वारुणी

वरुणाीको १३औँ शताब्दीको एक मूर्ति।

वरुणाी (बायाँ) र उनका पति वरुणको एक मूर्ति।

वारुणीले हिन्दु धर्ममा एक नशालु पेय र मदिरा तथा नशाकी देवी दुवैलाई बुझाउँछ। वारुणी पेयलाई सामान्यतया खजुरबाट बनेको सुगन्धित मदिराको रूपमा वर्णन गरिएको छ। देवी वारुणी केवल वारुणी पेयसँग मात्र नभई सबै प्रकारका नशालु पेय पदार्थहरूसँग सम्बन्धित छिन्। उनलाई सामान्यतया जलका देवता वरुणकी छोरी भनिन्छ, यद्यपि कतिपय ठाउँमा उनलाई वरुणकी पत्नीको रूपमा पनि उल्लेख गरिएको छ।

जब कुनै ग्रन्थमा वरुणकी पत्नी र छोरी दुवैको उल्लेख हुन्छ, तब उनीहरूलाई नामकरणको आधारमा छुट्याइन्छ: जब मदिराकी देवी रहेकी छोरीलाई 'वारुणी' भनिन्छ, तब पत्नीलाई वरुणानी भनिन्छ; र जब पत्नीको नाम 'वारुणी' हुन्छ, तब छोरीलाई मदिराको सामान्य शब्द सुरा भनिन्छ। यी देवीको उत्पत्ति समुद्र मन्थनको समयमा भएको थियो, जहाँ उनले आफूसँगै मदिरा ल्याएकी थिइन् र विभिन्न संस्करणहरू अनुसार उनले देवता वा असुरहरूमध्ये एकलाई आफ्नो साथीको रूपमा रोजेकी थिइन्। अन्यत्र, देवीका रूपमा वारुणीले भगवान् बलरामलाई मदिरा अर्पण गरिरहेको चित्रण गरिएको छ, जसले भक्ति साहित्यमा उनलाई दिव्य नशासँग थप जोड्दछ।

हिन्दु धर्मको देवी केन्द्रित शाक्त सम्प्रदायमा, वारुणी एक मातृकाको नाम पनि हो, जसलाई वरुणको शक्तिको मानवीकरण मानिन्छ।

देवी

किण्वित पेय हुनुका साथै, उत्तर-वैदिक हिन्दु साहित्य—इतिहास-पुराण—मा वारुणीलाई सबै प्रकारका मदिरा र नशालु आनन्दसँग सम्बन्धित देवीका रूपमा मानवीकरण गरिएको छ। उनलाई सामान्यतया जलका देवता वरुणकी छोरी भनिन्छ, यद्यपि केही ग्रन्थहरूमा उनलाई छोरीको सट्टा वरुणकी पत्नीको रूपमा पनि पहिचान गरिएको छ। जब दुवै पात्रहरूको उल्लेख हुन्छ, तब मदिराको रूप मानिने वारुणी सामान्यतया छोरी हुन्छिन्, जबकि पत्नीलाई वरुणानी भनिन्छ। यद्यपि, कहिलेकाहीँ पत्नीलाई पनि मदिरासँग सम्बन्धित गुणहरू दिएर वारुणी भनिन्छ, जबकि छोरीलाई अर्को प्रकारको मदिरा—सुरा—भनेर सम्बोधन गरिन्छ।

अर्को एक संस्करण अनुसार वारुणी अनन्त (कहिलेकाहीँ बलरामसँग एकाकार गरिने नागराज) सँग जोडिन्छिन्। कृष्णका दाजु बलराम परम्परागत रूपमा मदिरासँग सम्बन्धित मानिन्छन्।

केही स्रोतहरूमा, यी देवीलाई संस्कृत साहित्यमा मदिराको सामान्य शब्द 'मदिरा' पनि भनिएको छ। यद्यपि यो 'मदिरा' सुरा/वारुणीसँग ठ्याक्कै एउटै हो वा होइन भन्ने निश्चित छैन, तर यो सम्बन्धले मदिराको स्त्री मानवीकरण वरिपरि रहेको तरल पौराणिक पहिचानलाई झल्काउँछ। उदाहरणका लागि, अर्थशास्त्र मा सुरक्षित सहरहरूमा स्थापित गरिने कुलदेवीहरूमध्ये एकका रूपमा मदिरा नामकी देवीको उल्लेख गरिएको छ, जसले उनको पूजाको रीतिगत आयामलाई सङ्केत गर्दछ।

वरुणकी छोरी

रामायण, भागवत पुराण, र विभिन्न पुराणहरूमा वारुणी वरुणकी छोरीको नाम हो। महाभारतमा वारुणीको सट्टा वरुणकी छोरीका लागि 'सुरा' शब्द प्रयोग गरिएको छ। उनको पौराणिक उत्पत्ति यी ग्रन्थहरूमा वर्णित एक आधारभूत घटना समुद्र मन्थनमा आधारित छ।

अमरताको अमृत (अमृत) प्राप्त गर्नका लागि देवता र असुर दुवैले गरेको समुद्र मन्थनका क्रममा धेरै दिव्य खजानाहरू निस्किन्छन्। तीमध्ये एक देवीले बोकेको 'सुरा' नामक पेय थियो। महाभारत मा सुरा देवी अन्य दिव्य अस्तित्वहरू जस्तै श्री (भाग्यकी देवी), चन्द्र र दिव्य घोडा उच्चैःश्रवासँगै प्रकट हुन्छिन्। यी प्राणीहरूले सूर्यको मार्ग पछ्याउँदै देवताहरूकहाँ जान्छन्, जसले दैवी स्वीकृतिलाई जनाउँछ। महाभारत को अर्को खण्डले वंशगत सन्दर्भ प्रदान गर्दछ: सुरालाई वरुण र ज्येष्ठाकी छोरी तथा बलकी दिदीका रूपमा चिनिएको छ, जसका मावली हजुरबुबा शुक्र हुन्—जुन ऋषि पछि मदिरा निषेधसँग जोडिएका थिए।

रामायणमा, यी देवीलाई विशेष रूपमा वारुणी नाम दिइएको छ र ब्रह्माण्डीय जलका देवता वरुणकी छोरीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनले असुर र देवता दुवैबाट स्वीकृति खोजेको देखाइएको छ, तर उनलाई असुरहरूले अस्वीकार गर्छन् र देवताहरूले स्वीकार गर्छन्। यो भिन्नता व्युत्पत्तिका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ: जसले सुरा (देवी र पेय) लाई स्वीकार गरे तिनीहरू सुर (देवता) बन्छन्, जबकि जसले उनलाई अस्वीकार गरे तिनीहरू असुर बन्छन्। पौराणिक कालक्रमको यस बिन्दुमा, वारुणीसँग कुनै नैतिक कलङ्क जोडिएको छैन; उनी एक दैवी उपहार र स्वर्गीय आनन्दको प्रतीकका रूपमा रहन्छिन्।

भागवत पुराण लगायतका पछिल्ला पौराणिक ग्रन्थहरूले यस घटनाको अर्को रूप चित्रण गर्छन्। देवी श्रीले विष्णुलाई रोजेपछि, निराश भएका असुरहरूले वारुणीलाई स्वीकार गरेको भनिएको छ, जसलाई यहाँ "कमल जस्तै आँखा भएकी सुन्दरी" भनिएको छ। विष्णुको सहमतिमा उनीहरूले वारुणीलाई स्वीकार गर्नुले उनीहरूको अधीनस्थ स्थितिलाई थप बलियो बनाउँछ—अर्थात् उनीहरूले कम महत्त्वको उपहार प्राप्त गर्छन्। यस संस्करणमा, वारुणी पराजित असुरहरूका लागि सान्त्वना बन्छिन् र उनीहरूले उनलाई स्वीकार गर्नुले नशालु पदार्थको सेवनप्रति बढ्दो द्विविधालाई सङ्केत गर्दछ।

वरुणकी पत्नी

महाभारत मा वारुणी नाम वरुणकी रानीका लागि पनि प्रयोग गरिएको छ। महाभारत का अनुसार, उनी वरुणको जलमुनि रहेको दरबारमा वरुणसँगै बस्छिन्। सोही ग्रन्थमा वरुणकी पत्नीलाई ज्येष्ठा र गौरी पनि भनिएको छ, यद्यपि यी तीनै जना एउटै हुन् वा होइनन् भन्ने पुष्टि गरिएको छैन। ग्रन्थले उनलाई केवल एक रानीका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ र मदिरासँग सम्बन्धित देवीको नाम 'सुरा' राखिएको छ—जो माथि उल्लेख गरिए अनुसार वरुण र ज्येष्ठाकी छोरी हुन्। अन्य ग्रन्थहरूमा भने वरुणकी रानीलाई वारुणीको सट्टा 'वरुणानी' भनिएको छ।