देवनागरी लिपि

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्

देवनागरी एउटा लिपि हो। यो लिपि विशेष गरेर दक्षिण एसियामा प्रयोग हुन्छ। यो लिपि देब्रे देखिं दायांतर्फ लेखिन्छ। यो लिपि संस्कृत, नेपाली, नेपाल भाषा, हिन्दी, मराठी, भोजपुरी, मैथिली, पाली, रोमानी आदि भाषाहरू लेख्नमा प्रयोग भएको पाइन्छ।

देवनागरीमा लिखी ऋग्वेदको पाण्डुलिपि
देवनागरी लिपीचा जाहिरातीत वापर - मेलबर्न ऑस्ट्रेलिया येथे .

देवनागरी एक लिपि हो जसमा अनेक भारतीय भाषाहरू तथा नेपाली भाषाहरू लेखिन्छन्। संस्कृत, पालि, हिन्दी, मराठी, कहरूकणी, सिन्धी, कश्मीरी, नेपाली, तामाङ भाषा, गढ़वाली, बोडो, अंगिका, मगही, भोजपुरी, मैथिली, संथाली आदि भाषाहरू देवनागरीमा लेखिन्छ। यसका अतिरिक्त केही स्थितिहरूमा गुजराती, पंजाबी, बिष्णुपुरिया मणिपुरी, रोमानी र उर्दू भाषाहरू पनि देवनागरीमा लेखिन्छन्।

अधिकतर भाषाहरू झैं देवनागरी पनि देब्रेबाट दाहिने लेखिन्छ। प्रत्येक शब्दमाथिबाट एउटा रेखा खिंचिन्छ (केहि वर्णहरूको माथिबाट रेखा हुँदैन) यसलाई शिरोरे़खा भनिन्छ। यसको विकास ब्राह्मी लिपिबाट भएको हो। यो एक ध्वन्यात्मक लिपि हो जो प्रचलित लिपिहरू (रोमन, अरबी, चीनी आदि)मा सबभन्दा अधिक वैज्ञानिक छ। योभन्दा वैज्ञानिक र व्यापक लिपि शायद केवल आइपीए लिपि हो। भारतका धेरै लिपिहरू देवनागरीसित धेरै मिल्दा -जुल्दा छन् , जस्तै- बांग्ला, गुजराती, गुरूमुखी आदि। कम्प्यूटर प्रोग्रामहरूको सहायताबाट भारतीय लिपिहरूलाई परस्परमा परिवर्तन गर्न धेरै सजिलो भएकोछ।

वाराणसीमा देवनागरी लिपिमा लेखेको विज्ञापन

भारतीय भाषाहरूका कुनै पनि शब्द या ध्वनिलाई देवनागरी लिपिमा जस्ताको तस्तै लेख्न सकिन्छ र फेरि लेखिएको पाठलाई लगभग 'जस्ताको तस्तै' उच्चारण गर्न सकिन्छ, जो कि रोमन लिपि र अन्य धेरै लिपिहरूमा सम्भव छैन, जब सम्म कि त्यसको केही ख़ास मानकीकरण गरिंदैन, जस्तै आइट्रांस या आइएएसटी

यसमा कुल ५२ अक्षर छन् , जसमा १४ स्वर र ३८ व्यंजन छन्। अक्षरहरूको क्रम व्यवस्था (विन्यास) पनि धेरै नैं वैज्ञानिक छ। स्वर-व्यंजन, कोमल-कठोर, अल्पप्राण-महाप्राण, अनुनासिक्य-अन्तस्थ-उष्म इत्यादि वर्गीकरण पनि वैज्ञानिक छन्। एउटा मत अनुसार देवनगर (काशी)मा प्रचलनको कारण यसको नाम देवनागरी भएको हो।

भारत तथा एशियाका अनेक लिपिहरूको संकेत देवनागरीबाट अलग छ (उर्दूलाई छोड़ेर),मा उच्चारण व वर्ण-क्रम आदि देवनागरी कै समान छन् -- किन कि ती सबै ब्राह्मी लिपिबाट उत्पन्न भएकाहुन्। यसकारण यी लिपिहरूलाई परस्पर सजिलैसित लिप्यन्तरित गर्न सकिन्छ। देवनागरी लेखनको दृष्टिबाट सरल, सौन्दर्यको दृष्टिबाट सुन्दर र वाचनको दृष्टिबाट सुपाठ्य छ।

जस प्रकार भारतीय अंकहरूलाई तिनको वैज्ञानिकताको कारण विश्वले सहर्ष स्वीकार गरेकोछ त्यसैगरि देवनागरी पनि आफ्नो वैज्ञानिकताको कारण नैं एक दिन विश्वनागरी बन्नेछ।

Devnagari used in Public Transport Tickets at Mumbai

भाषाविज्ञानको दृष्टिबाट देवनागरी[सम्पादन गर्ने]

ब्राम्ही लिपिबाट जन्मेका लिपिहरू

ब्राम्ही

भाषावैज्ञानिक दृष्टिबाट देवनागरी लिपि अक्षरात्मक (सिलेबिक) लिपि मानिन्छ। लिपिको विकाससोपानहरूको दृष्टिबाट "चित्रात्मक", "भावात्मक" र "चित्रात्मक" लिपिहरूको अनंतर "अक्षरात्मक" स्तरको लिपिहरूको विकास मानिन्छ। पाश्चात्य र अनेक भारतीय भाषाविज्ञानविज्ञहरू्को मतबाट लिपिको अक्षरात्मक अवस्थाकोपछि अल्फाबेटिक (वर्णात्मक) अवस्थाको विकास भयो। सबभन्दा विकसित अवस्था मानिएकोछ ध्वन्यात्मक (फोनेटिक) लिपिलाई। "देवनागरी"लाई अक्षरात्मक यसकारण भनिन्छ कि यसका वर्ण- अक्षर (सिलेबिल) छन्- स्वर पनि र व्यंजन पनि। "क", "ख" आदि व्यंजन सस्वर छन्- अकारयुक्त छन्। ती केवल ध्वनिहरू छैनन् अपितु सस्वर अक्षर छन्। अत: ग्रीक, रोमन आदि वर्णमालाहरू छन्। परन्तु यहाँ यो ध्यान राख्नु पर्ने कुरा छ कि भारतको "ब्राह्मी" या "भारती" वर्णमालाको ध्वनिहरूमा व्यंजनहरूको "पाणिनि"ले वर्णसमाम्नाय के 14 सूत्रहरूमा जो स्वरूप परिचय दिएकाछं- त्यसको विषयमा "पंतजलि" (द्वितीय शती ई.पू.)ले यो स्पष्ट गरेकाछ्न् कि व्यंजनहरूमा संनियोजित "अकार" स्वरको उपयोग केवल उच्चारणको उद्देश्यबाट छ। त्यो तत्वत: वर्ण्को अंग होइन। यस दृष्टिबाट विचार गर्दै भन्न सकिन्छ कि यस लिपिको वर्णमाला तत्वत: ध्वन्यात्मक छ, अक्षरात्मक छैन।

लिपि[सम्पादन गर्ने]

देवनागरीमा १२ स्वर र ३४ व्यंजन छन्। शून्य या एक या अधिक व्यंजनहरू र एक स्वरको मेलबाट एक अक्षर बन्दछ।

स्वर[सम्पादन गर्ने]

यी स्वर नेपाली्का लागि दिइएकोछ। संस्कृतमा तिनको उच्चारण अलिकति अलग हुन्छ।

वर्णाक्षर “प”को साथ मात्रा IPA उच्चारण "प्"को साथ उच्चारण IAST समतुल्य अंग्रेजी समतुल्य हिन्दीमा वर्णन
/ ə / / pə / a short or long en:Schwa: as the a in above or ago बीचको मध्य प्रसृत स्वर
पा / α: / / pα: / ā long en:Open back unrounded vowel: as the a in father दीर्घ विवृत पश्व प्रसृत स्वर
पि / i / / pi / i short en:close front unrounded vowel: as i in bit ह्रस्व संवृत अग्र प्रसृत स्वर
पी / i: / / pi: / ī long en:close front unrounded vowel: as i in machine दीर्घ संवृत अग्र प्रसृत स्वर
पु / u / / pu / u short en:close back rounded vowel: as u in put ह्रस्व संवृत पश्व वर्तुल स्वर
पू / u: / / pu: / ū long en:close back rounded vowel: as oo in school दीर्घ संवृत पश्व वर्तुल स्वर
पे / e: / / pe: / e long en:close-mid front unrounded vowel: as a in game (not a diphthong) दीर्घ अर्धसंवृत अग्र प्रसृत स्वर
पै / æ: / / pæ: / ai long en:near-open front unrounded vowel: as a in cat दीर्घ लगभग-विवृत अग्र प्रसृत स्वर
पो / ο: / / pο: / o long en:close-mid back rounded vowel: as o in tone (not a diphthong) दीर्घ अर्धसंवृत पश्व वर्तुल स्वर
पौ / ɔ: / / pɔ: / au long en:open-mid back rounded vowel: as au in caught दीर्घ अर्धविवृत पश्व वर्तुल स्वर
<none> <none> / ɛ / / pɛ / <none> short en:open-mid front unrounded vowel: as e in get ह्रस्व अर्धविवृत अग्र प्रसृत स्वर

संस्कृतमा दुई स्वरहरूको युग्म हुन्छ र "अ-इ" या "आ-इ"झैं बोलिन्छ।यस्तै प्रकार "अ-उ" या "आ-उ" झैं बोलिन्छ।

यसका अतिरिक्त नेपाली र संस्कृतमा निम्न वर्णाक्षर पनि स्वर मानिन्छन् :

  • ऋ -- आधुनिक हिन्दीमा "रि" झैं
  • ॠ -- केवल संस्कृतमा
  • ऌ -- केवल संस्कृतमा
  • ॡ -- केवल संस्कृतमा
  • अं -- आधे न्, म्, ङ्, ञ्, ण् कोलागि या स्वरको नासिकीकरण गर्नकोलागि
  • अँ -- स्वरको नासिकीकरण गर्नकोलागि
  • अः -- अघोष "ह्" (निःश्वास) कोलागि

--203.121.31.97 (कुरा गर्ने) ०१:०५, २० फेब्रुअरी २०१३ (युटिसी(UTC))