शत्रुघ्न

शत्रुघ्न
शत्रुघ्न
	शत्रुघ्न, अयोध्याका कान्छा राजकुमार र मधुपुरीका राजा।
आबद्ध	विष्णुको सुदर्शन चक्रको अवतार
धर्मग्रन्थहरू	रामायण र यसका अन्य संस्करणहरू
वंशावली
अवतारको जन्म	अयोध्या, कोसल (हालको उत्तर प्रदेश, भारत)
अवतारको अन्त्य	सरयू नदी, अयोध्या, कोसल (हालको उत्तर प्रदेश, भारत)
अभिभावकहरू	दशरथ (पिता); सुमित्रा (माता); कैकेयी (सौतेनी माता); कौशल्या (सौतेनी माता);
भाइबहिनीहरू	लक्ष्मण (दाजु); राम (सौतेनी दाजु); भरत (सौतेनी दाजु)
जीवनसाथी	श्रुतिकीर्ति
सन्तानहरू	सुबाहु ; शत्रुघाती
वंश	रघुवंश - सूर्यवंश

शत्रुघ्न (शाब्दिक अर्थ "शत्रुहरूको विनाश गर्ने"), जसलाई रिपुदमन पनि भनिन्छ, हिन्दु महाकाव्य रामायण मा रामका कान्छा भाइ र मधुपुरी तथा विदिशाका राजा हुन्। उनलाई भगवान् विष्णुको सुदर्शन चक्रको अवतार मानिन्छ र उनको विवाह श्रुतिकीर्तिसँग भएको थियो।^[१]

शत्रुघ्न लक्ष्मणका जुम्ल्याहा भाइ हुन्। जसरी लक्ष्मण रामप्रति समर्पित थिए, त्यसरी नै शत्रुघ्न भरत प्रति वफादार थिए।^[२] महाभारतको विष्णुसहस्रनाममा शत्रुघ्न विष्णुको ४१२औँ नामको रूपमा आउँछ।^[३] रामका सबै भाइहरूमध्ये शत्रुघ्नलाई प्रायः कम चर्चा गरिएको र सबैभन्दा कम चिनिएको पात्रको रूपमा लिइन्छ।

नामको व्युत्पत्ति

शत्रुघ्न नाम संस्कृत मूलको हो। शत्रुको अर्थ 'दुश्मन' र 'घ्न' को अर्थ 'हन्' धातुबाट बनेको 'मार्ने' वा 'विनाश गर्ने' हुन्छ। त्यसैले, उनको नामको अर्थ 'शत्रुहरूको विनाश गर्ने' वा 'शत्रुहन्ता' भन्ने लाग्छ।^[४]

पौराणिक कथा

जन्म र प्रारम्भिक जीवन

अयोध्याका राजा दशरथका कौशल्या, कैकेयी र सुमित्रा गरी तीन पत्नीहरू थिए। शत्रुघ्न र उनका दाजु लक्ष्मण सुमित्राबाट जन्मिएका थिए भने राम र भरत क्रमशः कौशल्या र कैकेयीबाट जन्मिएका थिए।^[५] रामायणमा उनलाई सुदर्शन चक्रको अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ।^[६]

श्रुतिकीर्तिसँग विवाह

रामले सीताको स्वयम्भर जितेपछि उनीहरूको विवाह पक्का हुन्छ। राजा दशरथ छोराको विवाहका लागि मिथिला पुग्छन् र उनले लक्ष्मणको उर्मिलाप्रति आकर्षण रहेको देख्छन्। तर परम्परा अनुसार, पहिले भरत र माण्डवीको विवाह हुनुपर्ने थियो।^[७] त्यसपछि राजा दशरथले भरतको माण्डवीसँग र शत्रुघ्नको श्रुतिकीर्तिसँग विवाहको व्यवस्था मिलाउाछन्, जसले गर्दा लक्ष्मणले उर्मिलासँग विवाह गर्न पाउँछन्। अन्ततः, चारै दिदीबहिनीको विवाह चारै दाजुभाइसँग हुन्छ, जसले दुई राज्यहरूबीचको सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँछ।^[८] शत्रुघ्न र श्रुतिकीर्तिका सुबाहु र शत्रुघाती नामक दुई छोराहरू थिए।^[९]

रामको वनवास

जब राम वनवास जान्छन्, शत्रुघ्नले कैकेयीकी वृद्धा धाईआमा मन्थरा (जो रानीको मनमा रामविरुद्ध विष भर्न जिम्मेवार थिइन्) लाई लतारेर मार्न खोज्छन्। तर भरतले उनलाई रोक्छन्। भरत रामलाई अयोध्या फर्काउन वनमा जान्छन्, तर रामले अस्वीकार गर्छन्। त्यसपछि भरतले नन्दिग्रामबाट अयोध्याको शासन सम्हाल्छन् र धर्मको मूर्त रूप बनेर उत्कृष्ट नेतृत्व गर्छन्। रामको वनवासका क्रममा भरत अयोध्याका शासक तोकिए तापनि, रामको अनुपस्थितिमा सम्पूर्ण राज्यको प्रशासनको वास्तविक कार्यभार शत्रुघ्नले नै सम्हालेका थिए। राम, लक्ष्मण र भरत अयोध्यामा नभएको बेला तीनैजना आमाहरूको एकमात्र सहारा शत्रुघ्न नै थिए।^[१०]

मन्थरामाथिको क्रोध

रामको वनवासपछि रामायणमा मन्थरा एक पटक मात्र देखा पर्छिन्। कैकेयीबाट महँगो लुगा र गहना पुरस्कार पाएपछि उनी दरबारको बगैँचामा टहलिरहेकी थिइन्, त्यही बेला भरत र शत्रुघ्नले उनलाई देख्छन्। उनलाई देख्नेबित्तिकै रामको वनवासका कारण शत्रुघ्न प्रचण्ड क्रोधमा आउँदै उनलाई आक्रमण गर्ने निर्णय गर्छन्। कैकेयीले मन्थरालाई बचाउन भरतसँग बिन्ती गर्छिन्। भरतले शत्रुघ्नलाई 'स्त्रीको हत्या गर्नु पाप हुने' र 'यस्तो गरेमा राम दुवैसँग क्रुद्ध हुने' भन्दै सम्झाएर मन्थराको ज्यान बचाउँछन्। त्यसपछि शत्रुघ्न शान्त हुन्छन् र दाजुभाइ त्यहाँबाट निस्किन्छन् भने कैकेयीले मन्थरालाई सान्त्वना दिने प्रयास गर्छिन्।^[११]

लवणासुरको वध

रामायणमा तुलनात्मक रूपमा सानो भूमिका भए तापनि शत्रुघ्न महाकाव्यको मुख्य कथा र उद्देश्यका लागि महत्त्वपूर्ण थिए। उनको मुख्य उपलब्धि मधुपुरा (मथुरा) का राक्षस राजा लवणासुरको वध गर्नु थियो।^[१२] लवणसुर लङ्काका राजा रावणका भान्जा थिए।

लवणसुर धर्मी राक्षस राजा मधुका छोरा थिए, जसको नामबाट मधुपुरा सहरको नाम राखिएको थियो। मधुकी पत्नी र लवणासुरकी आमा कुम्भिनी रावणकी बहिनी थिइन्। लवणासुरसँग भगवान् शिवको दिव्य त्रिशूल थियो, जसका कारण कसैले पनि उनलाई मार्न वा उनको पापकर्म रोक्न सकेका थिएनन्।^[१३]

शत्रुघ्नले राम र दाजुहरूसँग आफूलाई लवणासुर वध गरेर सेवा गर्ने अवसर दिन अनुरोध गर्छन्। शत्रुघ्नले भगवान् विष्णुको शक्ति निहित वाणले ती राक्षसको वध गर्छन्। लवणासुरको मृत्युपछि रामले शत्रुघ्नलाई मधुपुराको राजाका रूपमा अभिषेक गर्छन्।^[१४]

मृत्यु

शत्रुघ्नले आफ्नो राज्य (मधुपुरा र विदिशा) आफ्ना छोराहरू सुबाहु र शत्रुघातीका बीचमा विभाजन गरिदिन्छन्।^[१५] विष्णुका सातौँ अवतार रामले पृथ्वीमा ११,००० वर्षको धर्मपूर्ण शासन पूरा गरेपछि आफ्नो वास्तविक र शाश्वत महाविष्णु रूपमा फर्कनका लागि सरयू नदीमा प्रवेश गर्छन्। उनको सिको गर्दै भरत र शत्रुघ्नले पनि नदीमा प्रवेश गर्छन् र पछि महाविष्णुमा विलीन हुन्छन्।^[१६]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ Dharma, Krishna (२०२०-०८-१८), Ramayana: India's Immortal Tale of Adventure, Love, and Wisdom (अङ्ग्रेजीमा), Simon and Schuster, आइएसबिएन 978-1-68383-919-4।
↑ Books, Kausiki (२०२१-१२-२१), Valmiki Ramayana: Uttara Kanda: English translation only without Slokas (अङ्ग्रेजीमा), Kausiki Books।
↑ Naidu, S. Shankar Raju; Kampar, Tulasīdāsa (१९७१), "A comparative study of Kamba Ramayanam and Tulasi Ramayan", Shank (University of Madras), पृ: 44,148, अन्तिम पहुँच २००९-१२-२१।
↑ "रामायण | सारांश, पात्रहरू र तथ्यहरू", Encyclopedia Britannica (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२०-०२-१८।
↑ Mani, Vettam (१९७५), Puranic Encyclopaedia, Delhi: Motilal Banarsidass, पृ: 448–9, आइएसबिएन 978-0-8426-0822-0।
↑ Śrīgargasaṃhitā (संस्कृतमा), Vyāsa Bālābakṣa Śodhasaṃsthāna, २०००।
↑ Praśānta Guptā (१९९८), Vālmīkī Rāmāyaṇa, आइएसबिएन 9788173012549।
↑ Debroy, Bibek (२००५), The History of Puranas, Bharatiya Kala Prakashan, आइएसबिएन 978-81-8090-062-4।
↑ "The Ramayana and Mahabharata: Conclusion", www.sacred-texts.com।
↑ "A tail's travel from Treta Yuga to DwaparaYuga", shabdbooks.com।
↑ Ohri, Vishwa Chander (१९८३), The exile in forest, Lalit Kalā Akademi, India।
↑ Pargiter, F.E. (1972). Ancient Indian Historical Tradition, Delhi: Motilal Banarsidass, p.170.
↑ Kumar, Maltinandan, Chalein Such Ki Aur (हिन्दीमा), Notion Press, आइएसबिएन 978-93-5206-582-0।
↑ Agarwal, Meena (२०१६-०९-२२), Tales From The Ramayan, Diamond Pocket Books Pvt Ltd।
↑ Frederic Salmon Growse (१८७४), Mathura: A District Memoir, Government Press।
↑ MacFie, J. M. (१ मे २००४), The Ramayan Of Tulsidas, Kessinger Publishing, आइएसबिएन 978-1-4179-1498-2।

बाह्य कडीहरू

[1] Dharma, Krishna (२०२०-०८-१८), Ramayana: India's Immortal Tale of Adventure, Love, and Wisdom (अङ्ग्रेजीमा), Simon and Schuster, आइएसबिएन 978-1-68383-919-4।

[2] Books, Kausiki (२०२१-१२-२१), Valmiki Ramayana: Uttara Kanda: English translation only without Slokas (अङ्ग्रेजीमा), Kausiki Books।

[Naidu-3] Naidu, S. Shankar Raju; Kampar, Tulasīdāsa (१९७१), "A comparative study of Kamba Ramayanam and Tulasi Ramayan", Shank (University of Madras), पृ: 44,148, अन्तिम पहुँच २००९-१२-२१।

[4] "रामायण | सारांश, पात्रहरू र तथ्यहरू", Encyclopedia Britannica (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२०-०२-१८।

[Mani-5] Mani, Vettam (१९७५), Puranic Encyclopaedia, Delhi: Motilal Banarsidass, पृ: 448–9, आइएसबिएन 978-0-8426-0822-0।

[6] Śrīgargasaṃhitā (संस्कृतमा), Vyāsa Bālābakṣa Śodhasaṃsthāna, २०००।

[7] Praśānta Guptā (१९९८), Vālmīkī Rāmāyaṇa, आइएसबिएन 9788173012549।

[8] Debroy, Bibek (२००५), The History of Puranas, Bharatiya Kala Prakashan, आइएसबिएन 978-81-8090-062-4।

[9] "The Ramayana and Mahabharata: Conclusion", www.sacred-texts.com।

[10] "A tail's travel from Treta Yuga to DwaparaYuga", shabdbooks.com।

[11] Ohri, Vishwa Chander (१९८३), The exile in forest, Lalit Kalā Akademi, India।

[p1-12] Pargiter, F.E. (1972). Ancient Indian Historical Tradition, Delhi: Motilal Banarsidass, p.170.

[13] Kumar, Maltinandan, Chalein Such Ki Aur (हिन्दीमा), Notion Press, आइएसबिएन 978-93-5206-582-0।

[14] Agarwal, Meena (२०१६-०९-२२), Tales From The Ramayan, Diamond Pocket Books Pvt Ltd।

[Britishlibrary-15] Frederic Salmon Growse (१८७४), Mathura: A District Memoir, Government Press।

[16] MacFie, J. M. (१ मे २००४), The Ramayan Of Tulsidas, Kessinger Publishing, आइएसबिएन 978-1-4179-1498-2।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

हे वा स रामायण
इक्ष्वाकु वंश	दशरथ कौसल्या सुमित्रा कैकेयी राम भरत लक्ष्मण शत्रुघ्न सीता उर्मिला माण्डवी श्रुतिकीर्ति लव कुश
वानर	हनुमान सुग्रीव बाली अङ्गद तारा रुमा नल नील केसरी अञ्जना मकरध्वज
राक्षस	रावण विभीषण कुम्भकर्ण मेघनाद अक्षयकुमार अतिकाय कबन्ध खर दूषण मन्दोदरी धन्यमालिनी लवणासुर माल्यवान मारीच मयासुर नरान्तक-देवान्तक प्रहस्त सरमा सुबाहु सुलोचना सुमाली शूर्पणखा ताडका त्रिजटा त्रिशिरा विराध
ऋषिमुनिहरू	अगस्त्य अहिल्या अरुन्धती भारद्वाज कम्बोज परशुराम वशिष्ठ विश्वामित्र ऋष्यशृङ्ग वाल्मीकि
अन्य पात्र र अवधारणाहरू	लक्ष्मण रेखा जाम्बवान जनक कुशध्वज जटायु मन्थरा माया सीता सम्पाती शबरी शान्ता श्रवण कुमार वेदवती शम्बुक
स्थानहरू	अयोध्या मिथिला दण्डकारण्य किष्किन्धा लङ्का ओषधिपर्वत
काण्डहरू	बालकाण्ड अयोध्या अरण्य किष्किन्धा सुन्दर युद्ध उत्तर
संस्करणहरू	अद्भुत रामायण अध्यात्म रामायणम् (मलयालम) अध्यात्म रामायण (संस्कृत) आनन्द रामायण भानुभक्त रामायण (नेपाली) भट्टिकाव्य (संस्कृत) बिलङ्का रामायण (ओडिया) हिकायत सेरी राम जगमोहन रामायण (ओडिया) काकाविन रामायण (पुरानो जाभानीज) कम्ब रामायणम् (तमिल) कृत्तिवासी रामायण (बङ्गाली) महारदिया लावाना मोल्ला रामायणम् (तेलुगु) फ्रा लाक फ्रा राम रघुनाथ रामायण (तेलुगु) रामकीर्ति रामायण कल्पवृक्षम् रामचरितमानस (अवधी) रङ्गनाथ रामायणमु रिएमकर सप्तकाण्ड रामायण श्री रामायण दर्शनम् (कन्नड) श्री रामायणमु (तेलुगु) त्रै भेत रामजात्तौ
सम्बन्धित	रामलीला

हे वा स हिन्दु देवी-देवता र शास्त्रहरू
देवताहरू	त्रिमूर्ति ब्रह्मा विष्णु शिव अग्नि अश्विनीकुमार चन्द्र दत्तात्रेय गणेश हनुमान इन्द्र काम कार्तिकेय कृष्ण कुवेर राम शास्ता सूर्य वरुण वायु विश्वकर्मा यम थप...
देवीहरू	त्रिदेवी सरस्वती लक्ष्मी पार्वती अदिति भूमि छाया दुर्गा गङ्गा गायत्री शची काली महादेवी महाविद्या मातृका राधा रति रोहिणी रुक्मिणी संज्ञा सती शक्ति षष्ठी सीता थप...
देवताका समूहहरू	आदित्य अप्सरा असुर दैत्य दानव देवता दिक्पाल गन्धर्व गण ग्रामदेवता कुलदेवता किन्नर किम्पुरुष मरुत नवग्रह पितृ राक्षस रुद्र ऋभु साध्य वाहन वसु विद्याधर यक्ष / यक्षिणी
शास्त्रहरू (सूची)	वेद ऋग् साम यजुर् अथर्व उपनिषद् पुराण रामायण महाभारत भगवद्गीता पतञ्जलि योगसूत्र थप...
हिन्दु धर्म हिन्दु पौराणिक कथा