वरुण

वरुण
वैदिक: आकाश, नियम/क्रम, सत्य, जल र मायाका देवता इतिहास-पुराण: जल, ताल, खोला, नदी र महासागरका देवता
आदित्य र दिक्पालको सदस्य
११औँ शताब्दीको राजारानी हिन्दु मन्दिरमा वरुणको मूर्ति।
आबद्ध	वैदिक: असुर, देव, आदित्य इतिहास-पुराण: देव, आदित्य, दिक्पालहरू
वासस्थान	महासागर
ग्रह	वरुण
मन्त्र	ओम् जल बिम्बाय विद्महे नील पुरुषाय धीमहि तन्नो वरुणः प्रचोदयात् ओम् वरुणाय नमः
अस्त्र	पाश, वरुणास्त्र, गाण्डीव
वाहन	मकर
वंशावली
अभिभावकहरू	कश्यप (पिता) अदिति (माता)
जीवनसाथी	इतिहास-पुराण: वरुणानी गौरी चर्षणी ज्येष्ठा
सन्तानहरू	इतिहास-पुराण: बल (छोरा) वरुणी वा सुरा (छोरी) पुष्कर (छोरा) वशिष्ठ र अगस्त्य (जुम्ल्याहा छोराहरू) गो (छोरा) वन्दी (छोरा) सुषेण (छोरा, एक वानर) श्रुतायुध (छोरा) अधर्मक (छोरा) कलि (छोरा) दक्षसावर्णी मनु (छोरा)

वरुण एक हिन्दु देवता हुन्। उनी हिन्दु देवमण्डलका प्राचीनतम देवताहरूमध्ये एक हुन्, जसको भूमिका वैदिक कालदेखि पौराणिक कालसम्म आइपुग्दा महत्त्वपूर्ण रूपमा परिवर्तन भएको छ। प्रारम्भिक वैदिक युगमा, वरुणलाई आकाशको शासक र दैवी अधिकारको प्रतीकका रूपमा हेरिन्थ्यो। उनलाई असुरहरूका राजाको रूपमा पनि उल्लेख गरिएको छ, जसले पछि देवको दर्जा प्राप्त गरेका छन् र आकाशीय देवताहरूको समूह आदित्यको प्रमुखका रूपमा सेवा गर्छन्। उनले 'ऋत' अर्थात् ब्रह्माण्डीय र नैतिक व्यवस्था कायम राख्छन्। उनलाई सर्वज्ञ नैतिक न्यायकर्ताका रूपमा पुकारिन्थ्यो, जहाँ ताराहरूलाई उनको सतर्क आँखा वा जासूसको प्रतीक मानिन्थ्यो। प्रायः मित्रसँग जोडीका रूपमा प्रस्तुत गरिने वरुणले सार्वभौमसत्ताको जादुई र दार्शनिक पक्षको प्रतिनिधित्व गर्छन्।

वैदिक कालबाट पछिल्लो कालखण्डमा प्रवेश गर्दा वरुणको कार्यक्षेत्र आकाशबाट जल तर्फ सर्न थाल्छ। उनी सुरुमा आकाशीय जलसँग जोडिए पछि इतिहास-पुराणको समयसम्म आइपुग्दा उनी महासागर, नदी, खोला र तालहरूका स्वामी बन्छन्। ग्रीक पौराणिक कथाका पोसाइडन जस्तै, उनलाई पानीमुनिको भव्य दरबारमा बस्ने देवताको रूपमा चित्रण गरिन्छ, जहाँ गङ्गा र यमुना जस्ता नदी देवीहरूले उनको सेवा गर्छन्। समयक्रममा उनको प्रारम्भिक सर्वोच्चता घट्दै जान्छ र उनलाई पश्चिम दिशाको रक्षक अर्थात् दिक्पालको सीमित भूमिकामा राखिन्छ। उनलाई मकर (गोही जस्तो जीव) मा सवार भएको, हातमा पाश र कलश लिएको युवकको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनका धेरै पत्नी र सन्तानहरू भएको उल्लेख छ, जसमध्ये ऋषि वशिष्ठ र अगस्त्य सबैभन्दा प्रसिद्ध छन्।

वरुणलाई प्राचीन तमिल व्याकरण ग्रन्थ तोलकाप्पियम मा समुद्र र वर्षाका देवता कादलोन (तमिल: கடலோன், रोमनीकृत: Kaṭalōṉ) को रूपमा उल्लेख गरिएको छ। साथै उनी जैन धर्ममा पनि एक देवताका रूपमा उपस्थित छन्। जापानी बौद्ध पौराणिक कथामा वरुणलाई सुइतेन (जल देव) भनिन्छ र उनलाई बाह्र देवहरू मध्ये एक मानिन्छ।

व्युत्पत्ति

हिन्दु परम्परामा, 'वरुण'नामलाई संस्कृतको धातु 'वृ' ("घेर्नु, ढाक्नु" वा "संयमित गर्नु, बाँध्नु") बाट व्युत्पन्न भएको मानिन्छ, जसमा ('-उण') प्रत्यय लागेको हुन्छ। यसको अर्थ "जसले ढाक्छ वा बाँध्छ" भन्ने हुन्छ। यो अर्थले एकातिर संसारलाई घेर्ने ब्रह्माण्डीय महासागर वा नदीलाई बुझाउँछ भने अर्कोतिर विश्वव्यापी नियम वा 'ऋत'द्वारा बाँध्ने कार्यलाई पनि सङ्केत गर्दछ।

महाभारत

वरुण आफ्नी रानी (वरुणानी) सँग। बेसाल्ट पत्थरबाट कुँदिएको यो मूर्ति ८औँ शताब्दीको हो र यो कर्नाटकमा फेला परेको थियो। हाल यो प्रिन्स अफ वेल्स म्युजियम, मुम्बईमा प्रदर्शनमा राखिएको छ।

महाकाव्य महाभारत (लगभग ४०० ईसापूर्व - ४०० ईस्वी) मा, वरुणको चित्रणमा उनको प्रारम्भिक वैदिक स्वरूपको तुलनामा एक उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। उनलाई अब पहिलेको जस्तो आकाशको सर्वोच्च देवता वा ब्रह्माण्डीय व्यवस्था र नैतिकता सञ्चालन गर्ने सर्वशक्तिमान् शासकको रूपमा चित्रण गरिएको छैन, यद्यपि मित्रसँगको उनको जोडी भने यथावत् छ। महाभारतले 'ऋत' (ब्रह्माण्डीय व्यवस्था) र नैतिक निगरानीसँगको उनको प्रारम्भिक सम्बन्धलाई बिर्सिएको देखिन्छ, र यसको सट्टा एक नयाँ पौराणिक रूपरेखामा उनको भूमिकालाई जोड दिएको छ।