ऐतिहासिक वैदिक धर्म
.png)
ऐतिहासिक वैदिक धर्म, जसलाई वेद्वाद वा ब्राह्मणवाद र कहिलेकाहीँ प्राचीन हिन्दु धर्म वा वैदिक हिन्दु धर्म पनि भनिन्छ, वैदिक काल (ईसापूर्व १५००–५००) को समयमा उत्तर-पश्चिमी भारतीय उपमहाद्वीप (पञ्जाब र पश्चिमी गङ्गाको मैदान) का केही हिन्द आर्यहरूमा प्रचलित धार्मिक विचार र अभ्यासहरू मिलेर बनेको थियो।[१] यी विचार र अभ्यासहरू वैदिक ग्रन्थहरूमा पाइन्छन् र केही वैदिक अनुष्ठानहरू आज पनि अभ्यास गरिन्छ। आधुनिक हिन्दु धर्मलाई आकार दिने प्रमुख परम्पराहरूमध्ये वैदिक धर्म एक हो, यद्यपि वर्तमान समयको हिन्दु धर्म ऐतिहासिक वैदिक धर्मभन्दा धेरै फरक छ।
वैदिक धर्मको जरा युरेसिया स्टेपको सिन्तासता संस्कृति (ईसापूर्व २२००–१७५० तिर) र एन्द्रोनोभो संस्कृति (ईसापूर्व २०००–११५० तिर) को हिन्द-इरानी संस्कृति र धर्ममा जोडिएको छ। यस इन्डो-इरानी धर्मले मध्य एसियाको दक्षिणमा रहेको गैर-हिन्द आर्य वक्शु सभ्यता (ईसापूर्व २२५०–१७००) बाट "विशिष्ट धार्मिक विश्वास र अभ्यासहरू" ग्रहण गरेको थियो। पछि आर्य जाति जनजातिहरू भारतीय उपमहाद्वीपको उत्तर-पश्चिमी क्षेत्रमा बसाइँ सर्दै प्रारम्भिक वैदिक काल (ईसापूर्व १५००–११०० तिर) मा ढिलो सिन्धु घाटीको सभ्यता (ईसापूर्व २६००–१९००) का अवशेषहरूबाट प्रभावित हुँदै त्यहाँ वैदिक धर्मको विकास भएको थियो।
उत्तर-वैदिक काल (ईसापूर्व ११००–५०० तिर) मा कुरु-पाञ्चाल क्षेत्रको विचारधाराको रूपमा वैदिक धर्मबाट ब्राह्मणवादको विकास भएको थियो। कुरु-पाञ्चाल राज्यको पतन र गैर-वैदिक मगध सांस्कृतिक क्षेत्रको प्रभुत्वपछि यो व्यापक क्षेत्रमा विस्तार भएको थियो। ब्राह्मणवादले समकालीन हिन्दु धर्मलाई आकार दिन प्रमुख प्रभाव पारेको थियो, जब यसलाई पूर्वी गङ्गा मैदानको गैर-वैदिक इन्डो-आर्यन धार्मिक सम्पदा (जसले बौद्ध धर्म र जैन धर्मलाई पनि जन्म दियो) र स्थानीय धार्मिक परम्पराहरूसँग संश्लेषित गरिएको थियो।
वैदिक धर्मका विशिष्ट अनुष्ठान र बलिहरूमा सोम अनुष्ठानहरू, आहुति समावेश भएका हवन र अश्वमेध यज्ञ (घोडाको बलि) समावेश छन्। ऋग्वैदिक कालदेखि नै गाड्ने र दाहसंस्कार गर्ने दुवै संस्कारहरू देखिन्छन्। वैदिक धर्ममा विशेष जोड दिइएका देवताहरूमा द्यौस, इन्द्र, अग्नि, रुद्र र वरुण पर्छन् भने महत्त्वपूर्ण नैतिक अवधारणाहरूमा सत्य र ऋत समावेश छन्।
वेद्वाद र ब्राह्मणवाद
[सम्पादन गर्नुहोस्]वेद्वादले वैदिक धर्मको सबैभन्दा पुरानो स्वरूपलाई जनाउँछ, जब ईसापूर्व दोस्रो सहस्राब्दीमा हिन्द-आर्यहरू विभिन्न चरणमा सिन्धु नदीको उपत्यकामा प्रवेश गरेका थिए। ब्राह्मणवादले भने उत्तर-वैदिक कालको थप विकसित स्वरूपलाई जनाउँछ, जसले ईसापूर्व १००० तिर गङ्गाको तटमा आकार लिएको थियो।[२] हिस्टरम्यानका अनुसार, "यसलाई सामान्यतया ब्राह्मणवाद भनिन्छ किनभने यसले समाजको ब्राह्मण (पुरोहित) वर्गलाई धार्मिक र कानुनी रूपमा बढी महत्त्व दिन्छ।"[२]
उत्तर-वैदिक कालमा नै ब्राह्मण ग्रन्थ र प्रारम्भिक उपनिषद्हरूको रचना भएको थियो।[३] वेद्वाद र ब्राह्मणवाद दुवैले वेदलाई पवित्र मान्दछन्, तर ब्राह्मणवाद बढी समावेशी छ। यसले वेदभन्दा बाहिरका सिद्धान्त र विषयवस्तुहरूलाई पनि समेट्छ, जसमा मन्दिर पूजा, पूजा विधि, ध्यान, संन्यास, शाकाहार, गुरुको भूमिका र हिन्दु धार्मिक जीवनका लागि महत्त्वपूर्ण अन्य गैर-वैदिक तत्वहरू समावेश छन्।[२]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ "Vedic religion", Encyclopedia Britannica, २१ सेप्टेम्बर २०२४।
- 1 2 3 "Vedism and Brahmanism", www.encyclopedia.com, अन्तिम पहुँच २०२४-०८-०२।
- ↑ McClelland, Norman C. (२०१८-१०-१५), Encyclopedia of Reincarnation and Karma (अङ्ग्रेजीमा), McFarland, पृ: 48, आइएसबिएन 978-0-7864-5675-8।
बाह्य कडीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- "वैदिक धर्म", इन्साइक्लोपिडिया ब्रिटानिका (अङ्ग्रेजीमा), २१ सेप्टेम्बर २०२४।
- मार्क, जोसुवा (९ जुन २०२०), "The Vedas", विश्व इतिहास विश्वकोश (अङ्ग्रेजीमा)।
| दर्शन |
|  | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ग्रन्थहरू |
| ||||||||||||||||||
| देवी-देवता |
| ||||||||||||||||||
| अभ्यासहरू |
| ||||||||||||||||||
| सम्बन्धित | |||||||||||||||||||
