अत्रि ऋषि

अत्रि ऋषि
राम अत्रि ऋषिको आश्रममा जाँदै। अत्रि राम र उनका भाइ लक्ष्मणसँग कुरा गर्दै, अनसूया रामकी पत्नी सीतासँग कुरा गर्दै।
आबद्ध	ब्रह्मर्षि
वंशावली
अभिभावकहरू	ब्रह्मा (पिता)
जीवनसाथी	अनसूया
सन्तानहरू	दुर्वासा, चन्द्र र दत्तात्रेय

अत्रि एक वैदिक ऋषि हुन्, जसलाई अग्नि, इन्द्र र हिन्दु धर्मका अन्य वैदिक देवताहरूका लागि धेरै श्लोकहरू रचना गरेको श्रेय दिइन्छ। अत्रि हिन्दु परम्परामा सप्तऋषि (सात महान् वैदिक ऋषिहरू) मध्ये एक हुन्, र ऋग्वेदमा सबैभन्दा बढी उल्लेख गरिएका ऋषि हुन्।

ऋग्वेदको पाँचौं मण्डललाई उनको सम्मानमा 'अत्रि मण्डल' भनिन्छ, र यसमा भएका ८७ श्लोकहरू उनलाई र उनका वंशजहरूलाई श्रेय दिइन्छ।

अत्रिको उल्लेख पुराण, हिन्दु महाकाव्यहरू रामायण र महाभारतमा पनि गरिएको छ।

पौराणिक कथाहरू

आन्ध्र प्रदेशको आत्रेयपुरम् गाउँमा रहेको अत्रि महर्षिको मूर्ति।

अत्रि वर्तमान वैवस्वत मन्वन्तरका सात महान् ऋषिहरू (सप्तऋषि) मध्ये एक हुन्। यस मण्डलका अन्य ऋषिहरूमा अगस्त्य, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ र विश्वामित्र रहेका छन्। अत्रि एक मानसपुत्र हुन्, अर्थात् उनी ब्रह्माको मनबाट जन्मिएका हुन्। बृहदारण्यक उपनिषद्का अनुसार प्रत्येक सप्तऋषिले ब्रह्माको एउटा इन्द्रिय वा अङ्गको प्रतीक मानिन्छन्। अत्रिले जिब्रोको प्रतिनिधित्व गर्छन्, जसले उनको बुद्धिमत्ता र वेदको ज्ञानलाई जोड दिन्छ।

वैदिक कालका पौराणिक कथाहरूका अनुसार, अत्रिको विवाह अनसूया देवीसँग भएको थियो, जसलाई सात महान् पतिव्रता नारीहरू मध्ये एक मानिन्छ। दत्तात्रेय, दुर्वासा र चन्द्र गरि उनीहरूका तीन छोराहरू थिए। भागवत पुराणका अनुसार, जब ब्रह्माले विश्वको सृष्टिमा योगदान दिन निर्देशन दिन्छन्, तब अत्रिले अनुसूयासँगै ऋक्ष पर्वत शृङ्खलामा कठोर तपस्या गर्छन्। उनीहरूको भक्ति र प्रार्थनाबाट प्रसन्न भई हिन्दु त्रिमूर्ति (ब्रह्मा, विष्णु र शिव) दम्पतीको अगाडि प्रकट हुन्छन् र वरदान माग्न भन्छन्। अत्रिले तीनै देवतालाई आफ्नो पुत्रको रूपमा जन्म लिन प्रार्थना गर्छन्। फलस्वरूप, चन्द्र ब्रह्माको अंशका रूपमा, दत्तात्रेय विष्णुको अंशका रूपमा र दुर्वासा शिवको अंशका रूपमा जन्मिन्छन्। अर्को कथा अनुसार, अनसूयाले आफ्नो सतीत्वको बलले तीनै देवताहरूलाई बचाएकी थिइन् र त्यसको बदलामा उनीहरूले अनुसूयाको कोखबाट जन्म लिएका थिए।

अत्रिको उल्लेख विभिन्न धर्मग्रन्थहरूमा गरिएको छ, जसमा ऋग्वेद सबैभन्दा उल्लेखनीय छ। उनी विभिन्न युगहरूसँग पनि जोडिएका छन्, जस्तै त्रेता युगको समयमा रामायणमा उनले र अनसूयाले राम र उनकी पत्नी सीतालाई सल्लाह दिएका थिए। शिव पुराणमा उल्लेख भए अनुसार यस जोडीले नै गङ्गा नदीलाई पृथ्वीमा अवतरण गराएको श्रेय पनि दिइन्छ।

वाल्मीकि रामायणका अनुसार, उनी दक्षिण क्षेत्रका निवासी थिए। पौराणिक परम्पराले पनि यस कुरालाई समर्थन गर्दछ।

ऋग्वेदका द्रष्टा

अत्रि र अनसूयाले त्रिमूर्तिलाई भेटेको कथा चित्रण गरिएको १८औँ शताब्दीको भागवत पुराणको पाण्डुलिपिको एक पाना (जयपुर)

अत्रि ऋषि ऋग्वेद को पाँचौँ मण्डलका द्रष्टा हुन्। अत्रिका धेरै छोराहरू र शिष्यहरू थिए जसले ऋग्वेद र अन्य वैदिक ग्रन्थहरूको सङ्कलनमा योगदान दिएका छन्। पाँचौँ मण्डलमा ८७ श्लोकहरू छन्, जुन मुख्यतया अग्नि र इन्द्रका लागि समर्पित छन्। यसका साथै विश्वेदेव ("सबै देवताहरू"), मरुत, मित्र-वरुण र अश्विनहरूका लागि पनि श्लोकहरू रचिएका छन्। दुई-दुईवटा श्लोकहरू उषा (मिर्मिरे बिहानी) र सविता (सूर्य) का लागि समर्पित छन्। यस मण्डलका अधिकांश श्लोकहरू अत्रि वंशका रचनाकारहरूलाई श्रेय दिइन्छ, जसलाई 'आत्रेय' भनिन्छ।

ऋग्वेदका अत्रि मण्डलका श्लोकहरू तिनीहरूको सुमधुर संरचनाका साथै पहेलीका रूपमा प्रस्तुत गरिएका आध्यात्मिक विचारहरूका लागि महत्त्वपूर्ण छन्। यी श्लोकहरूमा संस्कृत भाषाको लचकता प्रयोग गर्दै शब्दगत, वाक्यगत र व्याकरणगत चमत्कारहरू देखाइएको छ। अत्रि मण्डलको ऋग्वेद ५.४४ श्लोकलाई गेल्डनर जस्ता विद्वानहरूले सम्पूर्ण ऋग्वेदकै सबैभन्दा कठिन पहेली श्लोक मान्दछन्। यी मन्त्रहरू प्राकृतिक घटनाहरूलाई ईश्वरीय प्रेरणाले भरिएका कविताहरू मार्फत सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गर्नका लागि पनि चिनिन्छन्, जस्तै श्लोक ५.८० मा उषालाई एक हँसिलो महिलाको रूपमा काव्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

यद्यपि पाँचौं मण्डल अत्रि र उनका सहयोगीहरूलाई श्रेय दिइएको छ, ऋषि अत्रिको नाम वा योगदान ऋग्वेदका अन्य मण्डलहरूमा पनि उल्लेख गरिएको छ।

रामायण

रामायणमा, राम, सीता र लक्ष्मणले आफ्नो चौध वर्षको वनवासको क्रममा अत्रि र अनसूयाको आश्रमको भ्रमण गर्दछन्। अत्रिको कुटी चित्रकूटमा रहेको वर्णन गरिएको छ, जुन दिव्य सङ्गीत र गीतहरू गुञ्जने एक तलाउ नजिकै थियो। उक्त तलाउको पानी फूलहरू र हरिया जलस्पतिहरूले भरिएको थियो र त्यहाँ धेरै "बकुल्ला, माछा मार्ने चरा, कछुवा, हाँस, भ्यागुता र गुलाबी रङका हाँसहरू" थिए। भ्रमणको क्रममा, अनसूयाले सीतालाई वरदान माग्न भन्छिन्। यद्यपि, सीताले केही पनि इच्छा नगरेपछि अनसूयाले उनलाई "स्वर्गको कपडाबाट बनेको बहुमूल्य र दुर्लभ वस्त्र" का साथै केही शुद्ध र दिव्य गहनाहरू उपहारस्वरूप दिन्छिन्।