सूर्य (देवता)

सूर्य
सूर्यका देवता ग्रहहरूका शासक परब्रह्म, सर्वोच्च सत्ता (सौर सम्प्रदाय)
नवग्रहको सदस्य
परिचारकहरूका साथ सूर्यको मूर्ति, लगभग ११औँ शताब्दी
अन्य नामहरू	आदित्य विवस्वान् मार्तण्ड सविता भास्कर भानु दिवाकर सूर्यनारायण रवि कथिरवन प्रभाकर
आबद्ध	देव, आदित्य, नवग्रह
वासस्थान	सूर्यलोक
ग्रह	सूर्य
मन्त्र	गायत्री मन्त्र ॐ आदित्याय नमो नमः ॐ सूर्यदेवाय नमः
अस्त्र	सूर्यास्त्र, अस्त्रहरू, दण्ड, त्रिशूल, चक्र, गदा र शङ्ख
बार	आइतबार
सङ्ख्या	१
वाहन	सातवटा घोडाले तानेको रथ सारथि: अरुण
चाडपर्वहरू	पोङ्गल, मकर सङ्क्रान्ति, छठ, साम्ब दशमी
वंशावली
अभिभावकहरू	कश्यप (पिता) अदिति (माता)
भाइबहिनीहरू	इन्द्र, वरुण, वामन, भग, अर्यमन्, मित्र लगायतका आदित्यहरू
जीवनसाथी	संज्ञा र छाया
सन्तानहरू	वैवस्वत मनु (छोरा) यमराज (छोरा) यमुना (छोरी) अश्विनीकुमार (जुम्ल्याहा छोराहरू) रेवन्त (छोरा) शनि (छोरा) तपती (छोरी) सावर्णि मनु (छोरा) सुग्रीव (छोरा) कर्ण (छोरा)

सूर्य हिन्दु धर्मका प्रमुख देवता र सौर्य देवता हुन्। उनी परम्परागत रूपमा स्मार्त परम्पराका पाँच प्रमुख देवताहरू मध्ये एक हुन्, जसलाई पञ्चायतन पूजामा समान मानिन्छ र ब्रह्म प्राप्तिको माध्यमका रूपमा लिइन्छ। सम्पूर्ण भारतीय साहित्यमा सूर्यलाई रवि, विवस्वान्, भास्कर आदि धेरै नामले पुकारिएको छ। यसबाहेक, सूर्यलाई आदित्यहरूका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ, जसमा सविता, पूषा, मार्तण्ड, भग आदि समावेश छन्।

सूर्यको प्रतिमामा उनलाई प्राय: घोडाहरूले तानेको रथमा सवार भएको देखाइन्छ, जसमा प्रायः सातवटा घोडाहरू हुन्छन्, जसले दृश्य प्रकाशका सात रङ्ग र हप्ताका सात दिनहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। मध्यकालमा सूर्यलाई बिहान ब्रह्मा, दिउँसो शिव र बेलुका विष्णुका रूपमा पूजा गरिन्थ्यो। केही प्राचीन ग्रन्थ र कलामा सूर्यलाई इन्द्र, गणेश र अन्य देवताहरूसँग समन्वयकारी रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। सूर्यको उपस्थिति बौद्ध धर्म र जैन धर्मको कला र साहित्यमा पनि पाइन्छ। सूर्यलाई सुग्रीव र कर्णका पिताका रूपमा पनि मानिन्छ, जसले हिन्दु महाकाव्यहरू क्रमशः रामायण र महाभारतमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। सूर्य महाभारत र रामायणका पात्रहरूद्वारा पुजिने एक प्राथमिक देवता थिए।

सूर्यलाई 'चक्र' का साथ चित्रण गरिन्छ, जसलाई धर्मचक्रको रूपमा पनि व्याख्या गरिएको छ। सूर्य हिन्दु ज्योतिषको राशि प्रणालीका बाह्र नक्षत्रहरू मध्ये सिंह राशिका स्वामी हुन्। हिन्दु पात्रोमा 'रविबार' वा आइतबारको आधार सूर्य वा रवि नै हुन्। सूर्यको सम्मानमा मनाइने प्रमुख चाडपर्व र तीर्थयात्राहरूमा मकर सङ्क्रान्ति, पोङ्गल, साम्ब दशमी, रथ सप्तमी, छठ पूजा र कुम्भ मेला पर्दछन्।

उनी विशेष गरी भारतका राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश, बिहार, महाराष्ट्र, उत्तर प्रदेश, झारखण्ड र ओडिसा जस्ता राज्यहरूमा प्रचलित सौर र स्मार्त परम्पराहरूमा पूजनीय छन्।

धेरैजसो मूल वैदिक देवताहरू भन्दा लामो समयसम्म हिन्दु धर्ममा प्राथमिक देवताको रूपमा जीवित रहे पनि, १३औँ शताब्दीको आसपास उत्तर भारतमा मुस्लिम आक्रमणकारीहरूले सूर्य मन्दिरहरू नष्ट गरेपछि सूर्यको पूजामा निकै कमी आयो। नयाँ सूर्य मन्दिरहरू बन्न लगभग बन्द भए र केहीलाई पछि अन्य देवताको मन्दिरमा रूपान्तरण गरियो। केही महत्त्वपूर्ण सूर्य मन्दिरहरू अझै बाँकी छन्, तर धेरैजसोमा अहिले पूजा हुँदैन। केही पक्षहरूमा, सूर्यलाई प्रमुख देवता विष्णु वा शिवसँग मिसाइएको छ वा उनीहरूको सहायकका रूपमा हेरिएको छ।

खगोलशास्त्र

भारतीय साहित्यमा सूर्यको अर्थ घाम हुन्छ। माथि: उत्तराखण्ड, भारतमा सूर्योदय।

सूर्य एक महत्त्वपूर्ण खगोलीय पिण्डको रूपमा संस्कृतका विभिन्न भारतीय खगोलीय ग्रन्थहरूमा देखा पर्दछन्। ५औँ शताब्दीमा आर्यभट्टद्वारा लिखित आर्यभटीय, ६औँ शताब्दीमा लातदेवद्वारा लिखित रोमक र वराहमिहिरद्वारा लिखित पञ्चसिद्धान्तिका, ७औँ शताब्दीमा ब्रह्मगुप्तद्वारा लिखित खण्डखाद्यक र ८औँ शताब्दीमा लल्लाद्वारा लिखित शिष्यधीवृद्धिदलगायत ग्रन्थहरूमा पनि सूर्य देखा पर्छन्। यी ग्रन्थहरूले सूर्य र विभिन्न ग्रहहरूलाई प्रस्तुत गर्दछन् र सम्बन्धित ग्रहहरूको गतिको विशेषताहरूको अनुमान गर्दछन्। ५औँ शताब्दीदेखि १०औँ शताब्दीको बीचमा पूर्ण भएको मानिने सूर्य सिद्धान्त जस्ता अन्य ग्रन्थहरूले विभिन्न ग्रहहरूका अध्यायहरूलाई देवताका पौराणिक कथाहरूसहित प्रस्तुत गरेका छन्।

यी ग्रन्थहरूका पाण्डुलिपिहरू थोरै फरक संस्करणहरूमा उपलब्ध छन्, जसले सूर्य र ग्रहहरूमा आधारित गणना र पृथ्वीको सापेक्ष यसको गति प्रस्तुत गर्दछन्। यिनीहरूका तथ्याङ्कहरूमा भिन्नता पाइन्छ, जसले यी ग्रन्थहरू समयक्रमसँगै परिमार्जन र संशोधन गरिएका थिए भन्ने सङ्केत गर्दछ। उदाहरणका लागि, १०औँ शताब्दी ईसापूर्वका हिन्दु विद्वानहरूले उनीहरूको खगोलीय अध्ययनबाट एक वर्षको नाक्षत्रिक लम्बाइ निम्नानुसार अनुमान गरेका थिए, जसको नतिजा थोरै फरक थियो:

संस्कृत ग्रन्थहरू: एक वर्षमा कति दिन हुन्छन्?

हिन्दु ग्रन्थ	नाक्षत्रिक वर्षको अनुमानित लम्बाइ
सूर्य सिद्धान्त	३६५ दिन, ६ घण्टा, १२ मिनेट, ३६.५६ सेकेन्ड
पौलिष सिद्धान्त	३६५ दिन, ६ घण्टा, १२ मिनेट, ३६ सेकेन्ड
पाराशर सिद्धान्त	३६५ दिन, ६ घण्टा, १२ मिनेट, ३१.५० सेकेन्ड
आर्य सिद्धान्त	३६५ दिन, ६ घण्टा, १२ मिनेट, ३०.८४ सेकेन्ड
लघु आर्य सिद्धान्त	३६५ दिन, ६ घण्टा, १२ मिनेट, ३० सेकेन्ड
सिद्धान्त शिरोमणि	३६५ दिन, ६ घण्टा, १२ मिनेट, ९ सेकेन्ड

यीमध्ये सबैभन्दा पुरानो सम्भवतः सूर्य सिद्धान्त हो भने सबैभन्दा सटीक सिद्धान्त शिरोमणि हो।

राशि र ज्योतिष

सूर्य (बिचमा) लाई सामान्यतया कमलका फूलहरू समातेको र घोडाले तानेको रथमा सवार भएको चित्रण गरिन्छ। उनीसँग उनका पत्नीहरू (तलका महिला आकृतिहरू) र सन्तानहरू (अन्य पुरुष आकृतिहरू) छन्। उषाका देवीहरू (माथिका महिला आकृतिहरू) धनुष बाण चलाइरहेको देखाइन्छ। लगभग ९औँ शताब्दी ईस्वी।

सूर्यको पर्यायवाची शब्द रवि हिन्दु पात्रोमा 'रविबार' वा आइतबार शब्दको मूल हो। हप्ताका दिनहरूका लागि भारतीय र युनानी-रोमन दुवै नामाकरणमा आइतबार सूर्यलाई समर्पित गरिएको छ।

सूर्य हिन्दु राशि प्रणालीमा नवग्रहहरू मध्ये हुन्। विभिन्न प्रभावहरूसँगै समयसँगै नवग्रहको भूमिका र महत्त्व विकसित भएको हो। सूर्यलाई देवता मान्ने र यसको ज्योतिषीय महत्त्व वैदिक काल जति नै पुरानो हो र यो वेदमा लिपिबद्ध गरिएको थियो। भारतमा ज्योतिषको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ वेदाङ्ग ज्योतिष हो जुन ईसापूर्व १४औँ शताब्दीमा सङ्कलन गर्न थालिएको थियो। यो सम्भवतः सिन्धु घाटी सभ्यताका कार्यहरूका साथै विभिन्न विदेशी प्रभावहरूमा आधारित थियो। बेबिलोनी ज्योतिष ज्योतिष र पात्रोको विकास गर्ने पहिलो थियो, र यसलाई भारत लगायत धेरै सभ्यताहरूले अपनाएका थिए।

नवग्रह ज्योतिषका प्रारम्भिक कार्यहरूबाट समयक्रमसँगै विकसित भयो। सूर्य र विभिन्न शास्त्रीय ग्रहहरूलाई ईसापूर्व १००० को आसपास अथर्ववेदमा उल्लेख गरिएको थियो। नवग्रहलाई पश्चिम एसियाको थप योगदानले अगाडि बढायो, जसमा जोरोस्ट्रियन पात्रो र हेलेनिस्टिक ज्योतिषका प्रभावहरू समावेश थिए। यवनजातक, वा 'यवनहरूको विज्ञान', इन्डो-ग्रीक "यवनेश्वर" द्वारा पश्चिमी क्षत्रप राजा रुद्रदमन प्रथमको शासनकालमा लेखिएको थियो। ईसापूर्व १२० मा लेखिएको यवनजातकलाई अक्सर भारतीय ज्योतिषलाई मानकीकरण गरेको श्रेय दिइन्छ। नवग्रह शक युगमा शक मानिसहरूसँगै थप विकसित र चरमोत्कर्षमा पुग्यो।

यसबाहेक शक मानिसहरूको योगदान भारतीय राष्ट्रिय पात्रोको आधार बन्यो, जसलाई शक संवत् पनि भनिन्छ।

हिन्दु पात्रो एक चन्द्र-सौर्य पात्रो हो जसले चन्द्र र सौर्य दुवै चक्रलाई लिपिबद्ध गर्दछ। नवग्रह जस्तै, यो पनि विभिन्न कार्यहरूको क्रमिक योगदानका साथ विकसित गरिएको थियो।