वाहन

आठ मातृका विभिन्न वाहनहरूमा सवार छन् (माथिल्लो पङ्क्ति, बायाँबाट दायाँ दोस्रो) गरुड, मयूर, नन्दी साँढे, हंस; (तलको पङ्क्ति, बायाँबाट) भैंसी, हात्ती र सिंह

वाहन ती प्राणीहरूलाई बुझाउँछ (प्रायः जनावर वा पौराणिक जीव), जसलाई कुनै विशेष हिन्दु देवी-देवताहरूले सवारी साधनको रूपमा प्रयोग गर्ने गर्दछन्। यस रूपमा, वाहनलाई प्रायः देवताको "सवारी" भनिन्छ। देवता र उनको वाहनबीचको साझेदारीमा धेरै मूर्तिशास्त्र र हिन्दु धर्मशास्त्रका पाटाहरू बुनिएका छन्। देवताहरूलाई प्रायः वाहनमा सवार भएको (वा चढेको) चित्रण गरिन्छ। अन्य समयमा, वाहनलाई देवताको छेउमा राखेर देखाइन्छ वा प्रतीकात्मक रूपमा दैवी गुणको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। वाहनलाई देवताको एक सहायक वा उपकरणको रूपमा पनि मान्न सकिन्छ; यद्यपि वाहनले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न सक्छ, तापनि तिनीहरू कार्यात्मक रूपमा आफ्ना "सवार" का प्रतीक वा अभिन्न अङ्गका रूपमा रहेका हुन्छन्। देवता वाहनमा बसेको वा उभिएको देखिन सक्छन्। देवीदेवताहरू सानो आसनमा, गद्दीमा वा सोझै जनावरको पिठ्युँमा सवार हुन सक्छन्।

प्रतीकात्मकता

हिन्दु मूर्तिशास्त्रमा, वाहनका सकारात्मक पक्षहरू प्रायः त्यसले बोक्ने देवताका प्रतीक हुन्छन्। शिवको वाहन नन्दी (साँढे) ले शक्ति र पुरुषत्वको प्रतिनिधित्व गर्दछ। गणेशको वाहन दिङ्क (मुसो) ले गति र तीक्ष्णतालाई जनाउँछ। कार्तिकेयको वाहन पारवाणी (मयूर) ले भव्यता र महिमाको प्रतिनिधित्व गर्दछ। सरस्वतीको वाहन हंसले बुद्धि, अनुग्रह र सौन्दर्यको प्रतीक मानिन्छ।

वाहनहरूको सूची

वाहन	सम्बन्धित देवी-देवता	चित्र
मुसा	गणेश (चित्रमा), विनायकी, करणी माता
घोडा	कल्की, रेवन्त, चन्द्र, सूर्य (चित्रमा), खण्डोबा, अय्यप्पन, उषा, म्हाल्सा
गरुड	विष्णु, कृष्ण, राम, वैष्णवी
नन्दी (साँढे)	शिव, माहेश्वरी, इशान, ईश्वरी
भेडा	अग्नि (चित्रमा), मङ्गल, स्वाहा, धावडी माता
मयूर	कार्तिकेय (चित्रमा), कौमारी, सरस्वती
कुकुर	भैरव (चित्रमा), हडकाई माता
हंस	ब्रह्मा, ब्राह्मणी, सरस्वती, गायत्री, विश्वकर्मा
मकर	गङ्गा (चित्रमा), वरुण, अखिलाण्डेश्वरी, खोडियार, कावेरी, ताप्ती, विभिन्न नदी देवीहरू
बाघ	चन्द्रघण्टा, कुष्माण्डा, दुर्गा, राहु, अय्यप्पन (चित्रमा)
सिंह	स्कन्दमाता, कात्यायनी, पार्वती (चित्रमा), बुध, चण्डिका, मरिअम्मन, कामाख्या, नृसिंही, कौशिकी, आवड माता, जगद्धात्री, दुर्गा, वैष्णोदेवी
हात्ती	इन्द्र (चित्रमा), लक्ष्मी, शची, बृहस्पति
सुगा	मीनाक्षी, कामदेव (चित्रमा), रति
कृष्णसार	चन्द्र, वायु (चित्रमा)
भैँसी	यम (चित्रमा), वाराही, धनदाई देवी, चामुण्डा
विरालो	षष्ठी (चित्रमा)
गधा	कालरात्री, शीतला (चित्रमा), काली, अलक्ष्मी
गिद्ध	केतु (चित्रमा), शनि, अलक्ष्मी, निर्ऋति
काग	शनि, धूमावती (चित्रमा), ज्येष्ठा
कछुवा	यमुना (चित्रमा)
भाले	बहुचरा माता (चित्रमा)
गाई	दत्तात्रेय (चित्रमा), शैलपुत्री, महागौरी, भूमि, उमिया माँ
सर्प	मनसा (चित्रमा), नागबाई माता, नागेश्वरी माता
शव (बेताल)	चामुण्डा (चित्रमा), श्मशान काली
न्याउरी	कुवेर (चित्रमा), भद्रा
मानिस	निर्ऋति (चित्रमा), कुवेर, भद्रा देवी
हाँस	मनसा (चित्रमा)
हिल्सा माछा	झुलेलाल
उँट	हनुमान, मोमाई
स्याल	शिवदूती, काली
वन कुकुर	चामुण्डा
बाख्रा	मेल्डी माता, गेल माँ
गौरीगाई	पापलाज माता, वेराई माँ

यी सम्बन्धहरू सधैं एकैनासका हुँदैनन्। उदाहरणका लागि, गणेशलाई कहिलेकाहीँ मयूरलाई आफ्नो वाहनको रूपमा प्रयोग गरेको देखाइन्छ। अझ विरलै रूपमा, हात्तीको टाउको भएका गणेशलाई हात्ती, सिंह वा धेरै टाउको भएको सर्पमा सवार भएको पनि देख्न सकिन्छ।

देवताको वाहनले उनीहरूको शक्तिलाई दोब्बर बनाउने काम गर्दछ। वाहनले भक्तको मनलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्दछ, जसले देवतालाई भक्तको मार्गदर्शन गर्न अनुमति दिन्छ। योद्धा देवी दुर्गाले आफ्नो पिता हिमालयले दिएको वाहन सिंहको सहायता बिना महिषासुर राक्षसलाई नष्ट गरेकी थिइन्। धनकी देवी लक्ष्मीले आफ्नो वाहन 'उलूक' (लाटोकोसेरो) बाट भौतिक र आध्यात्मिक दुवै धन प्रदान गर्छन्। विघ्नहर्ता गणेश हात्ती जस्तै शक्तिशाली भए पनि सबै ठाउँमा पुग्न सक्नुहुन्न। यद्यपि, उहाँको वाहन मुसो (मूषिक) सानोभन्दा सानो प्वालमा पनि छिर्न सक्छ र जहाँ पनि जीवित रहन सक्छ, जसले गणेशलाई ठूला बाधाहरू पार गर्न मद्दत गर्दछ।