कैथी

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
कैथी
Kaithi handwritten.jpg
प्रकार अबुगिदा
बोलिने भाषा अंगिका, अवधि, भोजपुरी, मगही, मैथिली, हिन्दुस्तानी, सिल्हेटी
समयावधि c. १६हौँ–मध्य बीसौँ शताब्दी
कारक व्यवस्था
भगिनी व्यवस्था देवनागरी, नन्दीनागरी
यूनिकोड वर्ण U+11080–U+110CF
ISO 15924 Kthi
सूचना: यस पृष्ठको सहायताको निम्ति IPA ध्वन्यात्मक चिन्ह प्रयोग गरिएको छ ।

कैथी (अङ्ग्रेजी: Kaithi) एक ऐतिहासिक लिपि हो जसको मध्यकालीन भारतमा प्रमुख रूपले उत्तर-पूर्व र उत्तर भारतमा बृहत रूपले प्रयोग गरिएको देखिन्छ । प्रमुख रूपले आजको उत्तर प्रदेशबिहार राज्यको क्षेत्रहरूमा यस लिपिमा वैधानिक र प्रशासनिक कार्य गरिएको प्रमाण पर्याप्त भेट्ने गरिन्छ ।[१] यस लिपिलाई कयथी वा कायस्थी लिपिको नामले समेत जान्ने गरिन्छ । पूर्ववर्ती उत्तर-पश्चिम भारत, मिथिला, बङ्गाल, उडिसाअवध क्षेत्रमा यस लिपिको प्रयोग गरिएको इतिहास रहेको छ । यसको प्रयोग प्रमुख रूपले न्यायिक, प्रशासनिक र निजी तथ्याङ्क सङ्ग्रहणमा गर्ने गरेको पाइएको छ ।[२]

उत्पत्ति[सम्पादन गर्ने]

'कैथी' लिपिको उत्पत्ति कायस्थ शब्दबाट भएको हो । यो जाति उत्तर भारतको एक सामाजिक समूह (हिन्दू जाति) हो ।[३] यसै जातिद्वारा मुख्य रूपले व्यापार सम्बन्धि ब्यौरा सुरक्षित राख्नका लागि सबैभन्दा पहिले यस लिपिको प्रयोग गरेका थिए । कायस्थ समुदायको पुरानो रजवाडा र ब्रिटिश औपनिवेशिक शासकहरूको धेरै नै नजिकको सम्बन्ध रहेको छ । यसै समुदायका मानिसहरू अङ्ग्रेजहरूका विभिन्न प्रकारका तथ्याङ्कहरूको प्रबन्धन र भण्डारण गर्नका लागि नियुक्त गर्ने गरिन्थ्यो । कायस्थहरूद्वारा प्रयुक्त यस लिपिलाई पछि कैथी नामले जान्न थालिएको हो ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

कैथी एउटा पुरानो लिपि हो जसको प्रयोग थोरै भन्दा थोरै सोह्रौं शताब्दीमा व्यापक रूपले भएको देखिन्छ । मुगल साम्राज्यको समयमा यसको प्रयोग धेरै नै व्यापक थियो । सन् १८८० को दशकमा ब्रिटिश राजको समयमा यस लिपिलाई प्राचीन बिहारको न्यायलयहरूमा आधिकारिक भाषाको दर्जा दिइएको थियो । यसलाई खगड़िया जिल्लाको न्यायालयमा वैधानिक लिपिको दर्जा दिइएको थियो ।

कैथी लिपिको लोप हुने खतरा[सम्पादन गर्ने]

कैथी लिपिलाई कहिलेकाहीं 'बिहार लिपि' समेत भन्ने गरिएको छ । वर्तमान समयमा समेत बिहार लगायत भारतको उत्‍तर पूर्वी राज्‍यहरूमा यस लिपिमा लेखिएको हजारौँ अभिलेखहरू छन् । समस्‍या त्यस समय हुने गरेको छ जुन समय अभिलेखहरू सँग सम्बन्धित कानूनी समस्या आउने गरेको छ । भारतको एक लोकप्रिय दैनिक पत्रिका दैनिक जागरणको पटना संस्‍करणमा सन् २००९ सेप्टेम्बर ९ तारिखको समाचारपत्रमा पृष्ठ सङ्ख्या बीसमा बिहारको बक्‍सर जिल्लाबाट छापिएको कञ्चन किशोरको एउटा खबरको सन्दर्भ लिएर हेर्‍यो भने यस लिपिको जानकार वर्तमान समयमा बक्सर जिल्लामा जम्मा दुई जना रहेका छन् । दुवै जना जानकार व्यक्तिको उमेर पाको भइसकेको छ । यस्तोमा निकट भविष्‍यमा यस लिपिको जानकार कोई पनि नरहने र आजसम्म यस लिपिमा लेखिएको भू-अभिलेखहरूको अनुवाद आजको प्रचलित लिपिहरूमा गर्न धेरै नै कठिन हुन सक्ने सहज अनुमान लगाउन सकिन्छ । भाषाको जानकारहरूका अनुसार यस्तो स्थिति सम्पूर्ण स्थानमा विद्यमान रहेको छ ।[४][५]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. अंशुमान पांडे. 2006. Proposal to Encode the Kaithi Script in Plane 1 of ISO/IEC 10646
  2. King, Christopher R. 1995. One Language, Two Scripts: The Hindi Movement in Nineteenth Century North India. New York: Oxford University Press.
  3. Grierson, George A. 1899. A Handbook to the Kaithi Character. Calcutta: Thacker, Spink & Co.
  4. "ऑनलाइन होंगे अंचल कार्यालय तो खत्म हो जाएगी कैथी लिपि" (हिन्दीमा), अभिगमन मिति २०१८-०२-२३ 
  5. "आइए जानें ...बिहार की 700 साल पुरानी लिपि 'कैथी' के बारे में" (हिन्दीमा), अभिगमन मिति २०१८-०२-२३ 

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]