चन्द्र

चन्द्र
चन्द्रमा, रात र वनस्पतिका देवता
नवग्रहको सदस्य
१८औँ शताब्दीको मेवाड, राजस्थानको चन्द्र देवको एक चित्र
अन्य नामहरू	सोम, चन्द्रमा, शशाङ्क, निशाकर, शशी, मयङ्क, विधु
आबद्ध	देव, ग्रह, दिक्पाल
वासस्थान	चन्द्रलोक
ग्रह	चन्द्रमा
मन्त्र	ॐ चन्द्रमसे नमः
अस्त्र	डोरी
बार	सोमबार
Color	फिक्का सेतो
सङ्ख्या	२, ११, २०, २९
वाहन	मृग (मृगद्वारा तानिएको रथ)
लिङ्ग	पुरुष
वंशावली
अभिभावकहरू	अत्रि (पिता) अनसूया (माता)
भाइबहिनीहरू	दुर्वासा र दत्तात्रय
रानी	रोहिणी (मुख्य पत्नी), र अन्य २६ नक्षत्र देवीहरू
सन्तानहरू	बुध, वर्चस, भद्रा, ज्योत्स्नाकाली र अन्य सन्तानहरू
समतुल्यहरू
युनानी	सेलेने
रोमन	लुना

चन्द्र, जसलाई सोम भनेर पनि चिनिन्छ, चन्द्रमाका हिन्दु देवता हुन् र उनी रात, बोटबिरुवा र वनस्पतिसँग सम्बन्धित छन्। उनी नवग्रह (हिन्दु धर्मका नौ ग्रह) र दिक्पाल (दिशाहरूका संरक्षक) मध्ये एक हुन्।

व्युत्पत्ति र अन्य नामहरू

शास्त्रहरूले चन्द्रमालाई आकाशको नीलो तालमा रहेको सेतो हाँससँग तुलना गरेका छन्।

"चन्द्र" शब्दको शाब्दिक अर्थ "चम्किलो, उज्यालो वा चमकदार" हुन्छ र यो संस्कृत र अन्य हिन्द-आर्य भाषाहरूमा "चन्द्रमा" का लागि प्रयोग गरिन्छ। यो हिन्दु पौराणिक कथाका अन्य विभिन्न पात्रहरूको नाम पनि हो, जसमा एक असुर र एक सूर्यवंशी राजा पर्दछन्। यो एक सामान्य भारतीय नाम र थर पनि हो। संस्कृतबाट उत्पत्ति भएका धेरै दक्षिण एसियाली भाषाहरूमा यसका पुलिङ्गी र स्त्रीलिङ्गी दुवै नामका रूपहरू अवस्थित छन्।

चन्द्रका केही उपाधिहरूमा सोम (निचोडिएको), इन्दु (चम्किलो बिन्दु), शशाङ्क (खरायोको चिन्ह भएको), अत्रिसुत (अत्रिका पुत्र), शशिन वा शचिन (सार), ताराधिप (ताराहरूका प्रभु), निशाकर (रात बनाउने), नक्षत्रपति (नक्षत्रका प्रभु), ओषधिपति (जडीबुटीका प्रभु), उडुरज वा उडुपति (जलका प्रभु), कुमुदनाथ (कमलका प्रभु), र उडुप (डुङ्गा) पर्दछन्।

सोम

सोम यस देवताका लागि प्रयोग गरिने सबैभन्दा सामान्य अन्य नामहरू मध्ये एक हो; तर चन्द्रमालाई जनाउन यो शब्दको प्रारम्भिक प्रयोग कहिलेदेखि भयो भन्ने विषय विद्वानहरूबीच बहसको विषय हो। केही विद्वानहरूका अनुसार वेदमा सोम शब्द कहिलेकाहीँ चन्द्रमाका लागि प्रयोग गरिएको छ, जबकि अन्य विद्वानहरू यो प्रयोग उत्तर-वैदिक साहित्यमा मात्र देखा परेको सुझाव दिन्छन्।

वेदमा, सोम शब्द मुख्यतया एक नशालु र ऊर्जादायक/उपचारक वनस्पति पेय र त्यसको प्रतिनिधित्व गर्ने देवताका लागि प्रयोग गरिन्छ। उत्तर-वैदिक हिन्दु पौराणिक कथामा, सोम चन्द्रका लागि प्रयोग गरिन्छ, जो चन्द्रमा र वनस्पतिसँग सम्बन्धित छन्। हिन्दु ग्रन्थहरूमा उल्लेख भए अनुसार चन्द्रमा सूर्यद्वारा प्रकाशित र पोषित हुन्छ, र चन्द्रमामा नै अमरत्वको दिव्य अमृत निवास गर्दछ। पुराणहरूमा, सोम कहिलेकाहीँ विष्णु, शिव (सोमनाथको रूपमा), यम र कुवेरलाई जनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ। केही भारतीय ग्रन्थहरूमा, सोम एक अप्सराको नाम हो; वैकल्पिक रूपमा यो कुनै औषधीय मिश्रण, वा जाउलो, वा स्वर्ग र आकाश, साथै केही तीर्थस्थलहरूको नाम पनि हो।

पौराणिक कथा

वेद

आफ्नो रथमा पत्नी र परिचारिकाका साथ चन्द्र देव (सम्भावित चित्रण), ईसापूर्व २औँ-१औँ शताब्दी, शुङ्ग काल, पश्चिम बङ्गाल।

सोमको उत्पत्ति हिन्दु वैदिक ग्रन्थहरूमा पाइन्छ, जहाँ उनलाई एउटै नामको वनस्पतिबाट बनेको पेय पदार्थको मानवीकरणको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। विद्वानहरूका अनुसार वैदिक सभ्यतामा उक्त वनस्पतिको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो र यसै कारण यो देवता देवगणका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देवताहरूमध्ये एक थिए। यी वैदिक ग्रन्थहरूमा सोमलाई वनस्पति र वनका स्वामी, नदी र पृथ्वीका राजा र देवताहरूका पिताका रूपमा प्रशंसा गरिएको छ। ऋग्वेद को सम्पूर्ण नवौँ मण्डल सोम (वनस्पति र देवता दुवै) लाई समर्पित छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

• चन्द्रसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।