धन्वन्तरी

धन्वन्तरि
आयुर्वेदका देवता देवताहरूका चिकित्सक
धन्वन्तरिको मूर्ति
देवनागरी	धन्वन्तरि
आबद्ध	वैष्णव सम्प्रदाय, आदि नारायण, देव, सिद्धर
वासस्थान	समुद्र
मन्त्र	ॐ नमो भगवते वासुदेवाय धन्वन्तरये अमृत कलश हस्ताय सर्व भय विनाशाय त्रैलोक्य नाथाय श्री महाविष्णवे नमः
अस्त्र	शङ्ख, चक्र
प्रतीकहरू	अमृत, जुका
वाहन	पद्म
चाडपर्वहरू	धनतेरस
वंशावली
अभिभावकहरू	दीर्घतपस (पिता)
सन्तानहरू	केतुमान्

धन्वन्तरि हिन्दु धर्ममा देवताहरूका चिकित्सक हुन्। उनलाई विष्णुको अवतार मानिन्छ। पुराणहरूमा उनलाई आयुर्वेदको देवताका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

पृथ्वीमा आफ्नो अवतारको समयमा, उनले काशी (वर्तमान वाराणसी) को राजाको रूपमा शासन गरेका थिए। धन्वन्तरिलाई काशीका राजा दिवोदासका पुर्खाको रूपमा पनि चिनिन्छ, जो विष्णु पुराणका अनुसार आयुर्वेदमा शल्यक्रियाका पिताका रूपमा परिचित छन्।

प्रतिमा

धन्वन्तरिको चित्र।

प्राचीन संस्कृत ग्रन्थ विष्णुधर्मोत्तरका अनुसार, धन्वन्तरि एक सुन्दर व्यक्तित्वका रूपमा वर्णित छन् र उनलाई सामान्यतया चतुर्भुज (चार हात भएको) रूपमा चित्रण गरिन्छ, जसमा एक वा दुई हातमा अमृतको कचौरा हुन्छ। धन्वन्तरिको स्वरूप भगवान विष्णुसँग मिल्दोजुल्दो देखाइन्छ, जसमा उनका चार हातहरूले शङ्ख, चक्र, जलौका (जडिबुटी वा जुका), र अमृतले भरिएको कलश धारण गरेका हुन्छन्। ऐतिहासिक रूपमा रगत शुद्धीकरणका लागि गरिने रक्तमोक्षणको अभ्यासलाई सङ्केत गर्न उनलाई प्रायः हातमा शास्त्रको सट्टा जुका लिएको रूपमा देखाइन्छ।

केही ग्रन्थहरूमा उनले शङ्ख, अमृत, औषधीय जडिबुटी र आयुर्वेदको पुस्तक समातेको वर्णन गरिएको छ।

उत्पत्ति

रामायणको बालकाण्ड र भागवत पुराणका अनुसार, देवता र असुरहरूले मन्दराचल पर्वत र वासुकी नागको प्रयोग गरेर समुद्र मन्थन गर्दा धन्वन्तरि हाथमा अमृतको कलश लिएर क्षीर सागरबाट प्रकट भएका थिए। असुरहरूले अमृतको कलश खोसेका थिए, जसपश्चात् भगवान विष्णुको मोहिनी अवतार प्रकट भई असुरहरूबाट अमृत फिर्ता लिएकी थिइन्। धन्वन्तरिले नै आयुर्वेदको अभ्यासलाई प्रचार-प्रसार गरेको विश्वास गरिन्छ। 'धन्वन्तरि-निघन्टु' नामक ग्रन्थले धन्वन्तरिका औषधीय बिरुवाहरूको पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्दछ।

अवतार

दोस्रो द्वापर युगमा, काशीका राजा दीर्घतपसले पुत्र प्राप्तिका लागि चिकित्सक देवता (धन्वन्तरि) को आराधना गर्छन्। देवताले वरदान स्वरूप स्वयं इच्छित सन्तानका रूपमा अवतार लिन स्वीकार गर्छन्। धन्वन्तरि एक महान् राजाका रूपमा सिद्ध भए र उनलाई "सबै रोगका निवारक" भनी वर्णन गरिएको छ। उनलाई शारीरिक दुर्बलताबाट मुक्त र "विश्वव्यापी ज्ञानका स्वामी" का रूपमा चिनिन्छ। ऋषि भरद्वाजले उनलाई आयुर्वेदको उपचारात्मक पद्धतिको बारेमा शिक्षित गराउँदै थप चिकित्सा शास्त्रको अध्ययन गराउँछन्। राजाले आफ्नो चिकित्सा ज्ञानलाई आठ क्षेत्रहरूमा वर्गीकरण गरेर त्यसलाई विभिन्न शिष्यहरूमाझ प्रचार-प्रसार गर्छन्।

बाह्य कडीहरू

• धन्वन्तरीसँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।
• धन्वन्तरिको बारेमा
• भागवत पुराणमा धन्वन्तरी