सप्तरी जिल्ला

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
Jump to navigation Jump to search

{{DistrictInfobox |नक्सा= Saptari_district_location.png |जिल्लाको नाम= सप्तरी जिल्ला |प्रदेश = मधेश प्रदेश |सदरमुकाम = राजविराज |क्षेत्रफल = १,३६३ |जनसङ्ख्या = ६,३९,२८४[१] |नगरपालिका = |गाउँपालिका = |निर्वाचन क्षेत्र = ७ |अवस्थिति = तराई |अग्लो उचाई = |होंच उचाई = |जनजातीहरू = |भाषाहरू = [[मैथिली,नेपाली,थारु भाषा आदी । मैथिली,नेपाली,थारु भाषा आदी] |माविसु = |टेलिफोन कोड = ०३१ |वेबसाइट=www.ddcsaptari.gov.np }}

सप्तरी जिल्ला (Saptari district) 

सप्तरी नेपालमै विशिष्ट पहिचान बोकेको जिल्ला हो । कुनै समयमा तिरहुत राज्यको एउटा महत्त्वपूर्ण भाग मानिएको यस जिल्लामा विभिन्न जातजातिको साझा बसोबास रहदैआएको छ । ९ (नौ) गाउँपालिका तथा ९ (नौ) नगरपालिका रहेको यस जिल्लामा हिन्दु, बौद्ध र इर्साई धर्म मान्नेहरूको सघन बस्ती रहेपनि छिटफुट रूपमा आफ्नो इच्छाअनुसार क्रिश्चियन लगायतका धर्म मान्नेहरूको पनि बसोबास रहेको छ । विभिन्न धर्मावलम्बीहरू एक आपसमा भाइचारा एवम् सामाजिक सद्भावका साथ पुस्तौंदेखि बस्दैआएका छन् । समुद्री सतहदेखि ६४ देखि ४ सय ५७ मिटरको उचाइमा अवस्थित यस जिल्लाको कुल क्षेत्रफल १ हजार ३ सय ५९.२८ वर्ग किलोमिटर रहेको छ । यहाँको तापक्रम ७ देखि ४० ड्रि्रीसम्म रहने गर्दछ । सप्तरी जिल्लाको औसत वर्षा १ हजार ३ सय ३६ देखि १ हजार ८ सय ३५ मि.मि.सम्म हुने गर्दछ । पूर्व-पश्चिम लम्बाइ ४३ किलोमिटर तथा उत्तर दक्षिण चौडाइ २३ किलोमिटर रहेको छ भने तर्राई भू-भागले ६३ प्रतिशत तथा चुरे भू-भागले ३७ प्रतिशत भूमि ओगटेको छ । यस जिल्लालाई ६ ओटा निर्वाचन क्षेत्र र १७ ओटा इलाकामा विभाजन गरिएको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०६८ को तथ्याङ्क अनुसार नेपालको कुल जनसंख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५ सय ४ रहेको छ । जसमध्ये पुरूष १ करोड २८ लाख ४९ हजार ४१ र महिलाको कुल जनसंख्या १ करोड ३६ लाख ४५ हजार ४ सय ६३ छ । कुल जनसङ्ख्याको ४८.५ प्रतिशत मात्र पुरूष रहेको छ भने महिलाको जनसंख्या ५१.५ प्रतिशत जनगणनाको तथ्याङ्कले देखाएको छ । नेपालको कुल वृद्धि दर १.३५ रहेको छ । नेपाली भाषा बोल्ने १ करोड १८ लाख २६ हजार ९ सय ५३, मैथिली ३० लाख ९२ हजार ५ सय ३०, थारू १५ लाख २९ हजार ८ सय ७५, हिन्दी ७७ हजार ५ सय ६९ र उर्दू ६ लाख ९१ हृजार ५ सय ४६ जना पाइएको छ । तर्राईमा मात्रै नेपाली ३४ लाख ९४ हजार ७ सय १०, मैथिली ३० लाख ०४ हजार २ सय ४५, भोजपुरी १५ लाख ४२ हजार ३३ हजार ३, थारू १४ लाख ७९ हजार १ सय २९, अवधी ५ लाख ६ सय ७, हिन्दी ४६ हजार ९ सय ३३ र उर्दु ६ लाख ७१ हजार ८ सय ५१ जनाले मातृभाषाको रूपमा प्रयोग गर्दैआएका छन् । सप्तरी जिल्लाको कुल घरधुरी सङ्ख्या १ लाख २१ हजार ९८, जनसङ्ख्या ६ लाख ३९ हजार २ सय ८४ मध्ये पुरूष ३ लाख १३ हजार ८ सय ४६ र महिला ३ लाख २५ हजार ४ सय ३८ रहेको छ । जसमध्ये हिन्दु ४ लाख ५८ हजार ८१, इस्लाम ५७ हजार ४ र बौद्ध धर्मावलम्वी २९ हजार ९ सय ५ पाइएको छ । प्रतिशतको हिसावले हिन्दु ८५.७ प्रतिशत, मुस्लिम ८.९ प्रतिशत र बुद्ध धर्म मान्नेहरू ४.७ प्रतिशत रहेको छ । पाच वर्षेखि माथिको जनसंख्या ५ लाख ७६ हजार २७ देखाइएको छ । कुल जनसङ्ख्या मध्ये लेखपढ गर्न सक्ने -साक्षर) ३ लाख १३ हजार ९ सय २४ रहेको छ । अर्थात् सप्तरी जिल्लाको साक्षरता प्रतिशत ५४.५ रहेको छ । यस जिल्लामा १ लाख ८८ हजार ५ सय ३९ जना पुरूष र १ लाख २५ हजार ३ सय ८५ जना महिला साक्षर रहेका छन् । प्रतिशतको हिसावले पुरूष साक्षरता ६० र महिला साक्षरता ४० रहेको छ । लेखपढ गर्न नसक्ने २ लाख ४४ हजार १ सय ९२ जना रहेकोले कुल निरक्षर प्रतिशत ४२.४ रहेको तथ्याङ्कले देखाएको छ । यस जिल्लामा कुल निरक्षरमध्ये पुरूष ८४ हजार ५ सय ५ जना र महिला १ लाख ५९ हजार ६ सय ८७ जना रहेका छन् । प्रतिशतको हिसावले पुरूष ३४.६ र महिला ६५.७ प्रतिशत निरक्षर रहेको छ । – राष्ट्रिय जनगणना, २०६८) । अन्नको भण्डार मानिने यस जिल्ला भएर पूर्वमा सप्तकोशी नदी र पश्चिममा बलान नदी बगेको छ । यी नदीहरूले मिथिलाञ्चलको शान बढाउनुका साथै जिल्लाको सीमाना समेत छुट्याएका छन् । त्यसो त वि.सं. २०२२ साल अघिसम्म सप्तरी जिल्लाको सीमाना सुनसरीको लौकहीसम्म र पश्चिममा कमला नदीसम्म पर्दथ्यो । वि.सं. २०२२ सालमा राजनीतिक विभाजनका कारण हाल सुनसरीमा पर्ने कुशहा, हरिपुर, शोभनपुर, मधुवन र श्रीपुरका साथै कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षण समेतलाई अलग-अलग पार्ने काम भएको हो । यता हालको कमला नदीदेखि पूर्वको महत्त्वपूर्ण चार प्रगन्ना सिराहा जिल्लामा गाभिएको हो । यद्यपि सप्तरी जिल्लाको हालको सीमाना पूर्वमा सप्तकोशी नदी, पश्चिममा बलान नदी, उत्तरमा उदयपुर र दक्षिणमा भारतको सहषर्ा र मधुवनी जिल्ला पर्दछ ।

सप्तरी जिल्लाको यो भू-भाग प्राचीन अवस्थामा विदेह -मिथिला) राज्य अर्न्तर्गत पर्दथ्यो । आर्य संस्कृतिको उद्भव स्थलको रूपमा परिचित सप्तरीको बनौलीमा मैथिली भाषाका महाकवि विद्यापतिले १२ वर्षम्म निर्वासित जीवन बिताएका थिए । पुरादित्य राजाको बनौली स्थित दरबारमा राजा शिव सिंहकी पत्नी लखिमा देवीका साथ महाकवि विद्यापति बसेको तथ्य इतिहासमा उल्लेख छ । विद्यापतिको गुणवताबाट प्रसन्न भएर पुरादित्य राजाले इ.सं. १४०८ मा लिखनावली लेख्न लगाएका थिए । उक्त ग्रन्थमा राजकाज सञ्चालन सम्बन्धी विषयवस्तुहरू समावेश गरिएको थियो । त्यसो त सप्तरी जिल्लामा विभिन्न समयमा राजा महाराजाहरूको निवास तथा आश्रय स्थल रहेको कुरा इतिहासमै उल्लेख छ । चुरे क्षेत्रमा चन्द्रवंशी राजाहरूको दरबार, खोक्सर प्रवाहाको कनकपट्टी दरबार, मानराजाको मानराजा गढी, छिन्नमस्ताको सखडेश्वरी भगवती, राजविराजको राजदेवी भगवती, भारदहको कंकालिनी भगवती, शम्भुनाथको शम्भुनाथ मन्दिर, मरौटीको कृष्णाराम, कटैयाको दिनाभद्री, रूपनगरको विष्णु मन्दिर, हनुमाननगरको हनुमान मन्दिर सहितका धार्मिक स्थल एवम् अवशेषहरूले सप्तरी जिल्लाको ऐतिहासिकताबारे पुष्टि गर्दछन् ।

सप्तरी जिल्लाको नामाङ्करणको बिषयमा केलाउनु पर्दा सप्त र तरी गरी दुइटा शब्दले बनेको छ । सप्तको अर्थ सात तरीको अर्थ वन । सातवटा वनको श्रृङ्खला रहेका कारण सप्त तरी भन्दा भन्दै सप्तरी भनिन थालिएको हो । -मण्डल मुक्तिनाथ, सप्तरी दर्पण, पृष्ठ ४) त्यसो त महाकवि विद्यापति लिखित लिखनावलीमा समेत सप्तरी जनपद भनी उल्लेख गरिएको छ । यो क्षेत्रमा सप्तऋषि मुनिहरूको वासस्थल रहेकोले सप्तरी रहन गएको हो भन्ने नामाङ्करणको विषयमा अर्को मत पाइएको छ । सप्तकोशी नदीको बाढीले वर्षोनी धेरै दुःख दिने गरेकोले सप्तकोशीलाई सात शत्रु अथवा सप्त-अरीको अपभ्रंस भई सप्तरी रहन गएको हो । -पृष्ठ १०,११ दास हरिकान्त) । विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा अञ्चलको सदरमुकाम सप्तरीको राजविराजमा पर्दछ भने जिल्लाको सदरमुकाम समेत राजविराज नै हो । नेपालको हरेक राजनीतिक परिवर्तनहरूमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको यो जिल्लामा आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटनका सम्भावनाहरू पर्याप्त रहेको देखिन्छ ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

१०९७ ई. तिर तिरहुत राज्यको राजधानी सिमरौनगढमा थियो। पछि यो राज्य दक्षिण भारतबाट आएका कर्नाटबशीं राजा नान्यदेवको नियन्त्रणमा आएको कुरा इतिहासकारहरूले मानेका छन् [२]। तिरहुत भाषा र संस्कृतिको विकास र प्रभावलाई हेर्दा पूर्वतिर कमसेकम वर्तमान सप्तरी जिल्लासम्म तिरहुत राज्य फैलिएको हुनुपर्दछ। कर्नाटवंशी राजाहरूको तिरहुत राज्यमा १३२४ ई. सम्म नियन्त्रण रहेको देखिन्छ। सोही वंशका अन्तीम राजा हरिसिंह देव सिमरौनगढ छोडी काठमाडौँ उपत्यका भाग्न बाध्य भए [३]

मुसलमानहरूको हकमा पछि यो क्षेत्र कुनै बलियो शासकको नपरेको र स-साना स्वतन्त्र रजौटाहरूको नियन्त्रणमा रहेको देखिन्छ। पाल्पाको राजा मुकुन्द सेनको पूर्वि तराइ विजय गर्ने अभियान अन्तर्गत उनकै कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेनले वर्तमान सप्तरी जिल्ला वरिपरि हमला गरी कव्जा गरेका थिए। तर यस विजयको निश्चित मिति भने पत्ता लाग्न सकेको छैन। तर यस अवधिमा मुकुन्दसेन जिवितै रहेको हुँदा यो विजय ई. १५१८-१५५३ को अवधिमा भएको हो भन्ने अनुमान छ [४]

राजा मुकुन्द सेनले आपुनो बुढेसकालमा आपुनो विशाल राज्यलाई छोरा, नाति र भतिजाहरूलाई भाग लगाइ दिदा उनका कान्छा छोरा लोहाङ्क सेनको अधिनमा उनले जितेको भू-भाग पर्न गयो। लोहाङ्ग सेन पछि यिनका सन्तान बलियो राजा हुन सकेनन्। आपसि कलहले यो राज्य स-साना राज्यमा टुकि्रयो र एकपल्ट यस राज्यको एउटा ठूलो भू-भाग पूर्णियाको नवावको अधिनमा पर्न गएको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण प्रारम्भ गर्नु भन्दा अघिसम्म कोशीदेखि पश्चिमको पर्सा जिल्लासम्म मकवानपुर राज्य शुभ सेनका छोरा नासिक सेन राजा थिए। अर्कोतिर कोशीदेखि टिस्टासम्मको विजयपुरको राजा शुभ सेनको छोरा महिपति सेन थिए।

विजयपुर राज्यका राजा महिपति सेन मरेपछि उनकै छोरा कामदत्त सेन राजा भए। तर कामदत्त सेन सफल राजा हुन सकेनन्। मन्त्री विचित्र राय खेबाङले मानिक सेनका माहिला छोरा जगत सेनलाई विजयपुरको पनि राजा वनाए। जगत सेन निःसन्तान भएकोले यिनी पछि चौदण्डीसिरहा र सप्तरी इलाकाको राज्यमा यिनको भाइ बिक्रम सेन र ती पछि उनकै छोरा कर्ण सेन राजा भए [५]

यसै बखत गोरखाली फौज काठमाडौँको विजय पछि किरात क्षेत्रको विजय गर्न पूर्वतर्पु लागिसकेका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले वक्सी अभियान सिंह वस्न्यातलाई माझ किरातको चौदण्डीमा अधिकार गर्न खटाए। तर किराँत प्रदेश विजय नभएसम्म दक्षिण बढनु उपयुक्त नठानी उनलाई मकवानपुरमा तयार भइ वस्न आदेश दिए। सरदार रामकृष्ण कुवंरको नेतृत्वमा गएको फौज फेब्रुअरी १७७३मा अरुणको किनारसम्म पुगेपछि १७ मे. १७७३ मा पृथ्वीनारायण शाहले भारतको गभर्नर जनरल वारेन हेस्टिगलाई कामदत्त सेनलाई षडयन्त्र गरी हत्या गरेको र विजयपुर र अम्बरपुर वर्तमान सिरहा र सप्तरी माथि अबैध रूपमा अधिकार जमाई राखेको हुदा बुद्धिकण राय खेबाङसँग बदला लिन पठाउदै छु उक्त प्रदेश आफ्नो कव्जामा लिनसके साविक बमोजिम नजराना पठाउने छु भन्ने व्यहोराको पत्र आपुनो वकीलहरूको हात दिई पठाए [६]। तर उक्त पत्रको उत्तर प्राप्त हुनु अघि नै अभियान सिंह बस्न्यातको नेतृत्वमा गोरखाली फौज चौदण्डी विजयको लागि अगाडि वढ्यो। चौदण्डी र त्यसको तराइभाग जसमा सप्तरी र सिरहा पर्दछन् १६ जुलाई १७७३ मा गोरखाली फौजको हात पर् यो र त्त्यहाको राजा कर्ण सेन भागेर मोरङ्ग आए।

उपर्युक्त २७ मे. १७७३ को पत्रको नकारात्मक उत्तर प्राप्त नभएको र ३० अक्टोबर १७७३ को पत्रमा गभर्नर जनरलले तपाईँले पठाएका पत्रका विषयमा आवश्यक कार्यवाही गर्नेछु [७] भन्ने लेखेकोवाट पृथ्वीनारायण शाहको आदेशमा अभिमान सिंह वस्न्यातले शत्रु पक्षमा राम्रो तयारी नभएको र मध्य वर्षादको यामपारी १७ जुलाई १७७४ मा विजयपुर उपर हमलागरेर त्यो राज्य पनि आपुनो हात पारे। यो विजय पछि अङ्ग्रेजहरूको मित्रता कायम राख्न भनि विजयपुर र अम्बरपुर इलाकाबाट फौज हटाउन आग्रह गरे। तर गोर्खालीहरूले मकवानपुर आदिको विजयमा बुझाउदै आए झै यी इलाकाका विषयमा पनि मालगुजारी बुझाउन तयार भएकोले यी इलाका गार्खालीहरूको अधिकारमा आएर इष्ट इन्डिया कम्पनीलाई कुनै किसिमको हानी छैन भन्ने जवाफ दिए [८]। यस प्रकार विवाद चल्दै रहे पनि चौदण्डी राज्यको मातहतमा रहेको सप्तरी इलाका सन् १७७३ मा नेपाल अधिराज्यको एक भागको रूपमा गाभियो।

पछि १८१४ ई. मा इष्ट इन्डिया कम्पनीसँग लडाइको कतिपय कारणहरू मध्ये यी इलाकाहरू उपर कसको नियन्त्रण रहने भन्ने कुरा पनि देखिन आएको छ। २८ नोभेम्वर १८१५ मा अङ्ग्रेजहरूले राखेको सन्धी प्रस्तावको शर्तमा यी तराइका प्रदेश उपर कम्पनिकै अधिकार मान्नु पर्ने र यस बापत नेपाललाई बार्षिक रु. २ लाख तिर्ने र औलोले ग्रस्त यो क्षेत्र आपुने नियन्त्रणमा लिई पछिसम्म किचंगल राखि बुद्धिमानी देखेनन् [९]। यस प्रकार सन् १८१६ पछि मात्र वर्तमान सप्तरी जिल्ला र वरिपरिका तराई जिल्लाहरू नेपालको पूर्ण अधिकारमा आएको हो।

भौगोलिक अवस्था[सम्पादन गर्ने]

  • अक्षांशः-२६.२५"उत्तरदेखि २६.४७" उत्तरसम्म
  • देशान्तरः-८६.२८" पूर्वदेखि ८७.७" पूर्वसम्म।
  • सिमाना:-पूर्व-सुनसरी जिल्ला तथा भारतको विहार राज्य, पश्चिम-सिरहा जिल्ला, उत्तर-उदयपुर जिल्ला र दक्षिण-भारतको विहार राज्य।
  • क्षेत्रफल:-१,३६३ वर्ग किलोमिटर
  • औषत लम्वाई:- ४३ किलोमिटर (पूर्वमा कोशी नदी देखि पश्चिममा बलान खोला सम्म)।
  • औषत चौडाई:- ३२ किलोमिटर (उत्तरमा चुरे पर्वतको पानीढलो देखि दक्षिणमा भारतकॊ विहार राज्यको सुपौल तथा मधुबनी जिल्ला सम्म)।

भौगोलिक विभाजन[सम्पादन गर्ने]

यो जिल्ला महाभारत पर्वत श्रृफ्ला चारकोसे जंगल र उर्वरा तराईका भागहरू मिलि वनेको छ। यसको भौगोलिक वनावटलाई मुख्य तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ :-

  1. उत्तरको पहाडको चुरे डुडा
  2. मध्यभागको भावर प्रदेश र
  3. दक्षिणको समथर भूमि।

प्रशासनिक विभाजन[सम्पादन गर्ने]

यस जिल्लामा ९१ वटा गा.वि.स. ५ वटा न. पा. १७ वटा इलाका तथा ६ वटा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र पर्दछ। क्षेत्र :- १


सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

  1. Household and population by districts, Central Bureau of Statistics (CBS) Nepal
  2. Hasrat १९७० P,xxxiv
  3. मेची देखि महाकाली पृ.८१६
  4. Ibid
  5. Ibid पृ.८१७०
  6. बालचन्द्र शर्मा पृ. २०७-२०८
  7. वावुराम आचार्य पृ.६०९
  8. Ibid पृ.६१४०
  9. बालचन्द्र शर्मा पृ. २७३-२७४

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]

नेपालको क्षेत्रीय वर्गीकरण

बाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

.