कल्कि
| कल्कि | |
|---|---|
| दशावतारको सदस्य | |
 | |
| आबद्ध | वैष्णव |
| अस्त्र | नन्दक (तरबार), धनुष र बाण, ब्रह्मास्त्र, वरुणास्त्र, आग्नेयास्त्र, गरुडास्त्र, वायव्यास्त्र[१] |
| वाहन | घोडा (देवदत्त) |
| चाडपर्वहरू | कल्कि जयन्ती[२] |
| वंशावली | |
| अभिभावकहरू | विष्णुयश (पिता), सुमति (माता) |
| जीवनसाथी | पद्मावती[३] र रमा[४] |
| सन्तानहरू | जय र विजय (पद्मावतीबाट); मेघमाला र बलाहक (रमाबाट) |
| दशावतार क्रम | |
|---|---|
| पूर्वाधिकारी | बुद्ध |
कल्कि जसलाई कल्किन पनि भनिन्छ,[५] हिन्दु देवता विष्णुको भविष्यवाणी गरिएको दसौँ र अन्तिम अवतार हुन्। वैष्णव ब्रह्माण्ड विज्ञानका अनुसार, कल्किको जन्म अस्तित्वको चक्रका चार युगहरूमध्ये अन्तिम युग, कलियुगको अन्त्यमा हुने निश्चित छ।[६] उनको आगमनले कलियुगको अन्त्य गर्नेछ र ब्रह्माण्डको अन्तिम विनाश (महाप्रलय) हुनुभन्दा अघि सबैभन्दा सद्गुणी युग, सत्ययुगको सुरुवातको घोषणा गर्नेछ।[५][७]
पुराणहरूमा, कल्किलाई अधर्मको सबैभन्दा अन्धकारमय अवधिलाई अन्त्य गरेर र धर्मको पुनरुत्थान गरेर अस्तित्वलाई पुनर्जीवित गर्ने अवतारको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनलाई 'देवदत्त' नामक सेतो घोडामा सवार भई हातमा चम्किलो तरबार लिएको रूपमा वर्णन गरिएको छ।[७] कल्किको चित्रण विभिन्न पुराणहरूमा फरक-फरक पाइन्छ र उनको कथा तिब्बती बौद्ध धर्मको कालचक्र-तन्त्र[८][९] र सिख ग्रन्थहरू लगायत अन्य परम्पराहरूमा पनि भेटिन्छ।[१०]
व्युत्पत्ति
[सम्पादन गर्नुहोस्]'कल्कि' नामको उत्पत्ति 'कल' शब्दबाट भएको हो, जसको अर्थ "समय" (कलियुग) हुन्छ।[११] यसको मूल शब्द 'कर्की' हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ, जसको अर्थ (घोडाको रङका आधारमा) "सेतो" हुन्छ र पछि यो शब्द 'कल्कि' मा परिवर्तन भएको थियो। यस प्रस्तावलाई महाभारत का दुईवटा पाण्डुलिपिहरूले पनि समर्थन गर्छन्, जहाँ संस्कृतका श्लोकहरूमा यस अवतारको नाम 'कर्की' उल्लेख गरिएको छ।[५]
| श्रृङ्खलाको एक भाग |
| वैष्णव धर्म |
|---|
 |
वर्णन
[सम्पादन गर्नुहोस्]हिन्दु ग्रन्थहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]कल्कि विष्णुका एक अवतार हुन्। 'यसले मानव अस्तित्वको भौतिक जगतमा दैवी शक्तिको आगमनलाई जनाउँछ। कल्किको पहिलो उल्लेख महाभारत मा भएको थियो।[१२]
गरुड पुराणले कल्किलाई अन्तिम अवतार मान्दै दस अवतारहरूको सूची प्रस्तुत गरेको छ।[१३] उनलाई कलियुगको अन्त्यमा प्रकट हुने अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनले कलियुगको सबैभन्दा अन्धकारमय, पतनशील र अराजक चरणलाई समाप्त गरी अधर्म हटाउनेछन् र हातमा बलिरहेको तरबार लिएर सेतो घोडामा सवार भई सत्ययुगको सुरुवात गर्नेछन्।[७][१४] उनले समयको नयाँ चक्र पुन: सुरु गर्छन्। पुराणहरूमा उनलाई एक ब्राह्मण योद्धाको रूपमा वर्णन गरिएको छ। पुराणहरूमा अमर चिरञ्जीवीहरूले उनको जीवनका विभिन्न चरणहरूमा सहयोग गर्नेछन् भनेर पनि उल्लेख गरिएको छ।[१५]
कल्कि पुराण नामक एक गौण ग्रन्थ तुलनात्मक रूपमा नयाँ ग्रन्थ हो, जुन सम्भवतः बङ्गालमा रचना गरिएको थियो। यसको रचनाकाल १८ औँ शताब्दी मानिन्छ। वेन्डी डनिगरले कल्कि पुराणमा रहेको कल्कि पौराणिक कथालाई सन् १५०० देखि १७०० को बीचको मान्नुभएको छ।[१६]
कल्कि पुराण मा, कल्किको जन्म शम्भल नामक गाउँमा विष्णुयश र सुमतिको परिवारमा शुक्ल पक्षको त्रयोदशी तिथिमा भएको थियो। सानै उमेरमा उनलाई धर्म, कर्म, अर्थ, ज्ञान जस्ता विषयमा पवित्र शास्त्रहरू सिकाइन्छ र उनले परशुराम (विष्णुको छैटौँ अवतार) को रेखदेखमा सैन्य प्रशिक्षण लिन्छन्।[१७] चाँडै, कल्किले शिवको आराधना गर्छन्, जसले उनको भक्तिबाट प्रसन्न भई बदलामा उनलाई 'देवदत्त' नामक एक दिव्य सेतो घोडा (गरुडको स्वरूप), एउटा शक्तिशाली तरबार र भूत, वर्तमान र भविष्यका ज्ञाता 'शुक' नामक सुगा प्रदान गर्छन्।[१८] अन्य सामग्रीहरू पनि अन्य देवता, देवी, सन्त, र धर्मी राजाहरूद्वारा दिइन्छ। उनले दुष्ट सेनासँग धेरै युद्धहरू लडेर खराबको अन्त्य गर्छन्, तर अस्तित्व समाप्त गर्दैनन्। कल्कि शम्भल फर्कन्छन्, असल मानिसहरूका लागि नयाँ युग को उद्घाटन गर्छन्, र त्यसपछि वैकुण्ठ जान्छन्। कल्कि पुराणमा एक बौद्ध सहरको उल्लेख छ जसका बासिन्दाहरूले धर्म पालन गर्दैनन्, जसलाई कल्किले जितेका थिए।[१९]
अग्नि पुराण ले कल्किको भूमिका यसरी वर्णन गर्छ:
विष्णुयशका पुत्रको रूपमा कल्किले याज्ञवल्क्यलाई पुरोहित बनाएर अस्त्र-शस्त्र धारण गरी म्लेच्छहरूको विनाश गर्नेछन्। उनले चार वर्णको नैतिक व्यवस्थालाई उचित ढङ्गले स्थापना गर्नेछन्। मानिसहरू जीवनका सबै चरणहरूमा धर्मको मार्गमा लाग्नेछन्।
— अग्नि पुराण, अध्याय १६, श्लोक ८ - ९
देवीभागवत पुराणमा देवताहरूले विष्णुको कल्कि अवतारलाई यसरी पुकार्छन्:
हे देव! जब भविष्यमा यस संसारका प्रायः सबै व्यक्तिहरू म्लेच्छ हुनेछन् र जब दुष्ट राजाहरूले उनीहरूलाई जताततै सताउनेछन्, तब तपाईंले फेरि कल्किको रूपमा अवतार लिएर सबै गुनासोहरू निवारण गर्नुहुनेछ! हामी तपाईंको कल्कि रूपलाई नमन गर्दछौं! हे देव!
— देवीभागवत पुराण, अध्याय ५
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ The Kalki Purana— English, पृ: 255।
- ↑ "Kalki Jayanti; rituals and significance", mpchang, अन्तिम पहुँच ३० सेप्टेम्बर २०२१।
- ↑ The Purāṇas, Otto Harrassowitz Verlag, १९८६, आइएसबिएन 9783447025225।
- ↑ A Sanskrit-English Dictionary, Clarendon, १८७२।
- 1 2 3 J. L. Brockington (१९९८), The Sanskrit Epics, BRILL Academic, पृ: 287–288 with footnotes 126–127, आइएसबिएन 90-04-10260-4।
- ↑ "What is the actual age of Kaliyuga? The Yug Cycle explained", en.bhavishyamalika.com।
- 1 2 3 Dalal 2014, p. 188
- ↑ Donald S. Lopez Jr. (२०१५), Buddhism in Practice, Princeton University Press, पृ: 202–204, आइएसबिएन 978-1-4008-8007-2।
- ↑ Perry Schmidt-Leukel (२०१७), Religious Pluralism and Interreligious Theology: The Gifford Lectures, Orbis, पृ: 220–222, आइएसबिएन 978-1-60833-695-1।
- ↑ Rinehart, Robin (२०११), Debating the Dasam Granth, Oxford University Press, पृ: 29–30, आइएसबिएन 978-0-19-975506-6।
- ↑ Klostermaier, Klaus K. (२००६), Mythologies and Philosophies of Salvation in the Theistic Traditions of India, Wilfrid Laurier Univ. Press, पृ: ७५, आइएसबिएन 978-0-88920-743-1।
- ↑ Alf Hiltebeitel (२०११), Reading the Fifth Veda: Studies on the Mahābhārata - Essays by Alf Hiltebeitel, BRILL Academic, पृ: 89–110, 530–531, आइएसबिएन 978-90-04-18566-1।
- ↑ Gopal, Madan (१९९०), India through the ages, Government of India, पृ: ७३।
- ↑ Wendy Doniger; Merriam-Webster, Inc (१९९९), Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions, Merriam-Webster, पृ: ६२९, आइएसबिएन 978-0-87779-044-0।
- ↑ "7 Chiranjeevis: The Immortals Who Will Assist Kalki", Times Now, २०२४-०६-२६।
- ↑ Doniger, Wendy (१९८८), Textual Sources for the Study of Hinduism, Manchester University Press, पृ: ५।
- ↑ The Kalki Purana— English, पृ: 28।
- ↑ The Kalki Purana— English, पृ: 33–34।
- ↑ The Kalki Purana— English, पृ: 146,172।
बाह्य कडीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]
विकिमिडिया कमन्समा Kalki (श्रेणी)सँग सम्बन्धित मिडिया छन्
विकिकथनमा कल्कि सम्बन्धित भनाइहरू रहेका छन्
विक्सनरीमा नराशंसको शब्दकोशीय परिभाषा
| दशावतार (उदाहरणका लागि)१ | | |
|---|---|---|
| अन्य अवतारहरू | ||
१ "दश अवतार" को सूची क्षेत्र अनुसार फरक हुन सक्छ। बलराम, कृष्ण र बुद्धको समावेशीकरणमा क्षेत्रीय विविधता पाइन्छ। कृष्णलाई प्रायः सधैँ समावेश गरिन्छ; केही अपवादहरूमा, उनलाई सबै अवतारहरूको स्रोत मानिन्छ। | ||
