमा रहेको पाण्डुलिपि विक्रम संवत् १७०४ (सन् १६४७) मा लेखिएको थियो, जुन तुलसीदासको निधन भएको २४ वर्षपछि तयार गरिएको मानिन्छ।^[७९]

अन्य प्रमुख कृतिहरू

रामचरितमानस बाहेक तुलसीदासका पाँच प्रमुख कृतिहरू निम्नलिखित छन्:^[७०]

दोहावली (१५८१) — शाब्दिक अर्थ *«दोहाहरूको सङ्ग्रह»*। यो मुख्यतः ब्रजभाषामा र केही अंश अवधी भाषामा रचित ५७३ वटा दोहा तथा सोरठाहरूको सङ्कलन हो। यसका पदहरू नीति, राजनीतिक बुद्धिमत्ता, धर्म, सदाचार तथा जीवनको उद्देश्यसम्बन्धी सूक्तिहरू हुन्। यस कृतिका ८५ दोहा *रामचरितमानस* मा, ३५ दोहा *रामाज्ञा प्रश्न* मा, दुई दोहा *वैराग्य सन्दीपनी* मा तथा केही दोहा तुलसीदासलाई समर्पित अर्को कृति *राम सतसई* मा पनि भेटिन्छन्।

साहित्य रत्न अथवा रत्न रामायण (१६०८–१६१४) — शाब्दिक अर्थ *«कवित्तहरूको रत्नसङ्ग्रह»*। यो ब्रजभाषामा रचित रामायणको रूपान्तरण हो, जसमा सम्पूर्ण रचना कवित्त परिवारका छन्दहरू—कवित्त, सवैया, घनाक्षरी र छप्पय—मा गरिएको छ। यसमा ३२५ पद छन्, जसमध्ये १८३ पद उत्तरकाण्डमा समावेश छन्। *रामचरितमानस* जस्तै यसलाई पनि सात काण्डमा विभाजन गरिएको छ, यद्यपि यसका धेरै प्रसङ्गहरू *रामचरितमानस* भन्दा भिन्न छन्।

गीतावली (गीतावली) — शाब्दिक अर्थ *«गीतहरूको सङ्ग्रह»*। यो ब्रजभाषामा गीतात्मक शैलीमा प्रस्तुत रामायण हो। यसका सबै पदहरू हिन्दुस्तानी शास्त्रीय सङ्गीतका विभिन्न रागहरूमा आधारित छन् र गाउन योग्य छन्। यसमा ३२८ गीत छन्, जुन सात काण्डमा विभाजित छन्। रामायणका कतिपय प्रसङ्गहरू विस्तारपूर्वक वर्णन गरिएका छन् भने केहीलाई सङ्क्षिप्त बनाइएको छ।

कृष्णगीतावली अथवा कृष्णावली (१६०७) — शाब्दिक अर्थ *«कृष्णप्रति समर्पित गीतहरूको सङ्ग्रह»*। यो ब्रजभाषामा रचित भगवान् कृष्णको स्तुतिमा आधारित ६१ गीतहरूको सङ्ग्रह हो। यसमध्ये ३२ गीत कृष्णका बाललीला तथा रासलीलामा केन्द्रित छन्, २७ गीत कृष्ण र उद्धवबीचको संवादमा आधारित छन्, र दुई गीत द्रौपदीको चीरहरण प्रसङ्गसँग सम्बन्धित छन्।

विनयपत्रिका (विनयपत्रिका) — शाब्दिक अर्थ *«विनम्र निवेदनपत्र»*। यो ब्रजभाषामा रचित २७९ पदहरूको कृति हो। यी पदहरू रामको दरबारमा प्रस्तुत गरिएको भक्तिको याचिकाका रूपमा रचिएका छन्। *रामचरितमानस* पछि यसलाई तुलसीदासको दोस्रो उत्कृष्ट कृति मानिन्छ। दर्शन, विद्वत्ता, स्तुतिपरकता तथा काव्यशैलीका दृष्टिले यसको विशेष महत्त्व छ। प्रारम्भिक ४३ पद विभिन्न देवता तथा रामका पार्षदहरूलाई समर्पित छन् भने बाँकी सबै पद रामप्रति लक्षित छन्।

लघु कृतिहरू

तुलसीदासका लघु कृतिहरू निम्नानुसार छन्:^[७०]

बरवै रामायण (१६१२) — शाब्दिक अर्थ *«बरवै छन्दमा रचित रामायण»*। यो अवधी भाषामा रामायणको सङ्क्षिप्त रूपान्तरण हो। यसमा बरवै छन्दमा रचित ६९ पद छन् र सात काण्डमा विभाजन गरिएको छ। यस कृतिको आधार मनोवैज्ञानिक संरचनामा रहेको मानिन्छ।

पार्वती मङ्गल — शाब्दिक अर्थ *«पार्वतीको विवाह»*। अवधी भाषामा रचित यस कृतिमा १६४ पद छन्, जसमा पार्वतीको तपस्या तथा शिव–पार्वती विवाहको वर्णन गरिएको छ। यसमा १४८ पद सोहर छन्दमा र १६ पद हरिगीतिका छन्दमा छन्।

जानकी मङ्गल — शाब्दिक अर्थ *«सीताको विवाह»*। अवधी भाषामा रचित २१६ पदहरूको यो कृतिमा रामायणको सीता–राम विवाह प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। यसमा १९२ पद हंसगति छन्दमा तथा २४ पद हरिगीतिका छन्दमा रचिएका छन्। यसका कतिपय प्रसङ्गहरू *रामचरितमानस* भन्दा फरक छन्।

रामलला नहछू — शाब्दिक अर्थ *«बालक रामको नहछू संस्कार»*। अवधी भाषामा सोहर छन्दमा रचित २० पदहरूको यो कृति नहछू संस्कारसँग सम्बन्धित छ, जसमा चूडाकरण, उपनयन, वेदारम्भ, समावर्तन वा विवाहपूर्व खुट्टाका नङ काट्ने संस्कारको वर्णन गरिन्छ। यस कृतिका घटनाहरू अयोध्यामा घटित भएकाले यसलाई रामको उपनयनपूर्वको नहछू संस्कारसँग सम्बन्धित मानिन्छ।^[८१]

रामाज्ञा प्रश्न — शाब्दिक अर्थ *«रामको आज्ञाबारे प्रश्न»*। यो अवधी भाषामा रचित रामायण तथा ज्योतिषसँग सम्बन्धित कृति हो। यसमा सात काण्ड छन्, प्रत्येक काण्ड सात–सात दोहाका सप्तकहरूमा विभाजित छ। यसरी कुल ३४३ दोहा समावेश छन्। कृतिमा रामायणका घटनाहरू क्रमबद्ध रूपमा नभई विभिन्न सन्दर्भमा प्रस्तुत गरिएका छन्, साथै ज्योतिषीय शकुन–अपशकुनको व्याख्या पनि गरिएको छ।

वैराग्य सन्दीपनी (१६१२) — शाब्दिक अर्थ *«वैराग्यको दीप प्रज्वलन»*। यो ब्रजभाषामा रचित ६० पदहरूको दार्शनिक कृति हो, जसमा ज्ञान, वैराग्य, सन्तहरूको महिमा तथा नैतिक आचरणको विवेचन गरिएको छ। यसमा ४६ दोहा, २ सोरठा र १२ चौपाई छन्।

सिद्धान्त (Doctrine)

तुलसीदासका दर्शन र सिद्धान्तहरू उनका सम्पूर्ण कृतिहरूमा पाइन्छन्, विशेषतः रामचरितमानस को उत्तरकाण्डमा काकभुशुण्डि र गरुड बीचको संवादमा विस्तृत रूपमा प्रतिपादित गरिएका छन्।^[८५]

तुलसीदासको सिद्धान्तलाई हिन्दू धर्मका विविध मत, दर्शन तथा सांस्कृतिक परम्पराहरूको समन्वय र सामञ्जस्यको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा वर्णन गरिएको छ।^[८६]^[८७]^[८८]

रामचरितमानस को प्रारम्भमै तुलसीदासले आफ्नो कृति विभिन्न शास्त्रहरूसँग अनुरूप रहेको उल्लेख गरेका छन्—जस्तै पुराण, वेद, उपवेद, तन्त्र तथा स्मृति।^[८९]

हिन्दी साहित्यका प्रख्यात आलोचक रामचन्द्र शुक्ल ले आफ्नो समालोचनात्मक ग्रन्थ हिन्दी साहित्य का इतिहास मा तुलसीदासको *लोकमङ्गल* अवधारणालाई सामाजिक उत्थान र जनकल्याणको सिद्धान्तका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यही लोकहितकारी दृष्टिकोणले तुलसीदासलाई अमर कविका रूपमा प्रतिष्ठित बनाएको छ र उनलाई विश्वका महान् साहित्यकारहरूसँग तुलना गर्न योग्य बनाएको मानिन्छ।^{[स्रोत नखुलेको]}

निर्गुण र सगुण ब्रह्म

तुलसीदासका अनुसार निर्गुण ब्रह्म (गुणरहित, निराकार तथा निरपेक्ष परमसत्ता) र सगुण ब्रह्म (गुणयुक्त तथा व्यक्त स्वरूपका ईश्वर) वास्तवमा एउटै तत्त्वका दुई पक्ष हुन्। सगुण (गुणयुक्त) र अगुण वा निर्गुण (गुणरहित) दुवै ब्रह्म *अकथ* (वर्णनातीत), *अगाध* (अथाह), *अनादि* (आदिहीन) र *अनूप* (अद्वितीय) छन् (अगुन सगुन दुइ ब्रह्म सरूपा। अकथ अगाध अनादि अनूपा॥)।^[९०]

तुलसीदासका अनुसार भक्तको भक्तिले नै गुणरहित, निराकार, अदृश्य तथा अजन्मा निर्गुण ब्रह्मलाई गुणयुक्त सगुण ब्रह्मका रूपमा प्रकट हुन बाध्य बनाउँछ। यस सिद्धान्तलाई स्पष्ट पार्न उनले पानी, हिउँ र असिनाको उदाहरण दिएका छन्। यी तीनैको मूल तत्त्व एउटै भए पनि निराकार पानी जमेर असिना वा हिमशैलका रूपमा देखापर्छ। अर्थात् स्वरूप फरक देखिए पनि तिनको तात्त्विक सार एउटै रहन्छ।^[९१]^[९२]

यसै सन्दर्भमा तुलसीदासले तालको उपमा पनि दिएका छन्। उनका अनुसार निर्गुण ब्रह्म केवल जलले भरिएको शान्त सरोवर जस्तै हो भने सगुण ब्रह्म कमलका फूलहरूले शोभायमान सरोवर जस्तै हो।^[९३]^[९४]

रामचरितमानस*को उत्तरकाण्डमा तुलसीदासले काकभुशुण्डि र लोमश ऋषिबीच ईश्वरको स्वरूपबारे विस्तृत वाद–विवाद वर्णन गरेका छन्। लोमश अद्वैतवादी दृष्टिकोणअनुसार ईश्वरलाई निर्गुण मान्छन् भने काकभुशुण्डि द्वैतवादी दृष्टिकोणअनुसार सगुण स्वरूपको पक्ष लिन्छन्। काकभुशुण्डिले लोमशका सबै तर्कहरूको खण्डन गर्छन्, जसका कारण क्रोधित भएका लोमशले उनलाई काग बन्ने श्राप दिन्छन्। पछि लोमशलाई आफ्नो व्यवहारप्रति पश्चात्ताप हुन्छ, तर काकभुशुण्डिले श्रापलाई प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार गरे तापनि सगुण ब्रह्म श्रीरामप्रतिको आफ्नो भक्ति त्याग्न अस्वीकार गर्छन्।^[९५]^[९६]

यद्यपि तुलसीदासले ईश्वरका निर्गुण र सगुण दुवै स्वरूपलाई समान रूपमा सत्य मानेका छन्, उनले सगुण पक्षप्रति विशेष अनुराग व्यक्त गरेका छन्। *रामचरितमानस*का उच्चतम कोटिका भक्त पात्रहरूले बारम्बार श्रीरामको सगुण स्वरूप आफ्ना हृदयमा सदैव वास गरिरहोस् भन्ने प्रार्थना गर्छन्।^[९७]

केही विद्वान्हरूले *रामचरितमानस* तथा *विनयपत्रिका*का केही दोहाहरूका आधारमा तुलसीदासले कबीरको अवतार-विरोधी मतको प्रतिवाद गरेको दाबी गरेका छन्।^[९८] कबीरले आफ्ना धेरै रचनाहरूमा वास्तविक राम दशरथका पुत्र होइनन् भनी उल्लेख गरेका छन्। *रामचरितमानस*को बालकाण्डमा शिवले पार्वतीलाई सम्बोधन गर्दै वेदहरूले गाएका तथा मुनिहरूले ध्यान गरेका राम र रघुवंशी राम फरक हुन् भन्ने मान्नेहरू मोहको अधीनमा परेका छन् र सत्य तथा असत्यको भेद जान्दैनन् भनी बताएका छन्।^[९८]^[९९]

तर यस्ता निष्कर्षहरू मुख्यतः पाठको व्याख्यामा आधारित छन् र *रामचरितमानस*को समग्र सन्दर्भमा हेर्दा पर्याप्त प्रमाणित देखिँदैनन्। तुलसीदासले आफ्ना कुनै पनि रचनामा कबीरको नाम प्रत्यक्ष रूपमा उल्लेख गरेका छैनन्।

रामको नाम

रामचरितमानस*को प्रारम्भमा श्रीरामको नामको महिमाको स्तुतिमा समर्पित एक विशेष खण्ड रहेको छ।^[१००] तुलसीदासका अनुसार कलियुगमा भगवान् प्राप्त गर्ने एकमात्र साधन रामनामको जप हो। उनका विचारमा अन्य युगहरूमा प्रभावकारी मानिएका साधनहरू—जस्तै ध्यान, कर्म तथा पूजा—कलियुगमा पर्याप्त प्रभावकारी रहँदैनन्।^[१०१]

तुलसीदासले *कवितावली*मा आफ्नो उद्धार रामनामको शक्ति, महिमा र प्रभावका कारण सम्भव भएको बताएका छन्।^[१०२] *गीतावली*को एक दोहामा उनले रामनामको शरण बिना मोक्षको आशा गर्नु भनेको झरिरहेको वर्षाको थोपा समातेर आकाश चढ्न खोज्नु जस्तै व्यर्थ प्रयास हो भनी उल्लेख गरेका छन्।^[१०३]

तुलसीदासका दृष्टिमा रामनाम स्वयं भगवान्का निर्गुण र सगुण दुवै स्वरूपभन्दा पनि महान् छ। उनका अनुसार रामनामले यी दुवै स्वरूपलाई आफ्नो अधीनमा राख्छ र चतुर दोभाषेझैँ दुवैको तत्त्वलाई प्रकाशित तथा बोधगम्य बनाउँछ।^[१०४]

दोहावली*को एक प्रसिद्ध दोहामा तुलसीदास भन्छन् कि निर्गुण ब्रह्म उनको हृदयमा, सगुण ब्रह्म उनका नेत्रहरूमा, र रामनाम उनकी जिब्रोमा विराजमान छ। उनले यस अवस्थाको तुलना सुनको डिब्बाको माथिल्लो र तल्लो भागबीच राखिएको उज्ज्वल रत्नसँग गरेका छन्।^[१०५]

तुलसीदास रामनामलाई भगवान्का सबै नामहरूमध्ये श्रेष्ठ मान्छन्।^[१०६] उनले संस्कृत लिपिमा *“र”* र *“म”* अक्षरहरूको विशेष स्थानलाई पनि रामनामको महिमासँग जोड्छन्। उनका अनुसार संयुक्ताक्षर बनाउँदा यी दुई व्यञ्जन अन्य अक्षरहरूमाथि लेखिन्छन्, किनकि यी नै *“राम”* शब्दका मूल ध्वनिहरू हुन्।^[१०७]

राम ब्रह्मका रूपमा

तुलसीदासका कृतिहरूमा अनेक स्थानमा श्रीरामलाई केवल विष्णुको अवतारका रूपमा नभई स्वयं विष्णुभन्दा पनि उच्च परमसत्ताका रूपमा चित्रण गरिएको छ।^[१०८]^[१०९]^[११०] परम्परागत वैष्णव दृष्टिकोणमा रामलाई विष्णुको अवतार मानिए पनि तुलसीदासको दर्शनमा राम स्वयं परमब्रह्मका रूपमा प्रतिष्ठित छन्।

रामचरितमानस*मा वर्णित सतीको मोह प्रसङ्गमा सतीले अनेकौं शिव, ब्रह्मा र विष्णुहरूलाई रामको सेवा गर्दै र उनका चरणमा नतमस्तक हुँदै गरेको देख्छिन्।^[१११] यसबाट रामको सर्वोच्चता प्रतिपादित गरिएको छ।

त्यसैगरी श्राद्धदेव मनु र शतरूपाले तपस्या गर्दा “जसको अंशबाट असंख्य शिव, ब्रह्मा र विष्णु उत्पन्न हुन्छन्” त्यही परमेश्वरको दर्शन गर्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्।^[११२] तपस्याका क्रममा ब्रह्मा, विष्णु र शिव बारम्बार वरदान दिन उपस्थित भए तापनि मनु र शतरूपा सन्तुष्ट हुँदैनन्। अन्ततः उनीहरू केवल राम र सीताको दिव्य दर्शनबाट सन्तुष्ट हुन्छन्। तुलसीदासका अनुसार सीताको अंशबाट असंख्य लक्ष्मी, उमा (पार्वती) र ब्रह्माणी (सरस्वती) उत्पन्न हुन्छन्।^[११२]

बालकाण्डमा वर्णित सीता–राम विवाह प्रसङ्गमा पनि ब्रह्मा, विष्णु र शिव उपस्थित छन्। त्यहाँ ब्रह्मा आफ्नै सृष्टिको कुनै चिन्ह नदेखेर विस्मित हुन्छन् भने विष्णु रामको दर्शन गर्दा लक्ष्मीसहित मोहित हुन्छन्।^[११३]

सुन्दरकाण्ड*मा हनुमानले रावणलाई सम्बोधन गर्दै ब्रह्मा, विष्णु र शिवले पनि रामकै शक्तिबाट सृष्टि, पालन र संहार गर्ने बताउँछन्।^[११४] *लंकाकाण्ड*मा तुलसीदासले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई रामको विराट् स्वरूपका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, जहाँ शिव चेतना, ब्रह्मा बुद्धि तथा विष्णु विवेकका प्रतीक हुन्।^[११५]

तुलसीदासका अनुसार राम केवल अवतार मात्र होइनन्, अवतारहरूको मूल स्रोत पनि हुन्। यस दृष्टिकोणमा कृष्ण समेत रामका अवतारका रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्।^[११६] यसरी तुलसीदासले रामलाई विष्णुको अवतारभन्दा पर, स्वयं सर्वोच्च ब्रह्मका रूपमा स्थापित गरेका छन्।

उर्वशी सूरतीका अनुसार तुलसीदासका राम अवतार ग्रहण गर्ने विष्णु, क्षीरसागरशायी विष्णु, ब्रह्म तथा पाञ्चरात्र परम्पराको परमस्वरूप—यी सबै तत्त्वहरूको समन्वित रूप हुन्।^[११७]

म्याक्फीका अनुसार तुलसीदासले रामबारे “दोहोरिएको दाबी” गरेका छन्—राम एकातिर विष्णुको अवतार हुन् भने अर्कोतिर स्वयं ब्रह्मका साकार अवतरण पनि हुन्।^[११८]^[११९]

विद्वान् Philip Lutgendorf का शब्दमा, तुलसीदासका राम एकै साथ “वाल्मीकिका आदर्श राजकुमार, पुराणहरूका विश्वव्यापी विष्णु, तथा अद्वैत वेदान्तका परात्पर ब्रह्म” हुन्।^[१२०]

वेदान्त, जगत् र माया

रामचरितमानस*को सुन्दरकाण्डमा तुलसीदासले श्रीरामलाई वेदान्तमार्फत जान्न सकिने परमसत्ता भनेर वर्णन गरेका छन्।^[१२१]^[१२२]

तुलसीदासका अनुसार श्रीराम नै जगत्का निमित्त कारण (*Nimitta Karana*) र उपादान कारण (*Upadana Karana*) दुवै हुन्। अर्थात् संसारको सृष्टि गर्ने शक्ति पनि राम नै हुन् र संसारको आधारभूत तत्त्व पनि राम नै हुन्। राम वास्तविक भएकाले उहाँद्वारा उत्पन्न जगत् पनि वास्तविक छ।^[१२३]

रामचरितमानस*का विभिन्न पदहरूमा तुलसीदासले चराचर जगत् (चेतन तथा अचेतन सम्पूर्ण सृष्टि) लाई रामको अभिव्यक्ति बताएका छन्। सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई उनले रामको विराट् स्वरूपका रूपमा चित्रण गरेका छन्। विभिन्न विद्वान्हरूले यी पदहरूको व्याख्या गर्दै तुलसीदासको दृष्टिमा जगत् वास्तविक रहेको र यो विचार रामानुजको विशिष्टाद्वैत दर्शनसँग मेल खाने बताएका छन्।^[१२४]^[१२५]^[१२६]

यद्यपि *रामचरितमानस* तथा *कवितावली*का केही स्थानहरूमा तुलसीदासले संसारलाई रात वा सपनासँग तुलना गरेका छन् र यसलाई *मिथ्या* (अस्थिर, भ्रामक वा अवास्तविक) पनि भनेका छन्। केही व्याख्याकारहरूले यसलाई आदि शङ्कराचार्यको *विवर्तवाद* अनुसार जगत् अन्ततः अवास्तविक हो भन्ने अर्थमा लिएका छन्। अन्य विद्वान्हरूले भने तुलसीदासको अभिप्राय जगत् नश्वर भए पनि वास्तविक छ भन्ने रहेको र यो रामानन्दको *सत्ख्यातिवाद*सँग निकट रहेको बताएका छन्।^[१२७]^[१२८]

उदय भानु सिंहका अनुसार तुलसीदासको दृष्टिमा जगत् वास्तवमा रामकै स्वरूप हो। मायाका कारण मात्र यो रामभन्दा भिन्न देखिन्छ। संसारको दृश्य स्वरूप परिवर्तनशील र नश्वर भएकाले तुलसीदासले त्यसलाई *मिथ्या* भनेका हुन्।^[१२३]

विनयपत्रिका*मा तुलसीदास लेख्छन् कि संसार आफैंमा न पूर्णतः सत्य (*सत्य*), न पूर्णतः असत्य (*असत्य*), न त सत्य र असत्य दुवै हो। जसले यी तीनवटै भ्रमलाई त्याग्छ, उसले आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई जान्दछ। यस कथनको व्याख्या केही विद्वान्हरूले सम्पूर्ण जगत् श्रीरामको लीला हो भन्ने रूपमा गरेका छन्।^[१२९]

रामचरितमानस*को प्रारम्भमा तुलसीदासले *समष्टि वन्दना* गर्दै सम्पूर्ण प्राणी तथा जगत्लाई प्रणाम गरेका छन्। उनी भन्छन् कि यो संसार सीता र रामद्वारा व्याप्त छ अथवा उनीहरूबाटै उत्पन्न भएको हो।^[१३०]^[१३१]^[१३२] *रामचरितमानस* र *विनयपत्रिका*का केही पदहरूका अनुसार जब कुनै जीवले आत्मा, माया र रामको यथार्थ ज्ञान प्राप्त गर्छ, तब उसले सम्पूर्ण जगत्लाई राममय देख्न थाल्छ।^[१२३]

बालकाण्डमा वर्णित अयोध्याका राजकुमारहरू र मिथिलाका राजकुमारीहरूको विवाह प्रसङ्गमा तुलसीदासले गहन दार्शनिक रूपक प्रस्तुत गरेका छन्। चार वधूहरूलाई चेतनाका चार अवस्थासँग तुलना गरिएको छ— जाग्रत (*जाग्रत*), स्वप्न (*स्वप्न*), सुषुप्ति (*सुषुप्ति*) र चतुर्थ अवस्था (*तुरीय*)। चार वरहरूलाई क्रमशः यी अवस्थाका अधिष्ठाता देवता— *विश्व*, *तैजस*, *प्राज्ञ* र *ब्रह्म*—सँग तुलना गरिएको छ। तुलसीदासका अनुसार जसरी यी चार चेतनात्मक अवस्थाहरू आफ्ना अधिष्ठाता तत्त्वहरूसहित जीवको अन्तःकरणमा विद्यमान हुन्छन्, त्यसरी नै चार वधूहरू आफ्ना वरहरूसहित एउटै मण्डपमा शोभायमान थिए।^[१३३]^[१३४]

तुलसीदासले मायालाई श्रीरामको अविभाज्य शक्ति तथा सीताको स्वरूप मानेका छन्। रामले अवतार ग्रहण गर्दा माया पनि सीताका रूपमा उहाँसँगै अवतीर्ण हुन्छिन्।^[१३५]

उनका अनुसार माया दुई प्रकारकी हुन्छिन्—

**विद्या माया** — सृष्टिको उत्पत्ति तथा जीवको मोक्षको कारण।
**अविद्या माया** — भ्रम, अज्ञान तथा जीवको बन्धनको कारण।

सम्पूर्ण संसार मायाको अधीनमा रहेको छ।^[१३५]

तुलसीदासको मतमा विद्या र अविद्या माया वास्तवमा एउटै शक्तिका दुई पक्ष मात्र हुन्। यो विभाजन ज्ञान तथा व्याख्याको सहजताका लागि गरिएको हो। यस दृष्टिकोणले वेदान्तका वैष्णव आचार्यहरूको शिक्षासँग घनिष्ठ सामञ्जस्य राख्छ।^[१३५]</ref>

अन्य हिन्दू देवताहरू सम्बन्धी दृष्टिकोण

तुलसीदासका अनुसार रामप्रतिको भक्ति र शिवप्रतिको श्रद्धाबीच कुनै विरोधाभास छैन।^[१३६]^[१३७] तुलसीदासले गुरुलाई शिवको अवतारका रूपमा स्वीकार गरेका छन्,^[१३८] र रामचरितमानस को बालकाण्डको ठूलो भाग शिवसम्बन्धी कथाहरूमा समर्पित छ, जसमा सतीको परित्याग, पार्वतीको तपस्या, कामदेवको दहन तथा शिव–पार्वती विवाहको वर्णन समावेश छ।^[१३९]

यसका अतिरिक्त, तुलसीदासले सम्पूर्ण हिन्दू देवसमूहको वन्दना गरेका छन्। रामचरितमानस को आरम्भ गणेश, सरस्वती, पार्वती, शिव, गुरु, वाल्मीकि तथा हनुमानप्रति श्रद्धाञ्जलिसहित हुन्छ।^[१३८] विनयपत्रिका को प्रारम्भमा उनले गणेश, सूर्य, शिव, देवी, गङ्गा, यमुना, वाराणसी तथा चित्रकूटलाई प्रणाम गर्दै रामभक्तिको याचना गरेका छन्।^[१४०]

भक्ति

तुलसीदासका सम्पूर्ण रचनाहरूको व्यावहारिक उद्देश्य रामप्रतिको भक्तिलाई मोक्ष तथा जन्म–मृत्युको चक्रबाट मुक्तिको सर्वोच्च साधनका रूपमा स्थापित गर्नु हो। उनको दृष्टिमा यस्तो मुक्ति सबैका लागि समान रूपमा खुला छ, चाहे व्यक्ति समाजको सबैभन्दा निम्न जातिमा नै किन न जन्मिएको होस्।

समालोचनात्मक मूल्याङ्कन

तुलसीदास आफ्नै समयदेखि भारतीय तथा पाश्चात्य विद्वान्हरूद्वारा उनको काव्य प्रतिभा र हिन्दू समाजमा पारेको प्रभावका लागि प्रशंसित हुँदै आएका छन्। तुलसीदासले आफ्नो कृति कवितावली मा आफूलाई संसारमा ‘‘महामुनि’’का रूपमा सम्मान गरिने उल्लेख गरेका छन्।^[१०२]

वाराणसीस्थित अद्वैत वेदान्त परम्पराका विख्यात दार्शनिक तथा अद्वैतसिद्धि का रचनाकार मधुसूदन सरस्वती तुलसीदासका समकालीन थिए। रामचरितमानस अध्ययन गरेपछि उनी अत्यन्त प्रभावित भए र तुलसीदास तथा उनको कृतिको प्रशंसामा निम्न संस्कृत श्लोक रचेका थिए।^[४४]^[१४१]

आनन्दकानने कश्चिज्जङ्गमस्तुल्सीतरुः ।
कविता मञ्जरी यस्य रामभ्रमरभूषिता ॥

ānandakānane kaścijjaṅgamastulsītaruḥ ।
kavitā mañjarī yasya rāmabhramarabhūṣitā ॥

वाराणसी (आनन्दकानन) मा एउटा चलायमान तुलसीको बिरुवा (अर्थात् तुलसीदास) विद्यमान छ, जसको पुष्पगुच्छरूपी कविता (रामचरितमानस) सधैं रामरूपी भँवराले सुशोभित छ।

कृष्णभक्त कवि सूरदास, जो तुलसीदासका समकालीन थिए, उनले रामचरितमानस र तुलसीदासको प्रशंसामा रचित आठ पङ्क्तिको कवितामा तुलसीदासलाई सन्तशिरोमणि (सन्तहरूमध्ये सर्वोच्च रत्न) को उपाधि दिएका थिए।^[१४२]

मुगल सम्राट अकबरका नवरत्नमध्ये एक तथा प्रसिद्ध मुस्लिम कवि अब्दुर्रहीम खानखाना तुलसीदासका घनिष्ठ मित्र थिए। उनले रामचरितमानस को प्रशंसामा निम्न दोहा रचेका थिए।^[१४३]^[१४४]

रामचरितमानस बिमल संतनजीवन प्रान ।
हिन्दुवान को बेद सम जवनहिं प्रगट कुरान ॥

rāmacaritamānasa bimala santanajīvana prāna ।
hinduvāna ko beda sama javanahiṃ pragaṭa kurāna ॥

निर्मल रामचरितमानस सन्तहरूको जीवन–प्राण हो। हिन्दूहरूका लागि यो वेदसरह छ भने मुसलमानहरूका लागि प्रकट कुरानसरह छ।

इतिहासकार भिन्सेन्ट स्मिथले तुलसीदासलाई “आफ्नो युगको भारतको महानतम व्यक्ति, यहाँसम्म कि अकबरभन्दा पनि महान” भनेका छन्।^[१९]^[१४५]^[१४६]

इन्डोलोजिस्ट तथा भाषाविद् सर जर्ज ग्रियर्सनले तुलसीदासलाई “बुद्धपछि जनताका महानतम नेता” तथा “आधुनिक भारतका सबैभन्दा महान लेखक” भनेका छन्। उनले रामचरितमानस लाई “जुनसुकै युगका महानतम कविको कृतिसँग तुलना गर्न योग्य महाकाव्य” मानेका छन्।^[१९]^[१४५]

उन्नाइसौँ शताब्दीका विद्वान् राल्फ ग्रिफिथ लगायतका इन्डोलोजिस्टहरू तथा आधुनिक लेखकहरूले रामचरितमानस लाई “उत्तर भारतको बाइबल” को संज्ञा दिएका छन्।^[२४]^[१४७]^[१४८]

महात्मा गान्धीले तुलसीदासप्रति उच्च सम्मान व्यक्त गर्दै रामचरितमानस लाई “सम्पूर्ण भक्तिसाहित्यकै महानतम ग्रन्थ” भनेका थिए।^[१४९]

हिन्दी कवि सूर्यकान्त त्रिपाठी ‘निराला’ले तुलसीदासलाई “विश्वकाव्यको उद्यानमा हिन्दी लतामा फुलेको सबैभन्दा सुगन्धित पुष्पशाखा” भनेका थिए।^[९]</ref> उनले तुलसीदासलाई रवीन्द्रनाथ ठाकुरभन्दा पनि महान कवि मानेका थिए तथा कालिदास, व्यास, वाल्मीकि, होमर, गोएथे र शेक्सपियरको श्रेणीमा राखेका थिए।^[९]

हिन्दी साहित्यकार हजारीप्रसाद द्विवेदीले तुलसीदासले उत्तर भारतको धार्मिक जीवनमा बुद्धसरह प्रभाव जमाएको उल्लेख गरेका छन्।^[१५०]

Love and God and Social Duty in Ramacaritmanasa का लेखक एडमुर जे. बाबिनोका अनुसार, यदि तुलसीदास युरोप वा अमेरिकामा जन्मिएका भए, उनलाई विलियम शेक्सपियरभन्दा पनि महान व्यक्तित्व मानिने थियो।^[१५१]

तुलसीदासलाई भक्तशिरोमणि (भक्तहरूमध्ये सर्वोच्च रत्न) को रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ।^[१५२]

विशेषतः काव्यकलाको दृष्टिले, धेरै समालोचकहरूले तुलसीदासलाई “रूपकका सम्राट” तथा उपमा र रूपक दुवैमा अद्वितीय प्रतिभा भएका कवि बताएका छन्।^[१५३]

हिन्दी कवि अयोध्यासिंह उपाध्याय ‘हरिऔध’ले तुलसीदासका विषयमा भनेका छन्–

कविता करके तुलसी न लसे
कविता लसी पा तुलसी की कला ।

kavitā karake tulasī na lase
kavitā lasī pā tulasī kī kalā ।

तुलसीदास कविता लेखेर चम्किएका होइनन्, बरु कविताले तुलसीदासको कला पाएर आफैं चम्किने अवसर प्राप्त गरिन्।

प्रसिद्ध हिन्दी कवयित्री महादेवी वर्माले टिप्पणी गर्दै भनेकी छन् कि मध्यकालीन अशान्ति र निराशाको अन्धकारमा भारतले तुलसीदासबाट प्रकाश प्राप्त गरेको थियो। उनका अनुसार आजको भारतीय समाज तुलसीदासकै निर्माण हो, र आज हामीले चिनेको राम पनि मूलतः तुलसीदासद्वारा प्रस्तुत गरिएको राम नै हुन्।^[१५४]

जीवन चित्रण

1 2 3 4 pp. 23–34.^{[स्रोत नखुलेको]}
↑ Prasad 2008, p. 857
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "frommer" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Callewaert, Winand M.; Schilder, Robert (२०००), Banaras: Vision of a Living Ancient Tradition, Hemkunt Press, पृ: ९०।
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "handoo-ramlila" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Prasad 2008, p. xii
↑ Prasad 2008, p. xix
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jonesryan-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "nirala-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Lutgendorf 1991, p. 11
↑ Subramanian, Vadakaymadam Krishnier (२००८), Hymns of Tulsidas, पृ: १८१।
↑ Lutgendorf 1991, p. 411
↑ Lua error in मोड्युल:Footnotes at line 268: attempt to call field 'has_accept_as_written' (a nil value).
↑ Flood, Gavin D. (२००३), The Blackwell Companion to Hinduism, Wiley-Blackwell, पृ: ३३१, आइएसबिएन 9780631215356।
↑ Simoons, Frederick J. (१९९८), Plants of Life, Plants of Death, Univ of Wisconsin Press, पृ: 7–40, आइएसबिएन 9780299159047।
↑ Monier-Williams, Sir Monier (२००५), A Sanskrit-English Dictionary, Motilal Banarsidass, पृ: ४७७, आइएसबिएन 9788120831056।
1 2 3 4 5 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgengorf-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 5 6 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "rambhadracharya-tulsi-birth" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgendorf-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Growse 1914, p. v.
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "Prasad 2008, p. xix" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lamb-p38" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "kapoor-mahanataka" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 5 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lochtefeld" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "gp-rcm-tulsi-birth" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "sivananda" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Shri Ram Bakshi, Saints of India:Tulsidas।
↑ Charan Sharma, Tulasīdāsa ke kāvya meṃ naitika mūlya।
1 2 3 4 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "ralhan-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "rambhadracharya-tulsi-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "vp76" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "gp-rcm-tulsi-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "pandey-tulsiearly" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "shukla-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Lutgendorf 1991, p. 6.
1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "tripathi-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "pandey-marriage" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "tripathi-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 5 6 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "ralhan-quest" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "shukla-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 5 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "gp-rcm-tulsi-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgendorf-darshan" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "growse-darshan" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 5 6 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "rambhadracharya-tulsi-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Poddar 1997, pp. 338–339 (Stanza 276).
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgendorf-narrators" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 48–49 (Ramcharitmanas 1.44.1–44.6)
1 2 Macfie 2004, p. xxiv
1 2 3 Growse 1914, p. ix–x.
1 2 Mishra 2010, pp. 22–24.
1 2 3 4 Singh 2008, pp. 29–30.
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "pinch-miracle" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jj" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Lutgendorf, Philip (२००७), Hanuman's tale: the messages of a divine monkey, Oxford University Press।
↑ The Din-I-Ilahi, or, The religion of Akbar by Makhan Lal Roy Choudhury.
1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jpm-miracle3" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jagran-miracle" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
1 2 3 4 5 6 7 Gita Press Publisher 2007, pp. 29–32.
↑ Rambhadracharya 2008, p. 66 (Ramcharitmanas 1.15).
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 38–39.
↑ Lutgendorf 1991, pp. 9–10.
↑ Lamb 2002, p. 39.
1 2 Macfie 2004, pp. xxiii–xxiv.
1 2 Pandey 2008, pp. 51–58.
↑ Poddar 1997, pp. 341–342 (Stanza 279).
↑ Poddar 1997, pp. 64–65.
↑ Pandey 2008, pp. 58–60.
↑ Rambhadracharya 2008, p. xxxiv.
1 2 Lutgendorf 1991, pp. 3–12.
1 2 3 4 5 6 Pandey 2008, pp. 54–58.
↑ [(https://web.archive.org/web/20140104015022/http://www.hindudharmicsabha.com/Sri-Ram-Charit-Manas-Hindi-Text-with-English-Translation%20.pdf) "Archived copy"], [(http://www.hindudharmicsabha.com/Sri-Ram-Charit-Manas-Hindi-Text-with-English-Translation%20.pdf) मूल]बाट ४ जनवरी २०१४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २५ सेप्टेम्बर २०१५। ^{[स्थायी मृत कडी]}
↑ Olive Classe (2000), Encyclopedia of literary translation into English: M-Z, Volume 2, Taylor & Francis, आइएसबिएन ९७८-१-८८४९६४-३६-७
1 2 Lutgendorf 1991, pp. 13–18.
↑ Rambhadracharya, Swami (डिसेम्बर २०१०), "श्रीरामचरितमानस में वृत्त मर्यादा" [Prosodic propriety in Ramcharitmanas], in Sushil, Surendra Sharma, Shri Tulsi Peeth Saurabh (हिन्दीमा) (Ghaziabad, Uttar Pradesh, India: Shri Tulsi Peeth Seva Nyas) 14 (7): 15–25।
↑ Prasad 2008, p. xix, footnote 3.
↑ Miśra, Nityānanda (१४ अगस्ट २०११), [(https://web.archive.org/web/20140506091215/http://jagadgururambhadracharya.org/pdfs/NM2011RamacaritamanasaProsody.pdf) "Metres in the Rāmacaritamānasa"], Shri Tulsi Peeth Seva Nyas, [(http://jagadgururambhadracharya.org/pdfs/NM2011RamacaritamanasaProsody.pdf) मूल]बाट ६ मे २०१४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १५ सेप्टेम्बर २०११। ^{[स्थायी मृत कडी]}
↑ Mishra 2010, Title.
↑ Lutgendorf 1991, p. 1.
1 2 3 Prasad 2008, p. 850, quoting George Grierson.
↑ Lyall 1911, पृष्ठ 369.
↑ Singh 2005, p. 44.
1 2 Lutgendorf 1991, p. 11.
↑ Jain, Sandhya (१८ अगस्ट २०२०), [(https://www.dailypioneer.com/2020/columnists/tulsidas----testimony.html) "Tulsidas' testimony"], [www.dailypioneer.com](http://www.dailypioneer.com), Daily Pioneer, अन्तिम पहुँच २८ जनवरी २०२४। ^{[स्थायी मृत कडी]}
↑ TOI Lifestyle Desk, सम्पादक (२३ जनवरी २०२४), [(https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/soul-search/guru-rambhadracharya-who-deposed-on-behalf-of-lord-ram-in-allahabad-hc/photostory/107051619.cms?picid=107051630) "Guru Rambhadracharya, Who Deposed On Behalf Of Lord Ram In Allahabad HC"], Times of India, अन्तिम पहुँच २८ जनवरी २०२४।
↑ Prasad 2008, pp. xiii–xv.
↑ Prasad 2008, p. xv: Probably the most marvellous thing about the life of Tulasidasa... is his capacity for assimilating diverse tenets, Vaishnava, Shaiva, Advaita, Sankhya, etc.
↑ Prasad 2008, p. xx: ... the Ramacharitamanasa interprets the period allegorically and from the Vaishnavite angle of a poet who "attempted to reconcile the Advaita Vedanta point of view with the Ramaite teachings of Ramananda's disciples".
↑ Dwivedi 2008, p. 99: उनका सारा काव्य समन्वय की विराट चेष्टा है। लोक और शास्त्र का समन्वय, गार्हस्थ्य और वैराग्य का समन्वय, भक्ति और ज्ञान का समन्वय, भाषा और संस्कृत का समन्वय, निर्गुण और सगुण का समन्वय, कथा और तत्त्व ज्ञान का समन्वय, ब्राह्मण और चांडाल का समन्वय, पांडित्य और अपांडित्य का समन्वय – रामचरितमानस शुरु से आखिर तक समन्वय का काव्य है।
↑ Rambhadracharya 2008, p. 3: नानापुराणनिगमागमसम्मतं ...
↑ Ramcharitmanas 1.23.1
↑ Prasad 2008, pp. 84–85.
↑ Rambhadracharya 2008, p. 149 (Ramcharitmanas 1.116.1–1.116.3): सगुनहि अगुनहि नहिं कछु भेदा। गावहिं मुनि पुरान बुध बेदा॥ अगुन अरूप अलख आज जोई। भगत प्रेम बस सगुन सो होई॥ जो गुन रहित सगुन सोइ कैसे। जल हिम उपल बिलग नहिं जैसे॥.
↑ Prasad 2008, pp. 520–521.
↑ Rambhadracharya 2008, p. 647 (Ramcharitmanas 4.17.2): फूले कमल सोह सर कैसे। निर्गुन ब्रह्म सगुन भए जैसे॥.
↑ Prasad 2008, pp. 767–771.
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 943–948 (Ramcharitmanas 7.111.1–7.114.7)
↑ Dwivedi 2009, p. 132.
1 2 Singh 2008, pp. 200–201.
↑ Prasad 2008, p. 84.
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 24–32.
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 31–32 (Ramcharitmanas 1.27.3, 1.27.7): ध्यान प्रथम जुग मख बिधि दूजे। द्वापर परितोषत प्रभु पूजे॥ ... नहिं कलि करम न भगति बिबेकू। राम नाम अवलंबन एकू॥
1 2 Indradevnarayan 1996, pp. 100–101.
↑ Poddar 1996, p. 14 (Dohavali 20): राम नाम अवलंब बिनु परमारथ की आस। बरषत बारिद बूँद गहि चाहत चढ़न अकास॥
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 27–28 (Ramcharitmanas 1.21.8, 1.23.3): अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी। उभय प्रबोधक चतुर दुभाखी॥ ... मोरे मत बड़ नाम दुहूँ ते। किए जेहिं जुग निज बस निज बूते॥
↑ Poddar 1996, pp. 10–11 (Dohavali 7): हियँ निर्गुन नयननि सगुन रसना राम सुनाम। मनहुँ पुरट संपुट लसत तुलसी ललित ललाम॥
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 623–624 (Ramcharitmanas 3.44.7–3.44): जद्यपि प्रभु के नाम अनेका। श्रुति कह अधिक एक तें एका॥ राम सकल नामन्ह ते अधिका। होउ नाथ अघ खग गन बधिका॥ ...
↑ Rambhadracharya 2008, p. 26 (Ramcharitmanas 1.20): एक छत्र एक मुकुटमनि सब बरनन पर जोउ। तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ॥
↑ Prasad 2008, p. 875.
↑ Bakker 2009, p. 123.
↑ Singh 2005, p. 180.
↑ Prasad 2008, p. 45 (Ramcharitmanas 1.45.7–8).
1 2 Prasad 2008, pp. 102–104.
↑ Prasad 2008, pp. 210, 212 (Ramcharitmanas 1.314.8, 1.317.3).
↑ Prasad 2008, p. 549 (Ramcharitmanas 5.21.3).
↑ Prasad 2008, p. 589 (Ramcharitmanas 6.15 Ka).
↑ Singh 2008, p. 230.
↑ Soorati 2008, p. 176.
↑ Macfie 2004, p. 93.
↑ Macfie 2004, Chapter IX, pp. 93–160.
↑ Lutgendorf 1991, p. 10.
↑ Prasad 2008, p. 533.
↑ Rambhadracharya 2008, p. 660.
1 2 3 Singh 2008, pp. 272–273.
↑ Shukla 2002, pp. 50–51.
↑ Prasad 2008, pp. 510, 588–589.
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 632–633, 728–729.
↑ Prasad 2008, pp. 82, 307, 500.
↑ Rambhadracharya 2008, pp. 101, 377–378, 621.
↑ Poddar 1997, pp. 144–145 (Stanza 111).
↑ Lutgendorf 1991, p. xi.
↑ Prasad 2008, p. 8.
↑ Rambhadracharya 2008, p. 12.
↑ Prasad 2008, p. 221.
↑ Rambhadracharya 2008, p. 275.
1 2 3 Singh 2008, p. 272.
↑ Prasad 2008, p. 579 (Ramcharitmanas 6.2): Those who are devoted to Shankara and are hostile to me, and those who are opposed to Shiva but would fain be my servants, shall have their abode in the deepest hell for a full aeon.
↑ Lutgendorf 1991, p. 48: I have noted that a major theme of Tulsi's epic is the compatibility of the worship of Ram/Vishnu with that of Shiva.
1 2 Prasad 2008, p. 1
↑ Prasad 2008, pp. 40–77 (Ramcharitmanas 1.48–1.104).
↑ Poddar 1997, pp. 1–24 (Stanzas 1–24).
↑ Shukla 2002, p. 33.
↑ Shukla 2002, p. 34.
↑ Shukla 2002, p. 35.
↑ Pandey 2008, pp. 11–12.
1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "dwivedi-mahattva" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "prasad-intro-acclaim" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Growse 1914.
↑ Macfie 2004, p. vii.
↑ Gandhi, Mohandas Karamchand (१९२९), The Story of My Experiments with Truth।
↑ Dwivedi, Hazari Prasad, हिंदी साहित्य की भूमिका।
↑ Pandey 2008, p. 12.
↑ Shukla 2002, p. 27
↑ Prasad 2008, p. xx.
↑ Pandey 2008, p. 11.

[avinashray-tulsiprakash-1] 1 2 3 4 pp. 23–34.^{[स्रोत नखुलेको]}

[2] Prasad 2008, p. 857

[frommer-3] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "frommer" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[4] Callewaert, Winand M.; Schilder, Robert (२०००), Banaras: Vision of a Living Ancient Tradition, Hemkunt Press, पृ: ९०।

[handoo-ramlila-5] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "handoo-ramlila" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[6] Prasad 2008, p. xii

[7] Prasad 2008, p. xix

[jonesryan-tulsi-8] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jonesryan-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[nirala-tulsi-9] 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "nirala-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[10] Lutgendorf 1991, p. 11

[11] Subramanian, Vadakaymadam Krishnier (२००८), Hymns of Tulsidas, पृ: १८१।

[12] Lutgendorf 1991, p. 411

[13] Lua error in मोड्युल:Footnotes at line 268: attempt to call field 'has_accept_as_written' (a nil value).

[14] Flood, Gavin D. (२००३), The Blackwell Companion to Hinduism, Wiley-Blackwell, पृ: ३३१, आइएसबिएन 9780631215356।

[15] Simoons, Frederick J. (१९९८), Plants of Life, Plants of Death, Univ of Wisconsin Press, पृ: 7–40, आइएसबिएन 9780299159047।

[16] Monier-Williams, Sir Monier (२००५), A Sanskrit-English Dictionary, Motilal Banarsidass, पृ: ४७७, आइएसबिएन 9788120831056।

[lutgengorf-tulsi-17] 1 2 3 4 5 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgengorf-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[rambhadracharya-tulsi-birth-18] 1 2 3 4 5 6 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "rambhadracharya-tulsi-birth" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[lutgendorf-tulsi-19] 1 2 3 4 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgendorf-tulsi" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[20] Growse 1914, p. v.

[Prasad_2008,_p._xix-21] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "Prasad 2008, p. xix" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[lamb-p38-22] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lamb-p38" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[kapoor-mahanataka-23] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "kapoor-mahanataka" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[lochtefeld-24] 1 2 3 4 5 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lochtefeld" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[gp-rcm-tulsi-birth-25] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "gp-rcm-tulsi-birth" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[sivananda-26] 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "sivananda" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[27] Shri Ram Bakshi, Saints of India:Tulsidas।

[28] Charan Sharma, Tulasīdāsa ke kāvya meṃ naitika mūlya।

[ralhan-early-29] 1 2 3 4 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "ralhan-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[rambhadracharya-tulsi-early-30] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "rambhadracharya-tulsi-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[vp76-31] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "vp76" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[gp-rcm-tulsi-early-32] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "gp-rcm-tulsi-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[pandey-tulsiearly-33] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "pandey-tulsiearly" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[shukla-early-34] 1 2 3 4 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "shukla-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[35] Lutgendorf 1991, p. 6.

[tripathi-early-36] 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "tripathi-early" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[pandey-marriage-37] 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "pandey-marriage" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[tripathi-later-38] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "tripathi-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[ralhan-quest-39] 1 2 3 4 5 6 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "ralhan-quest" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[shukla-later-40] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "shukla-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[gp-rcm-tulsi-later-41] 1 2 3 4 5 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "gp-rcm-tulsi-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[lutgendorf-darshan-42] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgendorf-darshan" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[growse-darshan-43] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "growse-darshan" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[rambhadracharya-tulsi-later-44] 1 2 3 4 5 6 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "rambhadracharya-tulsi-later" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[45] Poddar 1997, pp. 338–339 (Stanza 276).

[lutgendorf-narrators-46] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "lutgendorf-narrators" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[47] Rambhadracharya 2008, pp. 48–49 (Ramcharitmanas 1.44.1–44.6)

[macfie-miracles-48] 1 2 Macfie 2004, p. xxiv

[growse-miracle-49] 1 2 3 Growse 1914, p. ix–x.

[jpm-miracle1-50] 1 2 Mishra 2010, pp. 22–24.

[singh-miracle-51] 1 2 3 4 Singh 2008, pp. 29–30.

[pinch-miracle-52] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "pinch-miracle" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[jj-53] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jj" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[54] Lutgendorf, Philip (२००७), Hanuman's tale: the messages of a divine monkey, Oxford University Press।

[55] The Din-I-Ilahi, or, The religion of Akbar by Makhan Lal Roy Choudhury.

[jpm-miracle3-56] 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jpm-miracle3" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[jagran-miracle-57] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "jagran-miracle" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[gp-rcm-tulsi-poetry-58] 1 2 3 4 5 6 7 Gita Press Publisher 2007, pp. 29–32.

[59] Rambhadracharya 2008, p. 66 (Ramcharitmanas 1.15).

[60] Rambhadracharya 2008, pp. 38–39.

[61] Lutgendorf 1991, pp. 9–10.

[62] Lamb 2002, p. 39.

[macfie-theft-63] 1 2 Macfie 2004, pp. xxiii–xxiv.

[pandey-tulsilater-64] 1 2 Pandey 2008, pp. 51–58.

[65] Poddar 1997, pp. 341–342 (Stanza 279).

[66] Poddar 1997, pp. 64–65.

[67] Pandey 2008, pp. 58–60.

[68] Rambhadracharya 2008, p. xxxiv.

[lutgendorf-rcm-69] 1 2 Lutgendorf 1991, pp. 3–12.

[pandey-works-70] 1 2 3 4 5 6 Pandey 2008, pp. 54–58.

[71] [(https://web.archive.org/web/20140104015022/http://www.hindudharmicsabha.com/Sri-Ram-Charit-Manas-Hindi-Text-with-English-Translation%20.pdf) "Archived copy"], [(http://www.hindudharmicsabha.com/Sri-Ram-Charit-Manas-Hindi-Text-with-English-Translation%20.pdf) मूल]बाट ४ जनवरी २०१४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २५ सेप्टेम्बर २०१५। ^{[स्थायी मृत कडी]}

[72] Olive Classe (2000), Encyclopedia of literary translation into English: M-Z, Volume 2, Taylor & Francis, आइएसबिएन ९७८-१-८८४९६४-३६-७

[lutgendorf-rcm-metres-73] 1 2 Lutgendorf 1991, pp. 13–18.

[74] Rambhadracharya, Swami (डिसेम्बर २०१०), "श्रीरामचरितमानस में वृत्त मर्यादा" [Prosodic propriety in Ramcharitmanas], in Sushil, Surendra Sharma, Shri Tulsi Peeth Saurabh (हिन्दीमा) (Ghaziabad, Uttar Pradesh, India: Shri Tulsi Peeth Seva Nyas) 14 (7): 15–25।

[75] Prasad 2008, p. xix, footnote 3.

[76] Miśra, Nityānanda (१४ अगस्ट २०११), [(https://web.archive.org/web/20140506091215/http://jagadgururambhadracharya.org/pdfs/NM2011RamacaritamanasaProsody.pdf) "Metres in the Rāmacaritamānasa"], Shri Tulsi Peeth Seva Nyas, [(http://jagadgururambhadracharya.org/pdfs/NM2011RamacaritamanasaProsody.pdf) मूल]बाट ६ मे २०१४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १५ सेप्टेम्बर २०११। ^{[स्थायी मृत कडी]}

[77] Mishra 2010, Title.

[78] Lutgendorf 1991, p. 1.

[prasad-sgg-79] 1 2 3 Prasad 2008, p. 850, quoting George Grierson.

[FOOTNOTELyall1911369-80] Lyall 1911, पृष्ठ 369.

[81] Singh 2005, p. 44.

[lutgen-hc-82] 1 2 Lutgendorf 1991, p. 11.

[83] Jain, Sandhya (१८ अगस्ट २०२०), [(https://www.dailypioneer.com/2020/columnists/tulsidas----testimony.html) "Tulsidas' testimony"], [www.dailypioneer.com](http://www.dailypioneer.com), Daily Pioneer, अन्तिम पहुँच २८ जनवरी २०२४। ^{[स्थायी मृत कडी]}

[84] TOI Lifestyle Desk, सम्पादक (२३ जनवरी २०२४), [(https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/soul-search/guru-rambhadracharya-who-deposed-on-behalf-of-lord-ram-in-allahabad-hc/photostory/107051619.cms?picid=107051630) "Guru Rambhadracharya, Who Deposed On Behalf Of Lord Ram In Allahabad HC"], Times of India, अन्तिम पहुँच २८ जनवरी २०२४।

[prasad-tulsi-principles-85] Prasad 2008, pp. xiii–xv.

[86] Prasad 2008, p. xv: Probably the most marvellous thing about the life of Tulasidasa... is his capacity for assimilating diverse tenets, Vaishnava, Shaiva, Advaita, Sankhya, etc.

[87] Prasad 2008, p. xx: ... the Ramacharitamanasa interprets the period allegorically and from the Vaishnavite angle of a poet who "attempted to reconcile the Advaita Vedanta point of view with the Ramaite teachings of Ramananda's disciples".

[88] Dwivedi 2008, p. 99: उनका सारा काव्य समन्वय की विराट चेष्टा है। लोक और शास्त्र का समन्वय, गार्हस्थ्य और वैराग्य का समन्वय, भक्ति और ज्ञान का समन्वय, भाषा और संस्कृत का समन्वय, निर्गुण और सगुण का समन्वय, कथा और तत्त्व ज्ञान का समन्वय, ब्राह्मण और चांडाल का समन्वय, पांडित्य और अपांडित्य का समन्वय – रामचरितमानस शुरु से आखिर तक समन्वय का काव्य है।

[89] Rambhadracharya 2008, p. 3: नानापुराणनिगमागमसम्मतं ...

[90] Ramcharitmanas 1.23.1

[91] Prasad 2008, pp. 84–85.

[92] Rambhadracharya 2008, p. 149 (Ramcharitmanas 1.116.1–1.116.3): सगुनहि अगुनहि नहिं कछु भेदा। गावहिं मुनि पुरान बुध बेदा॥ अगुन अरूप अलख आज जोई। भगत प्रेम बस सगुन सो होई॥ जो गुन रहित सगुन सोइ कैसे। जल हिम उपल बिलग नहिं जैसे॥.

[93] Prasad 2008, pp. 520–521.

[94] Rambhadracharya 2008, p. 647 (Ramcharitmanas 4.17.2): फूले कमल सोह सर कैसे। निर्गुन ब्रह्म सगुन भए जैसे॥.

[95] Prasad 2008, pp. 767–771.

[96] Rambhadracharya 2008, pp. 943–948 (Ramcharitmanas 7.111.1–7.114.7)

[97] Dwivedi 2009, p. 132.

[singh-tulsi-kabir-98] 1 2 Singh 2008, pp. 200–201.

[99] Prasad 2008, p. 84.

[100] Rambhadracharya 2008, pp. 24–32.

[101] Rambhadracharya 2008, pp. 31–32 (Ramcharitmanas 1.27.3, 1.27.7): ध्यान प्रथम जुग मख बिधि दूजे। द्वापर परितोषत प्रभु पूजे॥ ... नहिं कलि करम न भगति बिबेकू। राम नाम अवलंबन एकू॥

[kavitavali-nama-102] 1 2 Indradevnarayan 1996, pp. 100–101.

[103] Poddar 1996, p. 14 (Dohavali 20): राम नाम अवलंब बिनु परमारथ की आस। बरषत बारिद बूँद गहि चाहत चढ़न अकास॥

[104] Rambhadracharya 2008, pp. 27–28 (Ramcharitmanas 1.21.8, 1.23.3): अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी। उभय प्रबोधक चतुर दुभाखी॥ ... मोरे मत बड़ नाम दुहूँ ते। किए जेहिं जुग निज बस निज बूते॥

[105] Poddar 1996, pp. 10–11 (Dohavali 7): हियँ निर्गुन नयननि सगुन रसना राम सुनाम। मनहुँ पुरट संपुट लसत तुलसी ललित ललाम॥

[106] Rambhadracharya 2008, pp. 623–624 (Ramcharitmanas 3.44.7–3.44): जद्यपि प्रभु के नाम अनेका। श्रुति कह अधिक एक तें एका॥ राम सकल नामन्ह ते अधिका। होउ नाथ अघ खग गन बधिका॥ ...

[107] Rambhadracharya 2008, p. 26 (Ramcharitmanas 1.20): एक छत्र एक मुकुटमनि सब बरनन पर जोउ। तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ॥

[108] Prasad 2008, p. 875.

[109] Bakker 2009, p. 123.

[ubs-tulsi-110] Singh 2005, p. 180.

[111] Prasad 2008, p. 45 (Ramcharitmanas 1.45.7–8).

[prasad-manu-shatarupa-112] 1 2 Prasad 2008, pp. 102–104.

[113] Prasad 2008, pp. 210, 212 (Ramcharitmanas 1.314.8, 1.317.3).

[114] Prasad 2008, p. 549 (Ramcharitmanas 5.21.3).

[115] Prasad 2008, p. 589 (Ramcharitmanas 6.15 Ka).

[116] Singh 2008, p. 230.

[117] Soorati 2008, p. 176.

[118] Macfie 2004, p. 93.

[119] Macfie 2004, Chapter IX, pp. 93–160.

[120] Lutgendorf 1991, p. 10.

[121] Prasad 2008, p. 533.

[122] Rambhadracharya 2008, p. 660.

[singh-jagat-123] 1 2 3 Singh 2008, pp. 272–273.

[124] Shukla 2002, pp. 50–51.

[125] Prasad 2008, pp. 510, 588–589.

[126] Rambhadracharya 2008, pp. 632–633, 728–729.

[127] Prasad 2008, pp. 82, 307, 500.

[128] Rambhadracharya 2008, pp. 101, 377–378, 621.

[129] Poddar 1997, pp. 144–145 (Stanza 111).

[130] Lutgendorf 1991, p. xi.

[131] Prasad 2008, p. 8.

[132] Rambhadracharya 2008, p. 12.

[133] Prasad 2008, p. 221.

[134] Rambhadracharya 2008, p. 275.

[singh-maya-135] 1 2 3 Singh 2008, p. 272.

[136] Prasad 2008, p. 579 (Ramcharitmanas 6.2): Those who are devoted to Shankara and are hostile to me, and those who are opposed to Shiva but would fain be my servants, shall have their abode in the deepest hell for a full aeon.

[137] Lutgendorf 1991, p. 48: I have noted that a major theme of Tulsi's epic is the compatibility of the worship of Ram/Vishnu with that of Shiva.

[Prasad_2008,_p._1-138] 1 2 Prasad 2008, p. 1

[139] Prasad 2008, pp. 40–77 (Ramcharitmanas 1.48–1.104).

[140] Poddar 1997, pp. 1–24 (Stanzas 1–24).

[141] Shukla 2002, p. 33.

[142] Shukla 2002, p. 34.

[143] Shukla 2002, p. 35.

[144] Pandey 2008, pp. 11–12.

[dwivedi-mahattva-145] 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "dwivedi-mahattva" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[prasad-intro-acclaim-146] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; "prasad-intro-acclaim" नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[147] Growse 1914.

[148] Macfie 2004, p. vii.

[149] Gandhi, Mohandas Karamchand (१९२९), The Story of My Experiments with Truth।

[150] Dwivedi, Hazari Prasad, हिंदी साहित्य की भूमिका।

[151] Pandey 2008, p. 12.

[shukla-bs-152] Shukla 2002, p. 27

[153] Prasad 2008, p. xx.

[154] Pandey 2008, p. 11.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]

[२१]

[२२]

[२३]

[२४]

[२५]

[२६]

[२७]

[२८]

[२९]

[३०]

[३१]

[३२]

[३३]

[३४]

[३५]

[३६]

[३७]

[३८]

[३९]

[४०]

[४१]

[४२]

[४३]

[४४]

[४५]

[४६]

[४७]

[४८]

[४९]

[५०]

[५१]

[५२]

[५३]

[५४]

[५५]

[५६]

[५७]

[५८]

[५९]

[६०]

[६१]

[६२]

[६३]

[६४]

[६५]

[६६]

[६७]

[६८]

[६९]

[७०]

[७१]

[७२]

[७३]

[७४]

[७५]

[७६]

[७७]

[७८]

[७९]

[८०]

[८१]

[८२]

[८३]

[८४]

[८५]

[८६]

[८७]

[८८]

[८९]

[९०]

[९१]

[९२]

[९३]

[९४]

[९५]

[९६]

[९७]

[९८]

[९९]

[१००]

हे वा स भक्तिकालका कविहरू
ज्ञानाश्रयी शाखा	गुरु नानक • सन्त रविदास • दादूदयाल • सुंदरदास • मलूकदास • सन्त कबीर
प्रेमाश्रयी शाखा	मलिक मोहम्मद जायसी • मंझन • कुतुबन • उसमान
कृष्णाश्रयी शाखा	सूरदास • मीरा बाई • जयदेव • नरोत्तमदास • रहीम • नंददास • हितहरिवंश • स्वामी हरिदास • रसखान • नरसिंह मेहता • तुकाराम • संत ज्ञानेश्वर • चैतन्य महाप्रभु • परमानंद दास • कृष्णदास • गोविंद दास • छीतस्वामी • नंददास • नरोत्तमदास • विद्यापति
रामाश्रयी शाखा	सूरजदास • तुलसीदास • अग्रदास • नाभादास • प्राणचंद चौहान रामानन्द
आदिकाल रीति काल भक्तिकाल हिन्दी साहित्यको इतिहास साहित्यिक आंदोलन