हुम्ला जिल्ला

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
हुम्ला जिल्ला
Humla district location.png
अञ्चल: कर्णाली अञ्चल
सदरमुकाम: सिमीकोट
क्षेत्रफल: ५,६५५[१] वर्ग कि.मि.
जनसंख्या: ५०८५८ (२०६८ को जनगणना अनुसार)
गाउँपालिका(हरू):
नगरपालिका(हरू):
संविधानसभा निर्वाचन क्षेत्र संख्या:
भौगोलिक अवस्थिति: हिमाल
सबै भन्दा अग्लो स्थान: मिटर
सबै भन्दा होचो स्थान : मिटर
प्रमुख जातिहरू: ब्राह्मण, ठकुरी, क्षेत्री, शेर्पा आदि
प्रमुख भाषाहरू: नेपाली आदि
मानव विकास सूचाङ्क स्थिति: (७५ जिल्लाहरू मध्ये)
टेलिफोन कोड: ०८७
प्रमुख जिल्ला अधिकारी:
वेबसाइट: ddchumla.gov.np
 हे  वा  सं 


हुम्ला नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको कर्णाली अञ्चलमा रहेका पाँच जिल्लामध्ये एक अत्यन्तै दुर्गम हिमाली जिल्ला हो । शाके सन १३९३ मा मेदनी बर्मा जुम्लाका शासक भएपछि जुम्लाको शासित प्रदेश हुम्लालाई आफ्ना ज्वाँई बलिराज शाहीलाई दिएका थिए । यिनैको वंशजले सन् १७३६ सम्म यस प्रदेशमा शासन गरे । बहादुर शाहको कालमा वि सं. १८४६मा जुम्लालाई गोर्खाली फौंजले विजय गरेपछि जुम्ला शासित थियो । भक्ति थापाको नेतृत्वमा आएको फौंजले यो विद्रोह दवाउनुका साथै तिब्बत सम्मको भू-भागलाई नेपालको प्रशासकीय क्षेत्रको रूपमा मिलाएका थिए । तिब्बतको ताक्लाकोटबाट उत्तर पश्चिममा अत्यधिक रूपमा बसेका नेपालीहरूको स्थितिबाट पनि भक्ति थापाले तिब्बतका अरु भागहरू नेपालमा मिलाएका थिए भन्ने स्पष्ट हुन्छ । वि. सं. २०१८ सालमा भएको नेपालको राजनैतिक विभाजनमा हुम्ला एउटा स्वतन्त्र जिल्लाको रूपमा स्थापित हुन पुग्यो ।[२]

जिल्लाको नामाकरण

यस जिल्लाको नामाकरणको एउटा रोचक प्रसङ्ग रहेको छ । अनगिन्ती हिम श्रृखलाहरूले भरिएको यो जिल्लाको नामकरण पनि यसैको सेराफेरोमा आधारित छ । एक थरिको मत अनुसार यसै जिल्लामा अवस्थित प्रसिद्ध खार्पुनाथमा प्रचिनकालमा कोटी होम लगाएको हुनाले यही होम लगाएको अर्थात "होमला" बाट अपभ्रंस भई हुम्ला भएको भन्ने भनाई रहेको छ भने, अर्का थरीको भनाई अनुसार "हुल्म लङिरङ्ग" अर्थात साँघुरो नदीबाट अपभ्रंस भई हुम्ला भएको हो भन्ने भनाई रहेको छ । यसका अतिरित्त "हुण" जातिहरूले यही बाटो भएर "ल्हा" भाज्याङ काटेर तिब्वत क्षेत्रमा प्रवेश गरेको हुनाले "हुण" र "ल्हा" बाट "हुम्ला" भएको भन्ने पनि भनाई रहेको छ।[२]

ठाउँहरू

हुम्ला जिल्लाको नेपालतिब्बत सिमानामा अवस्थित घुमौरे सडक र साथमा रहेको कर्णाली नदीको एक मनोरम दृश्य ।

हुम्ला जिल्लाको सदरमुकाम सिमिकोट (सिमकोट) हो । यो समुद्र सतहबाट ३००० मीटरको उचाईंमा अवस्थित शहर हो ।[२]

संक्षिप्त परिचय

नेपालको हुम्ला जिल्लामा पालिएको चौंरी गाई

हुम्ला जिल्ला मध्य–पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रमा पर्ने कर्णाली अञ्चलको उत्तर पश्चिम भागमा अवस्थित छ । भौगोलिक क्षेत्रको हिसाबले नेपालको दोश्रो ठूलो जिल्ला र जनघनत्वको हिसाबले सबभन्दा कम जनघनत्वको दोश्रो श्रेणीमा यो जिल्ला पर्न आउँछ । मानव विकास सूचाकाङ्कको हिसाबले हुम्ला जिल्ला एचडिआई भ्यालु ०.४३२ सहित ७४ औं स्थानमा रहेको छ । अझैसम्म पनि यो जिल्ला सडकको राष्ट्रिय सञ्जालमा जोडिन सकेको छैन । त्यसैले यो जिल्लाको विकासको प्रवेशद्धार अझै सम्म खुल्न सकेको छैन भन्न सकिन्छ । जिल्लामा उपलब्ध श्रोत साधनलाई प्रभावकारी ढंगले उपयोग गर्न सकिएको छैन । राज्यबाट भएको वहिष्करणको ब्यवहारको कारणले गर्दा यस जिल्लामा बसोबास गर्ने मानिसहरू स्वास्थ, शिक्षा र पोषण जस्ता आधारभूत आवश्यकताको परिपुर्तिबाट बञ्चित रहेका छन् ।[२]

भौगोलिक अवस्था

मुगु जिल्लासँग सिमा जोडिएको दक्षिणी भाग भन्दा तिब्बतसँग सिमा जोडिएको उत्तर पश्चिम भेगको स्थिति सापेक्षिक रुपमा राम्रो रहेको छ । यस जिल्लाको सदरमुकाम सिमकोट हो र यसलाई तिब्बतको सिमासँग सडक यातायातले जोड्ने प्रयास गरिएको छ भने नेपालको अन्य ठाउँबाट पुग्ने साधन भनेको नेपालगञ्ज सिमकोट तथा सुर्खेत सिमकोटको हवाई मार्ग मात्र हो । यस खण्डमा हुम्ला जिल्लाको भौतिक, प्राकृतिक, प्रशासनिक तथा ऐतिहासिक विवरण प्रस्तुत गरिएको छ । यसमा खास गरी हुम्ला जिल्लाको भौगोलिक तथा प्रशासनिक अवस्थिति, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, भौगोलिक तथा प्राकृतिक विवरण, जलवायु र जलश्रोतको विवरणको व्याख्या तथा विष्लेषण गरिएको छ । भौगोलिक अवस्थिति हेर्दा हुम्ला जिल्ला २९º ३५ देखि ३०º ५७ उत्तरी अक्षांश र ८१º १८ देखि ८२º १० मिनेट पूर्वी देशान्तर सम्म फैलिएको छ । कूल ५६५५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको यस जिल्ला नेपालमा डोल्पा पछिको दोश्रो ठूलो क्षेत्रफल भएको जिल्ला हो । हुम्ला समुद्र सतहबाट १५२४ मिटर देखि ७३३७ मिटरमा उचाइमा अवस्थित रहेको यस जिल्लाको पूर्वमा मुगु, दक्षिणमा बाजुरा र मुगु, उत्तरमा चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत र पश्चिमा बझाङ्ग र चिनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत पर्दछन् । भौगोलिक क्षेत्र र बनौटको हिसावले हेर्दा यस जिल्लालाई उच्च हिमाली क्षेत्र, उच्च पहाडी क्षेत्र र पहाडी तथा नदीको बेसी क्षेत्र गरी ३ भागमा बाँडिएको छ ।[२]

प्रशासनिक विभाजन

प्रशासनिक हिसावले हेर्दा हुम्ला जिल्ला नेपालको मध्य–पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत कर्णाली अञ्चलमा पर्दछ । ९ इलाका र २७ गाविसमा विभाजित हुम्ला जिल्लामा एक मात्र निर्वाचन क्षेत्र रहेको छ । यस जिल्लाको सदरमुकाम सिमकोट हो जुन समुद्र सतह देखि २९४५ मिटर उचाईमा अवस्थित छ। हुम्ला जिल्लाको राजनीतिक तथा प्रशासनिक विवरण तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ ।[२]

इलाका नम्बर गा.वि.स.को संख्या गा.वि.स.को नाम कैफियत
सिमकोट, वरगाउँ, ठेहे
हेप्का, डाँडाफया, स्याँडा
खगालगाउँ, मुचु, लिमी
छिप्रा, खार्पुनाथ, लाली
राया, सर्किदेउ, साँया, बरगाउँ
मेल्छाम, गोठी, रोडिकोट
श्रीमष्ठा, मिमि, दार्मा
जैर, श्रीनगर, कालिका
मदना, मैला

जिल्लाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

नेपाल राज्यको कर्णाली अञ्चलमा पर्ने हुम्ला जिल्ला एक उच्च संभावना भएको हिमाली जिल्लाको रुपमा चिनिन्छ । यो जिल्ला देशको सुदुर उत्तर पश्चिममा पर्दछ र देशको उत्तरी विन्दु "यारी" पनि यही पर्दछ । सन् १३९३ मा मेदिनी बर्मा जुम्लाका शासक भएपछि जुम्लाको शासित प्रदेश हुम्लालाई आफ्नो ज्वाँई बलिराज शाहीलाई दिएका थिए । यिनैको वंशजले सन् १७३६ सम्म यस प्रदेशमा शासन गरे । बहादुर शाहको कालमा वि.सं. १८४६ मा जुम्लालाई गोर्खाली फौजले विजय गरेपछि पनि जुम्ला शासित थियो । भक्ति थापाको नेतृत्वमा आएको फौजले यो विद्रोह दबाउनुको साथै तिव्वतको खोजेर सम्मको भू-भागलाई नेपालको प्रशासकीय क्षेत्रको रुपमा मिलाएका थिए । तिब्बतको ताक्लाकोट उत्तर पश्चिममा अत्याधिक रुपमा बसेका नेपालीहरूको स्थितिबाट पनि भक्ति थापाले तिब्बतका अरु भागहरू नेपालमा मिलाएका थिए भन्ने स्पष्ट हुन्छ । वि.सं. २०१८ सालमा भएको नेपाल अधिराज्यको राजनैतिक विभाजनमा हुम्ला एउटा स्वतन्त्र जिल्लाको रुपमा स्थापित हुन पुग्यो । यस जिल्लाको नामाकरणको एउटा रोचक प्रसंग रहेको छ । अनगिन्ती हिमश्रृंखलाहरुले भरिएको यो जिल्लाको नामाकरण पनि यसैको सेरोफेरोमा आधारित छ । एक थरीको मत अनुसार यसै जिल्लामा अवस्थित प्रसिद्ध तीर्थस्थल खार्पुनाथमा प्राचीनकालमा कोटी होम लगाएको हुनाले यही होम लगाएको अर्थात होम+ला बाट अपभ्रंस भई हुम्ला भएको भन्ने भनाई रहेको छ भने अर्का थरीको भनाई अनुसार, हुल्म लङरिंग अर्थात साँगुरो नदीबाट अपभ्रंस भई हुम्ला भएको हो भन्ने भनाई रहेको छ । यसका अतिरिक्त हुण जातिहरुको यही बाटो भएर ल्हा भञ्ज्याङ्ग काटेर तिब्ब्त क्षेत्रमा प्रवेश गरेको हुनाले हुण र ल्हाबाट हुम्ला भएको भन्ने पनि भनाई रहेको छ ।[२]

माटोको बनावट, उर्वराशक्ति र भू–क्षय

नेपालको हुम्ला जिल्लामा पाइने एक प्रकारको जंगली फूल स्थानिय भाषामा यसलाई डोइली फूल भनिन्छ ।

नेपालको अन्य जिल्लासँग यस जिल्लालाई तुलना गर्दा कृषि उत्पादनका हिसाबले कुनै पनि किसिमले कृषि उत्पादनमा प्रयोगमा आउन नसक्ने जिल्लाको आधा जति भू-भाग करिब ३०७२ वर्ग कि.मी. क्षेत्रफल चट्टानले ढाकेको छ यसर्थ यहाँको माटोको बनौट खेती योग्य नभई चट्टान, ग्राभेल र हिउँले ढाकेको छ । फलस्वरुप खेतीपातीका लागि जग्गाको अभाव रहेको छ र वन जङ्गलले ढाकेको अति भिरालो जग्गामा पनि खोरिया फँडानी गरेर खेती गर्ने गरिएको कारण उक्त जग्गा क्षयीकरण भएर मरुभूमिमा परिणत हुँदै गई रहेको छ । यसका साथै यहाँ अन्य क्षेत्रमा भन्दा बर्षा कम हुने कारणले पनि खेतीपाती गर्न त्यति संभव देखिदैँन तर खोरियाको रुपमा भए पनि केही भागमा मानिसहरू खेतीपाती गरेको पाइन्छ । वास्तवमा यहाँ खेतीको लागि योग्य जमिन नै उपलब्ध छैन । तसर्थ यहाँ १२ महिना खाद्यान्नको अभाव रहन्छ । यहाँ जमिनको वैज्ञानिक उपयोगको आधारमा फलफुल, वन, चरन तथा पशुपालन गर्न उपयुक्त देखिन्छ । सिमित मात्रामा भए पनि यस जिल्लामा अन्य जिल्ला जस्तै धान, मकै, कोदो, फापर, गहुँ, र जौको खेति गरिन्छ भने आलु यहाँको मुख्य खाद्यान्नको रुपमा रहेको छ । यस जिल्लाको अधिकांश कृषि क्षेत्रमा उवा मुल खाँद्यान्नको रुपमा लगाउने गरिएको पाइन्छ ।

माटोको प्रकार तथा बनौटले हिसाबले जिल्लालाई निम्नानुसार तीन भाग तथा क्षेत्रमा बाँडिएको छ ।[२]

१. दक्षिणतिरको होचो क्षेत्र

नदि किनारमा अवस्थित तुलनात्मक रुपमा समथर भू–भागमा नदी नालाले बगाएर ल्याएको मलिलो माटो भएको क्षेत्र हो । यहाँ पाँगो, दोमट तथा बलौटे माटो पाइन्छ जसमा धान, गहुँ र मकै खेती गरिन्छ । साथ साथै वनजङ्गल पनि यस क्षेत्रमा पाइन्छ ।

२. उच्च क्षेत्र

उच्च भू–भाग र अग्ला टाकुरा भएको यस क्षेत्रमा धेरै जसो ठाउँमा बाह्रै महिना हिउँले ढाकेको हुन्छ । धेरै जसो भाग चट्टान रहेको छ भने केही भागमा वनजङ्गल पनि रहेको छ । यहाँ खास गरी गेग्रान र बलौटे माटो पाइन्छ ।

३. सदरमुकाम वरीपरिको क्षेत्र

यस क्षेत्रमा बलौटे र ढुङ्गा मिसिएको माटो पाइन्छ । यस क्षेत्रमा फापर, गहुँ, जौ, कागुनो, उवा, चिनो, कोदो, सिमी र आलुको खेती गरिएको पाइन्छ । उच्च हिमाली हावापानीका कारण यहाँ धेरै वर्षा नहुने भएकोले यहाँ वर्षाको कारण हुने भू-क्षयको मात्रा सिमित रहेको छ । तर अति भिरालो भू-भाग, खोरिया फडानी गरी खेती गर्ने चलन र धेरै संख्यामा नदीनाला रहेको कारण भू-क्षयको समस्या पनि विद्यमान छ । यसका साथै हिउँद याममा हिउँ पहिरो जाने गर्दा भू-क्षय हुने गर्दछ । तर अन्य जिल्ला जस्तो भू-क्षय र नदी कटानको समस्या रहेको छैन ।

जलवायु

हिमाली जिल्लाको रुपमा चिनिएको हुम्ला जिल्ला पर्यावरणीय क्षेत्र तथा जलवायुको हिसावले हेर्दा पनि उच्च पहाडी, मध्य पहाडी र होचो नदीतट तथा बेंशी क्षेत्र गरी ३ भागमा विभाजन भएको हुँदा यहाँको जलवायुमा पनि सोही अनुसारको भिन्नता पाइन्छ । समुद्र सतहको १५२४ मिटर देखि ७३३७ मिटर सम्मको उचाईमा अवस्थित यस जिल्लामा शितोष्ण, समशितोष्ण र उतोष्ण तीनै किसिमको हावापानी पाइन्छ । यस जिल्लाको अधिकतम तापक्रम, १०º देखि २५º सेल्सियस र न्यूनतम तापक्रम –१०º देखि –२८º सम्म पुग्ने गर्दछ ।[१] यस जिल्ला नेपालको सुदुर उत्तर पश्चिम भेगको हिमाली भागमा अवस्थित रहेको हुँदा तुलनात्मक रुपमा यहाँ वर्षा कम हुन्छ । यहाँको वार्षिक औषत वर्षा २५.४ देखि १४६.९ मिमि सम्म भएको पाइन्छ । विविधतापूर्ण हावापानी र भू–प्राकृतिक संरचनाका कारणले गर्दा नेपालको अन्य उच्च पहाडी जिल्ला जस्तै यहाँको हावापानी पनि विषम र विविधतापूर्ण रहेको पाइन्छ । उचाईको भिन्नता र पहाडी ढालको उत्तरी तथा दक्षिणी पाटाहरु समेतमा पनि हावापानीमा भिन्नता पाइन्छ र जिल्लाका चारैतिर अग्ला लेक तथा पहाडहरुमा प्रायः बाह्रै महिना हिउँ जमिरहन्छ ।यस जिल्लामा अग्ला हिमाल, पहाड र लेक भएको हुँदा जलश्रोत र पर्यावरणीय विविधतामा धनि रहेको यस क्षेत्रमा बाह्र महिना हिउँ जमेको हुन्छ भने अन्य उच्च पहाडी भागमा पनि हिउँदको समयमा हिउँ पर्दछ ।[२]

जलश्रोतहरू

हुम्ला जिल्ला जलश्रोतको धनी जिल्लाको रुपमा रहेको छ । नेपालको सबभन्दा लामो नदी कर्णाली तिब्बतबाट यारी नाका भएर प्रबेश गरी लगभग हुम्ला जिल्लालाई बीच पारेर बगेको छ । यसको साथै यहाँ १०० भन्दा बढी हिमालबाट हिउँ पग्लेर बग्ने स्थायी श्रोत भएका नदीहरू, २० भन्दाबढी प्राकृतिक रुपले रमणीय र साँस्कृतिक रुपले महत्वपूर्ण तालतलैया, मुल तथा झरनाहरू रहेका छन् ।[२]

मुख्य चाडपर्वहरू

यस जिल्लामा हिन्दूबौद्ध धर्मालम्वीहरूको वसोवास रहेकोले राष्ट्रिय चाडपर्वहरू दशैं, तिहार, माघे सङ्क्रान्ति, चैते दशैं आदि जस्ता चाडपर्वको साथै स्थानीय चाडपर्वहरू पनि मनाउने प्रचलन रहेको छ । स्थानीय चाडपर्वमा साउने संक्रान्ती, अनन्ते पूर्णिमा (ईन्द्र जात्रा), गौरा पर्व दशैं तिहार भन्दा पनि धुमधाम साथ मनाउने गरिन्छ । यस चाडमा स्थानीय देउडा लोक नृत्य महिला र पुरुषको समूह बनाई गाउने तथा नाच्ने गरिन्छ । वौद्ध धर्मालम्वीहरूले लोसार, माने र रलिङ्क पूर्णिमा आदि धुमधाम साथ मनाउने गर्दछन् ।[२]

भेषभूषा

हुम्ला जिल्लाको एक सामान्य घर

यस जिल्लामा पाईने हावापानीको विविधताका कारण रहन सहन र भेषभूषामा पनि विविधता रहेको पाइन्छ । हुम्ला जिल्लाको भौगोलिक वनावटलाई मुख्यतया तीन भागमा बाँडेर हेर्दा जिल्लाको उत्तरी भागका गा.वि.स. हरूमा प्रायः जसो हिउँ पर्ने र अत्यधिक जाडो हुने गर्दछ भने सो क्षेत्रमा सबै बौद्ध धर्मालम्वीहरूको बसोबास भएको हुँदा भेषभूषामा वख्खु, पाखोको सुरुवाल, दोचा लगाउने गरेको पाइन्छ भने जिल्लाको मध्य भागमा केही न्यानो हावापानी हुने हुँदा र प्रायः जसो हिन्दू धर्मालम्वीहरूको बसोबास भएकोले दौरा सुरुवाल, कोट, चोलो धोती तथा पेण्ट सर्ट लगाउने गर्दछन् । त्यस्तै जिल्लाको दक्षिणी भागमा मध्य भागको तुलनामा न्यानो हावापानी पाईने र प्रायः हिन्दू धर्मालम्वीहरूको बसोबास भएकोले हिन्दु परम्परा अनुसार दौरा सुरुवाल, कोट, चोलो धोती तथा पेण्ट सर्ट लगाउने गरेको पाइन्छ । यस जिल्लाका महिलाहरूले स्थानीय परम्परागत गरगहनाका साथै आधुनिक गरगहना समेत लगाउने प्रचलन रहेको छ । स्थानीय गरगहनामा पोते, कौडाका माला, मुगा र सिक्काका माला साथै फुली वुलाकी, टोप औंठी आदि लगाउने गरेको पाइन्छ भने बौद्ध धर्म मान्ने महिलाहरूले कानमा आङगुल, गलामा मोतीका माला र औंलामा औठी लगाउने गर्दछन ।[२]

संस्कृति

यस जिल्लाका हिन्दु तथा बौद्ध धर्मालम्वीहरू दुवैमा धामी, झाक्री तथा लामामा विश्वास रहेको पाइन्छ । प्रायः जसो ग्रामिण भेगका घर परिवारका सदस्य बिरामी पर्दा कृषि तथा पशु समस्या देखा पर्दा समेत धामी, झाक्री तथा लामाबाट उपचार गर्ने प्रचलन रहेको छ । दुबै धर्मालम्वीहरूले आ-आफ्नो संस्कार अनुसार जन्म देखि मृत्युसम्मका विभिन्न संस्कारहरू जस्तै न्वारान, पास्नी, व्रतवन्ध, विवाह र मृत्यु पछि काजक्रिया गर्ने चलन रहेको पाइन्छ । मृत्यु पश्चात् लाशलाई जलाउने र बच्चाहरूको भए जमिनमा गाड्ने चलन रहेको छ । मृत्यु हुँदा प्रायः १२ दिन काजक्रिया बसी १३ औं दिनमा क्रिया सक्ने चलन रहेको छ । बुबा मर्दा एक वर्षसम्म मासु नखाने र आमा मर्दा १ वर्षसम्म दुध नखाने चलन पनि रहेको छ । बौद्ध धर्मालम्वीहरूको भने लाश लाई लामाले जोखाना हेरी जलाउने जमिनमा पुर्ने वा काटेर चिल वा गिद्धलाई खुवाउने प्रचलन रहेको पाइन्छ । हिन्दू धर्मालम्वी महिलाहरूमा नछुने (छुइ) हुँदा ७ दिनसम्म र सुत्केरी हुँदा अछुत भई छुन नहुने परम्पराले गर्दा १५ देखि ४५ दिनसम्म पशु राख्ने गोठमा राख्ने र त्यही खाना दिने प्रचलन रहेको छ । हिन्दु धर्मालम्वीहरूले छोरा जन्मेमा धुमधाम साथ पुरेत लगाई ९ दिनमा न्वारान गर्ने र छोरी भएमा ६ दिनमा नै न्वारान गर्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ । केटाहरूको ७ देखि १६ वर्षको उमेरमा व्रतवन्ध गर्ने गरिन्छ भने त्यस पछि ब्राह्मण, शाही, ठकुरी जस्ता माथिल्लो जातकाले आफु भन्दा तल्लो जातले छोएको नखाने परम्परा भए पनि हाल क्रमशः हट्दै गएको पाइन्छ । यस जिल्लामा हालसम्म पनि छुवाछुतको चलन रही रहेको पाइन्छ ।[२]

विवाह पद्धती तथा वैवाहिक प्रचलन

यस जिल्लामा विवाह पद्धति परम्परागत ढंगले नै हुने गरेको पाइन्छ । जसले गर्दा बाल विवाह अझैसम्म पनि प्रचलित रहेको पाइन्छ । प्रायः विवाहको उमेर १० वर्ष देखि २० वर्षसम्म गर्ने प्रचलन रहेको छ । ब्राह्मण जातीले छोरीको विवाह महिनावारी नहुदै गरी दिने प्रचलन अझै कायमै रहेको पाइन्छ । विवाह भएकी आईमाईलाई अर्काले विवाह गरेमा जारी तिर्नु पर्ने परम्परा अझैसम्म रहेको छ । जारीको प्रकृति तथा अवस्था हेरी १०-१५ हजार देखि २ लाखसम्म हुने गरेको पाइन्छ । जो पुरुषले जारीको रकम धेरै तिर्न सक्छ उ समाजमा मान्य हुन्छ । यस जिल्लामा रहेका लामा जातीहरूमा अझै वहुपति प्रथाको प्रचलन रहेको पाइन्छ । सबै दाजु भाईले एउटै श्रीमति राख्ने प्रचलन रहेको छ । यदि छुट्टै विवाह गरेमा अंशबाट वञ्चित हुने र छुट्टै बस्नु पर्ने जस्ता बाध्यता रही आएको छ । आधुनिक जीवनको प्रभावसँगै यो प्रचलन विस्तारै हट्दै गएको पाईन्छ ।[२]

धार्मिक तथा पर्यटकिय स्थलहरू

यस जिल्लाका २७ वटा गा.वि.स.हरू मध्ये वौद्ध धर्मालम्वीहरूको वसोवास रहेको गा.वि.स. हरूमा लिमि, मुचु, खगालगाँउ, हेप्का, वरगाँउ, सिमकोट, ठेहे गरी ७ वटा गा.वि.स. हरू रहेका छन् भने अन्य गा.वि.स. हरूमा क्षेत्री जातीको बाहुल्यता रहेको छ । यस जिल्लामा हिन्दुहरूका प्रचलित मन्दिरहरूमा खार्पूनाथ, महादेवल मन्दिर, लवासुर माडु, भगवती माडु आदि रहेका छन् भने बौद्ध धर्मालम्वीहरूको गुम्वाहरूमा रलिङ्ग गुम्वा, याल्वाङ्ग गुम्वा, रिझिलिङ्ग गुम्वा आदि प्रमुख रुपमा रहेका छन् ।[२]

यो पनि हेर्नुहोस

सन्दर्भ सामाग्रीहरू

बाह्य लिङ्कहरू