मातृका
मातृका [१] जसलाई मातृ पनि भनिन्छ, हिन्दु धर्ममा मातृ देवीहरूको एउटा समूह हो। मातृकाहरूलाई प्रायः सातको समूहमा चित्रण गरिन्छ, जसलाई सप्तमातृका भनिन्छ।[२] यद्यपि, उनीहरूलाई आठको समूह अर्थात् अष्टमातृका को रूपमा पनि चित्रण गरिएको पाइन्छ।[३] उनीहरूलाई विभिन्न देवताहरूको शक्तिको रूपमा उनीहरूको ऊर्जासँग जोडिएको छ।[४] ब्रह्माबाट ब्रह्माणी, विष्णुबाट वैष्णवी, शिवबाट महेश्वरी, इन्द्रबाट इन्द्राणी, कार्तिकेयबाट कौमारी, वराहबाट वाराही, नरसिंहबाट नारसिंही, र चण्डीबाट चामुण्डाको उत्पत्ति भएको मानिन्छ।[१] कहिलेकाहीँ गणेशबाट उत्पन्न भएकी मातृका विनायकीलाई पनि यसमा समावेश गरिन्छ।
सुरुवातमा कृतिका नक्षत्र समूहका सात ताराका सात देवीहरूको रूपमा रहेका यी मातृकाहरू सातौँ शताब्दीसम्ममा निकै लोकप्रिय भए र नवौँ शताब्दीदेखि हिन्दु देवीका मन्दिरहरूको एक मानक विशेषता बनेका थिए।[५] दक्षिण भारतमा सप्तमातृकाको पूजा बढी प्रचलित छ भने नेपाल लगायतका स्थानहरूमा अष्टमातृकालाई विशेष श्रद्धाका साथ पूजा गरिन्छ।[६]
हिन्दु धर्मको देवी-केन्द्रित सम्प्रदाय, तन्त्रवादमा मातृकाहरूको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थान छ।[७] शाक्त धर्ममा, उनीहरूलाई दुर्गालाई राक्षस र राक्षसनीहरूसँगको युद्धमा सहयोग गर्ने र उनीहरूको संहार गर्ने शक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको छ।[८] अन्य विद्वानहरूका अनुसार उनीहरू शैव देवीहरू हुन्।[९] उनीहरू योद्धा देवता कार्तिकेयको उपासनासँग पनि जोडिएका छन्।[१०] प्रारम्भिक सन्दर्भहरूमा मातृकाहरूलाई गर्भधारण, जन्म, रोग र बालबालिकाको सुरक्षासँग सम्बन्धित मानिएको छ।[११] सुरुमा उनीहरूलाई केही हदसम्म अशुभ वा डरलाग्दो रूपमा हेरिन्थ्यो,[१२] र वयस्क हुनुअघि नै बालबालिकाहरूको मृत्यु गराउने खालका सङ्कटहरू टार्नका लागि उनीहरूको उपासना गरिन्थ्यो।[११] पछिल्ला पौराणिक कथाहरूमा उनीहरूले सुरक्षात्मक भूमिका निर्वाह गर्न थालेपनि उनीहरूका केही प्रारम्भिक उग्र विशेषता ती कथाहरूमा कायमै छन्।[१२] यसरी, उनीहरूले प्रकृतिको अत्यन्त उर्वर पक्षका साथै यसको विनाशकारी संहारक पक्षको पनि प्रतिनिधित्व गर्दछन्।[४]
_Flanked_by_Shiva_(left)_and_Ganesha_(right).jpg)
पौराणिक कथाहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]
मातृकाहरूको उत्पत्तिका सम्बन्धमा धेरै पौराणिक ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएको छ। मत्स्य पुराण, वामन पुराण, वराह पुराण, कूर्म पुराण र सुप्रभेदागममा मातृकाहरूका सन्दर्भहरू पाइन्छन्, जसले उनीहरूको प्राचीनतालाई पुष्टि गर्दछ।[१३]
_-_Oct_2010.jpg)
देवी माहात्म्यको शुम्भ र निशुम्भको कथा अनुसार, मातृकाहरू विभिन्न देवी-देवताहरू – ब्रह्मा, शिव, स्कन्द, विष्णु, इन्द्र, वराहका रूपमा विष्णु, नरसिंहका रूपमा विष्णु र चण्डीका रूपमा पार्वतीको शरीरबाट शक्तिका रूपमा प्रकट हुन्छन्।[१४] ती देवताहरूको जस्तै रूप, आभूषण र वाहन धारण गरी उनीहरू देवीको समीप पुग्छन्। त्यसै स्वरूपमा, उनीहरूले दानव र दानवीहरूको सेनाको पूर्ण रूपमा संहार गर्छन्।[९][१५] यसरी, मातृकाहरू युद्धभूमिकी देवीहरू हुन्। उनीहरूलाई दुर्गाका सहायकका रूपमा वर्णन गरिएको छ जसमा डरलाग्दो र कल्याणकारी दुवै विशेषताहरू हुन्छन्। युद्धपछि, मातृकाहरू नाच्छन् र आफ्ना शत्रुहरूको रगतले मात्तिन्छन्।[१६] यो विवरण देवी भागवत पुराण[१७] र वामन पुराणमा[१८] थोरै भिन्नताका साथ दोहोर्याइएको छ। देवीभागवत पुराणमा सप्तमातृका बाहेक अन्य तीन देवताका शक्तिहरूको पनि उल्लेख गरिएको छ, जसले गर्दा मातृकाहरूको समूह १० पुगेको छ।[१९]
मातृकाहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- 1 2 Ahuja, Dr Sushma (२०२२-०७-१२), Satyam Shivam Sundaram: Female Figurine in Temple Art (अङ्ग्रेजीमा), Notion Press, आइएसबिएन 979-8-88667-505-4।
- ↑ Berkson 1992, पृष्ठ 134.
- ↑ "Mantras to the Aṣṭamātṛkās", Cambridge Digital Library, अन्तिम पहुँच २ फेब्रुअरी २०१५।
- 1 2 Jain & Handa 1995, p. 162
- ↑ Wangu 2003, पृष्ठ 187, Glossary.
- ↑ Van den Hoek 1993, पृष्ठ 362.
- ↑ Wangu 2003, p. 41
- ↑ Bhattacharyya 1974, पृष्ठ 126.
- 1 2 Wangu 2003, p. 75
- ↑ Collins 1988, पृष्ठ 143.
- 1 2 Wangu 2003, पृष्ठ. 58–59.
- 1 2 Kinsley 1998, पृष्ठ 151.
- ↑ यी कथाहरूलाई यहाँ उद्धृत गरिएको छ (Rao, T.A. Gopinatha, Elements of Hindu Iconography, Vol.I, Part-II, 2nd Edition, Indological Book House, Varanasi, 1971, pp.379–383)।
- ↑ Kinsley 1998, पृष्ठ 156, Devi Mahatmya verses 8.11–20.
- ↑ Kinsley 1998, pp. 156, Devi Mahatmya verses 8.38, 44, 49, 62
- ↑ Kinsley 1998, पृष्ठ 156, Devi Mahatmya verses 8.62.
- ↑ Kinsley 1998, पृष्ठ 156, verses 5.28–29.
- ↑ Kinsley 1998, पृष्ठ 156, verses 30.
- ↑ Kinsley 1998, पृष्ठ 242.
| दर्शन |
|  | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ग्रन्थहरू |
| ||||||||||||||||||
| देवी-देवता |
| ||||||||||||||||||
| अभ्यासहरू |
| ||||||||||||||||||
| सम्बन्धित | |||||||||||||||||||
