निरुक्त
| अन्तर्गत एक शृङ्खलाको भाग |
| हिन्दु धर्म |
|---|
निरुक्तको शाब्दिक अर्थ कुनै शब्दलाई अर्थ र व्युत्पत्ति स्पष्ट हुने गरी व्याख्या गर्नु हो। यसलाई निघण्टु (वैदिक शब्दकोश)को वख्याका रूपमा समेत बुझ्ने गरिन्छ। आचार्य सायणका अनुसार निरुक्तको लक्षण:-"अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तन्निरुक्तम् ।" अर्थात "अर्थको ज्ञान गराउने विषयमा जहाँ स्वतन्त्र रूपमा पदसमूहको व्याख्या गरिएको हुन्छ, त्यसलाई ‘निरुक्त’ भनिन्छ।" त्यस्तै यास्कले स्वयम् निरुक्त र व्याकरणको सम्बन्ध स्पष्ट पारेका छन्: "तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यम् ।" ‘कार्त्स्न्यम्’ अर्थात् पूर्णता वा पूरकता भन्ने अर्थबाट व्याकरण र निरुक्तबीच घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको कुरा स्पष्ट हुन्छ। वास्तवमा, निरुक्तको ज्ञान प्राप्त गर्न व्याकरणको ज्ञान हुनु आवश्यक छ। यास्कले आचार्यहरू अर्थात् अध्यापकहरूलाई सावधान गराउँदै भनेका छन् कि जसलाई व्याकरणको ज्ञान छैन, त्यस्ता व्यक्तिलाई निरुक्त पढाउनु हुँदैन। यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने व्याकरणले शब्दको स्वरूप र संरचना बुझ्न सहयोग गर्छ भने निरुक्तले त्यस शब्दको उत्पत्ति तथा अर्थलाई स्पष्ट पार्छ। त्यसैले निरुक्तको अध्ययनका लागि व्याकरणको ज्ञान आधारभूत रूपमा आवश्यक मानिन्छ[१]।
यसलाई हिन्दू धर्मका छ वेदांगहरू (छन्द, कल्प, ज्योतिष, निरुक्त, शिक्षा र व्याकरण) मध्ये एक मानिन्छ[२] [३]। यसमा शब्द-व्युत्पत्ति (etymology)को विवेचन गरिएको छ। यसमा मुख्यतः वेदहरूमा प्रयुक्त शब्दहरूको व्युत्पत्तिको विवेचना गरिएंको छ। निरुक्तमा शब्दहरूका अर्थ निरुपणका लागि सानासाना सूत्र दिइएका छन्। यसका साथसाथै यसमा कठिन एवं कम प्रयुक्त वैदिक शब्दहरूको सङ्कलन (glossary) पनि छ। निरुक्त शब्दको वुत्पत्ति ‘निर् + वच् + त (क्त)’ बाट भएको हो। यहाँ ‘निर्’ प्रत्यय (अर्थ: ‘पूर्ण रूपमा’), ‘वच्’ धातु (अर्थ: ‘भन्नु’) र ‘त’ प्रत्यय (अर्थ: भाव र करुणा) हुन्। यसरी ‘निरुक्त’ शब्दको उचित अर्थ एउटा त 'पूर्ण रूपमा भन्नु' हुन्छ भने अर्को 'त्यो शास्त्र जसको मध्यमबाट कुनै कुरालाई पूर्णरूपमा अभिव्यक्त गरिन्छ' हुन्छ त्यसैले शब्दको अर्थलाई स्पष्ट तथा स्पष्टरूपमा बताउने शास्त्रलाई ‘निरुक्त’ भनिन्छ [४]।
परम्परागत रूपबाट संस्कृतका प्राचीन वैयाकरण (grammarian) यास्कलाई यसको जनक मानिन्छ। तर यसमा आचार्यायहरू एकमत भने देखिन्नन् बरू यो आदिकालदेखि नै चलिआएको परम्पराको निरन्तरता मानिन्छ। हो, यास्कको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ किनभने उनले यस ज्ञानलाई एकत्रित र व्यवस्थित गरेका छन् [५]। उनको योगदान यति महत्त्वपूर्ण छ कि उनलाई निरुक्तकार वा निरुक्तकृत ("Maker of Nirukta") एवं निरुक्तवत ("Author of Nirukta") पनि भनिन्छ।
ऋग्वेदभाष्य भूमिकामा सायणले भनेका छन्: अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तन्निरुक्तम् अर्थात् अर्थको जानकारीको दृष्टिबाट स्वतन्त्ररूपबाट जहाँ पदहरूको सङ्ग्रह गरिन्छ त्यही निरुक्त हो। तसर्थ वैदिक शब्दहरूका दुरूह अर्थलाई स्पष्ट गर्नु नैं निरुक्तको प्रयोजन हो। शिक्षा प्रभृत्ति छ वेदाङ्गहरूमा निरुक्तको गणना हुन्छ। पाणिनि शिक्षामा "निरुक्त श्रोत्रमुचयते" यस वाक्यबाट निरुक्तलाई वेदको कान बताइएको छ। यद्यपि यस शिक्षामा निरुक्तको क्रमप्राप्त चतुर्थ स्थान छ तथापि उपयोगको दृष्टिबाट एवं आभ्यंतर तथा बाह्य विशेषताहरूका कारण वेदहरूमा यो प्रथम स्थान राख्दछ। निरुक्तको जानकारीका बिना भेद वेदका दुर्गम अर्थको ज्ञान संभव छैन।
वर्तमान समयमा निरुक्त
[सम्पादन]वर्तमान उपलब्ध निरुक्त, निघण्टुको व्याख्या (commentary) उपलब्ध छ जुन यास्क रचित हो। यसको विशेषताहरूबाट आकृष्ट भएर अनेक विद्वानहरूले यसमा टीका लेखेका छन्। यस समय उपलब्ध टीकाहरूमा स्कंदस्वामीको टीका सबैभन्दा प्राचीन छ। शुक्लयजुर्वेदीय शतपथ ब्राह्मणका भाष्यमा हरिस्वामीले स्कंदस्वामीलाई आफ्नो गुरू भनेका छन्। देवराज यज्वा द्वारा रचित एक व्याख्याको प्रकाशन गुरूमण्डल ग्रन्थमाला, कलकत्ताबाट १९५२ मा भएको छ। ग्रन्थका प्रारंभमा उनले एक विस्तृत भूमिका लेखेका छन्। निरुक्तमा व्याख्या रूप एक वृत्ति दुर्गाचार्य रचित पनि उपलब्ध छ। उनले आफ्नो वृत्तिमा निरुक्तका प्राय: सबै शब्दहरूको विवचन गरेका छन्। यसको प्रकाशन आनंदाश्रम संस्कृत ग्रन्थमाला, पूनाबाट १९२६ मा र खेमराज श्रीकृष्णदास, बंबईबाट १९८२ वै.,मा भएको छ।
सत्यव्रत सामश्रमीले यस विषयमा लेखनकार्य गरेको पाइन्छ। यसको प्रकाशन बिब्लओथिका, कलकत्ताबाट १९११ मा भएको पाइन्छ। प्रो. राजवाडेको यस विषयमा महत्त्वपूर्ण कार्य निरुक्तको मराठी अनुवाद उपलब्ध छ जो १९३५ मा प्रकाशित भएको छ। डा. सिद्धेश्वर वर्माको यास्क निर्वचन नामक ग्रन्थ विश्वेश्वरानन्द वैदिक शोध संस्थान, होशयारपुरबाट १९५३ मा प्रकाशित भएको छ। यसमाथि कुकुंद झा बख्शीको संस्कृत टीका निर्णयसागर प्रेस, बंबईबाट १९३० मा प्रकाशित छ। यसमाथि मिहिरचंद्र पुष्करणाले एक टीका लेखेका छन् जो पुरुषार्थ पुस्तकमाला कार्यालय, अमृतसरबाट १९४५ मा प्रकाशित छ।
निरुक्तको संरचना
[सम्पादन]निरुक्तका तीन कांड छन्। प्रथम नैघण्टुक कांड, द्वितीय नैगम कांड र तृतीय दैवत कांड छ। यस ग्रन्थका समस्त अध्याहरूको संख्या १२ छ। यसका सिवाय परिशिष्टका रूपमा अंतिम दुई अध्याय र पनि साथमा संलग्न छन्। यस प्रकार कुल १४ अध्याय छन्। यी अध्याहरूमा प्रारंभबाट द्वितीय अध्यायका प्रथम पाद पर्यंत उपोद्घात वर्णित छ। यसमा निघण्टुको लक्षण, पदको प्रकार, भावको विकार, शब्दहरूको धातुज सिद्धान्त, निरुक्तको प्रयोजन र एतत्सम्बन्धी अन्य आवश्यक नियमहरूका आधार परि विस्तारका साथ विवेचन गरिएको छ। यस समस्त भागको नैघण्टुक कांड भन्दछन्। यसैको पूर्वषट्क नामांतर छ। चौथो अध्यायमा एकपदी आख्यानको सुंदर विवेचन गरिएको छ। यसलाई नैगमकांड भन्दछन्। अंतिम छह अध्याहरूमा देवताहरूको वर्णन गरिएको छ। यसलाई दैवत कांड बतलाया छ। यसका अनंतर देवस्तुतिका आधारमा आत्मतत्वहरूको उपदेश गरिएको छ।
यास्कले आफ्नो निरुक्तमा पूर्ववर्ती निरुक्तकारका रूपमा औपमन्यव औटुंबरायण, वाष्र्यामणि; गाग्र्य, आग्रायण, शाकपूणि, और्णनाभ, तेटीकि, गालव, स्थौलाष्ठीवि, कौंष्टुकि र कात्थक्यका नाम उद्धृत गरे छन्। यसबाट सिद्ध छ कि १२ निरुक्तकारहरूलाई यास्क जानन्थे। १३वहरू निरुक्तकार स्वयं यास्क छन्। १४वाँ निरुक्तकार अथर्वपरिशिष्टहरूमाबाट ४८वहरू परिशिष्टको रचयिता छ। यो परिशिष्ट निरुक्त निघण्टु स्वरूप छ।
निरुक्तको महत्त्व
[सम्पादन]निरुक्तको उपादेयतालाई देखेर अनेक पाश्चात्य विद्वान यसमा मुग्ध भए छन्। उनले पनि यसमाथि लेखनकार्य गरेकोछ। सर्वप्रथम रॉथले जर्मन भाषामा निरुक्तको भूमिकाको अनुवाद प्रकाशित गरेकोछ। जर्मन भाषामा लेखित यस अनुवादको प्रो. मैकीशानले आंग्ल अनुवाद गरेकोछ। यो बंबई विश्वविद्यालयद्वारा प्रकाशित छ। स्कोल्डले जर्मन देशमा रहेर यस विषयमा अध्ययन गरेकोछ। र यसै विषयमा प्रबंध लेखेर प्रकाशित गरेकोछ।
भाषणकलामा निरुक्तको उपयोग
[सम्पादन]निरुक्तबाट नैं सम्बन्धित संज्ञा निरुक्ति: छ जसको अर्थ व्युत्पादन (derivation) छ। भाषण कलामा यसलाई कुनै शब्दको कृत्रिम व्याख्या मान सक्दछन्।
वाह्य सूत्र
[सम्पादन]- Niruktam sememes अभिलेखिकरण २००५-११-२४ वेब्याक मेसिन
- ↑ "निरुक्तशास्त्र का परिचय ।" (en-gbमा), अन्तिम पहुँच २०२६-०९-०७।
- ↑ "What is Nirukta? - Definition from Yogapedia", Yogapedia (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२६-०९-०७।
- ↑ बैरवा, जसराम (९/७/२०२६), "वैदिक शिक्षा पद्धति: – एकं अध्ययनम्", Journal of Advances in Developmental Research (IJAIDR) १६ (१): १–१६।
- ↑ सिंह, जोगिन्द्र (२०२२-०६-३०), "निरुक्त का सामान्य परिचय एवं निर्वचन प्रकार", Innovative Research Thoughts (अङ्ग्रेजीमा) 8 (2): 161–172, आइएसएसएन 2454-308X।
- ↑ Hansraj e-Samvaad (२०२२-१२-१२), निरुक्त : एक परिचय | हंसराज ई-संवाद | डॉ. भारत, अन्तिम पहुँच २०२६-०९-०७।