सामग्रीमा जानुहोस्

कपिल

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
कपिल
एक ऋषिको रूपमा कपिलको कागजमा कोरिएको रङ्गीन चित्र
व्यक्तिगत जीवन
जीवसाथीधृति [१]
अभिभावक(हरू)देवहूति (माता), कर्दम (पिता)
धार्मिक जीवन
धर्महिन्दु धर्म
दर्शनसाङ्ख्य
वरिष्ठ पदमा पदस्थापन
प्रभावित

कपिल (ईसापूर्व ७ औँ[२]-६औँ शताब्दी), जसलाई चक्रधनुषका नामले पनि चिनिन्छ,[३] हिन्दु परम्पराका एक वैदिक ऋषि हुन्।[४][५] उनलाई हिन्दु दर्शनको साङ्ख्य विद्यालयका संस्थापक मानिन्छ।[६][४]

बुद्ध र बौद्ध धर्ममा उनको प्रभाव लामो समयदेखि विद्वानहरूको अध्ययनको विषय बनेको छ। कट्टर बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले सर्वास्तिवादीहरू साङ्ख्य दर्शनबाट धेरै प्रभावित भएको आरोप समेत लगाएका छन्।[७]

ब्रह्माण्ड पुराणका अनुसार कपिललाई विष्णुको अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ: "भगवान् नारायणले हामी सबैको रक्षा गर्नुहुनेछ। ब्रह्माण्डका प्रभुले अहिले संसारमा कपिलाचार्यको रूपमा जन्म लिनुभएको छ।"[३]

हिन्दु र जैन धर्मका धेरै ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरू, पौराणिक पात्रहरू, भारतीय धर्मका तीर्थस्थलहरू र गाईको एक प्राचीन प्रजातिको नाम पनि कपिलको नामबाट राखिएको छ।[२][८][९]

नासिकमा रहेको कपिल महर्षिको मूर्ति
बिहारको बेनीपट्टी सहर नजिकैको मिथिला क्षेत्रमा रहेको उच्चैठ भगवती मन्दिर परिसरको प्रवेशद्वारमा रहेको ऋषि कपिलको स्मारक मूर्ति

जीवनी

[सम्पादन गर्नुहोस्]

कपिल नाम धेरै ग्रन्थहरूमा देखा पर्दछ, र यी नामहरूले फरक-फरक व्यक्तिहरूलाई जनाउँछन्।[१०][११] सबैभन्दा प्रसिद्ध सन्दर्भ ऋषि कपिल र उनका शिष्य आसुरीको हो, जसलाई भारतीय परम्परामा साङ्ख्य दर्शनका प्रथम आचार्य मानिन्छ। उनी बुद्ध भन्दा अघिका भए तापनि, उनी कुन शताब्दीमा जीवित थिए भन्ने कुरा स्पष्ट छैन; कतिपयले ईसापूर्व ६औँ शताब्दीको सुझाव दिन्छन्।[१२] अरूले उनलाई ईसापूर्व ७ औँ शताब्दीको मान्दछन्।[१०][१३] यसले उनलाई उत्तर वैदिक काल (इ.पू. १५०० देखि इ.पू. ५०० सम्म) मा राख्दछ, र उनलाई वैदिक ऋषि भनिएको छ।[४][५]

साङ्ख्य दर्शनको द्वैतवादी दर्शनलाई सूत्रबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रभावशाली 'साङ्ख्य सूत्र' (जसलाई कपिल सूत्र पनि भनिन्छ) को रचना गरेको श्रेय कपिललाई जान्छ।[१४][१५] यी सूत्रहरूलाई हिन्दु धर्मको अर्को सुप्रसिद्ध ग्रन्थ साङ्ख्यकारिकामा व्याख्या गरिएको छ।[१०] आफ्नो साङ्ख्य दर्शन बाहेक, महाभारतमा अहिंसाको सिद्धान्तको व्याख्या र रक्षा गर्ने सन्दर्भ सहित उनी हिन्दु ग्रन्थका धेरै संवादहरूमा देखा पर्छन्।[६]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
  1. ↑ "Brahma Vaivarta Purana - English Translation - All Four Kandas", जनवरी २००३।
  2. 1 2 James G. Lochtefeld (२००२), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M, The Rosen Publishing Group, पृ: ३५०, आइएसबिएन 978-0-8239-3179-8, मूलबाट १६ मार्च २०२०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २८ फेब्रुअरी २०२०।
  3. 1 2 www.wisdomlib.org (२०१९-०१-२८), "Story of Kapila", www.wisdomlib.org (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२२-०८-०८।
  4. 1 2 3 ((Editors of Encyclopædia Britannica)) (१९९८), The New Encyclopædia Britannica, Encyclopædia Britannica, पृ: ७३१, आइएसबिएन 978-0-85229-633-2, मूलबाट १६ अप्रिल २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ११ अक्टोबर २०१६।, उद्धरण: "कपिल (५५० ईसापूर्व), वैदिक ऋषि र साङ्ख्य दर्शनका संस्थापक, जुन वैदिक दर्शनका छवटा विद्यालयमध्ये एक हो।""
  5. 1 2 Guida Myrl Jackson-Laufer (१९९४), Traditional Epics: A Literary Companion, Oxford University Press, पृ: ३२१, आइएसबिएन 978-0-19-510276-5, मूलबाट २३ डिसेम्बर २०१६-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ११ अक्टोबर २०१६।, 'उद्धरण:' "कपिल एक वैदिक ऋषि (लगभग ५५० ईसा पूर्व) र वैदिक दर्शनको साङ्ख्य विद्यालयका संस्थापक थिए।";
    John Haldane; Krishna Dronamraju (२००९), What I Require From Life, Oxford University Press, पृ: २२५, आइएसबिएन 978-0-19-923770-8, मूलबाट १६ अप्रिल २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ११ अक्टोबर २०१६।
  6. 1 2 Arti Dhand (२००९), Woman as Fire, Woman as Sage, State University of New York Press, पृ: 41–42, आइएसबिएन 978-0-7914-7988-9, मूलबाट १६ अप्रिल २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ११ अक्टोबर २०१६।
  7. ↑ Max Muller et al. (1999 Reprint), Studies in Buddhism, Asian Educational Services, आइएसबिएन ८१-२०६-१२२६-४, pages 9–10
  8. ↑ Knut A. Jacobsen (२०१३), Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space, Routledge, पृ: 114–115, आइएसबिएन 978-0-415-59038-9।
  9. ↑ Hemacandra (१९९८), The Lives of the Jain Elders, Oxford University Press, पृ: 144–146, आइएसबिएन 978-0-19-283227-6।
  10. 1 2 3 PT Raju (1985), Structural Depths of Indian Thought, State University of New York Press, आइएसबिएन ९७८-०-८८७०६-१३९-४, page 304
  11. ↑ Burley, M. (२००९), "Kapila: Founder of Samkhya and Avatara of Visnu (with a Translation of Kapilasurisamvada). By Knut A. Jacobsen.", The Journal of Hindu Studies (Oxford University Press) 2 (2): 244–246।
  12. ↑ Kapila अभिलेखिकरण १६ नोभेम्बर २०१५ वेब्याक मेसिन Encyclopædia Britannica (2014)
  13. ↑ A. L. Herman (१९८३), An Introduction to Buddhist Thought: A Philosophic History of Indian Buddhism, University Press of America, पृ: १७८, आइएसबिएन 978-0-8191-3595-7।
  14. ↑ Kapila (James Robert Ballantyne, Translator, 1865), The Sāmkhya aphorisms of Kapila गुगल बुक्स मा, pages 156–157
  15. ↑ Max Muller et al. (1999 Reprint), Studies in Buddhism, Asian Educational Services, आइएसबिएन ८१-२०६-१२२६-४, पृष्ठ १०

बाह्य कडीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=कपिल&oldid=1341938" बाट अनुप्रेषित