वशिष्ठ ऋषि

वशिष्ठ
शीर्षक	सप्तऋषि, ब्रह्मर्षि, महर्षि
व्यक्तिगत जीवन
जीवसाथी	अरुन्धती
सन्तान(हरू)	शक्ति, चित्रकेतु, सुरोचि, विरज, मित्र, उल्वण, वसुभृद्यान र द्युमत (अरुन्धतीबाट) अश्मक (नियोग मार्फत कल्माषपादका लागि) - जसले अश्मक जनपदको स्थापना गरे
अभिभावक(हरू)	ब्रह्मा वा मित्र-वरुण र उर्वशी
धार्मिक जीवन
धर्म	हिन्दु धर्म

वशिष्ठ (संस्कृत: वसिष्ठ, प्राचीनतम र अत्यन्त पूजनीय वैदिक ऋषिहरू मध्ये एक हुन्, र सात महान् ऋषिहरू अर्थात् सप्तऋषि मध्येका एक हुन्। वशिष्ठलाई ऋग्वेदको मण्डल ७ को मुख्य रचयिता मानिन्छ। वशिष्ठ र उनको परिवारको उल्लेख ऋग्वेदको ऋचा १०.१६७.४, अन्य ऋग्वैदिक मण्डलहरू र धेरै वैदिक ग्रन्थहरूमा गरिएको छ। उनका विचारहरू प्रभावशाली रहेका छन् र उनलाई आदि शङ्कराचार्यद्वारा हिन्दु दर्शनको वेदान्त शाखाका प्रथम ऋषिका रूपमा पुकारिएको छ।

योग वशिष्ठ, वशिष्ठ संहिता, साथै अग्नि पुराण र विष्णु पुराण का केही संस्करणहरू उनीप्रति समर्पित छन्। उनीसँग सम्बन्धित धेरै कथाहरू छन्, जस्तै उनीसँग दिव्य गाई कामधेनु र उनकी छोरी नन्दिनी हुनु, जसले आफ्ना मालिकलाई चाहेको जुनसुकै कुरा प्रदान गर्न सक्थे। उनी हिन्दु कथाहरूमा ऋषि विश्वामित्रसँगको आफ्नो पौराणिक सङ्घर्षका लागि प्रसिद्ध छन्। रामायणमा, उनी रघुवंशका कुल गुरु र राम तथा उनका भाइहरूका शिक्षक थिए।

इतिहास

ऐतिहासिक रूपमा, वशिष्ठ एक ऋग्वैदिक कवि र भरत जनजातिका प्रमुख सुदास पैजवनका पुरोहित थिए। ऋग्वेदको सूक्त ७.३३.९ मा, वशिष्ठलाई एक विद्वानको रूपमा वर्णन गरिएको छ जसले आफ्नो पाठशाला स्थापना गर्न सरस्वती नदी पार गरेका थिए। कुनै समयमा, उनले सुदासको पुरोहितको रूपमा विश्वामित्रलाई विस्थापित गरेका थिए। पछिल्ला हिन्दु ग्रन्थहरूमा, विश्वामित्र र वशिष्ठबीच लामो समयदेखि चलेको शत्रुताको वर्णन छ, र विद्वानहरूका अनुसार ऐतिहासिक रूपमा भरतको पुरोहित पदलाई लिएर उनीहरूबीच विवाद थियो। यद्यपि, आन्तरिक प्रमाणको अभाव र पछिल्ला विचारहरूलाई ऋग्वेदमा थोपरिएको भन्दै यो दृष्टिकोणको आलोचना पनि गरिएको छ। सुदास र वशिष्ठको नेतृत्वमा, तृत्सु-भरतहरूले दश राजाको युद्ध जितेका थिए। सुदासले रावी नदीमा प्राकृतिक बाँधलाई रणनीतिक रूपमा भत्काएर पुरु नेतृत्वको गठबन्धनविरुद्ध निर्णायक विजय प्राप्त गरेका थिए जसले गर्दा अधिकांश शत्रुहरू डुबेका थिए; यस विजयको श्रेय भरतहरूका संरक्षक देवता इन्द्रको कृपा र वशिष्ठको काव्यद्वारा प्राप्त आशीर्वादलाई दिइन्छ।

उनको विवाह अरुन्धतीसँग भएको थियो, त्यसैले उनलाई अरुन्धती नाथ (अरुन्धतीका पति) पनि भनिन्छ। पछि, भारतीय परम्परामा यो क्षेत्र महाभारतका पाण्डव र ऋषि व्यासको निवासस्थान मानिन्छ। प्राचीन र मध्यकालीन हिन्दु ग्रन्थहरूमा उनलाई लामो कपाल भएको, दाह्री–जुँगा पालेको र निधारमा तिलक लगाएको ऋषिको रूपमा चित्रण गरिएको छ।

ग्रेनाइट पत्थरबाट बनेको वशिष्ठको मूर्ति।

बौद्ध धर्मको पालि ग्रन्थ दीघ निकाय अन्तर्गत तेविज्ज सुत्तमा बुद्ध र तत्कालीन वैदिक विद्वानहरूबीचको छलफल वर्णन गरिएको छ। बुद्धले प्राचीन १० ऋषिहरूको नाम उल्लेख गर्दा प्राचीन मन्त्रका रचयिताका रूपमा 'वसेट्ठ' (संस्कृत: वशिष्ठको पालि उच्चारण) को पनि नाम लिएका छन्।

विचारहरू

वशिष्ठ ऋग्वेदको सातौँ पुस्तक (मण्डल ७) का लेखक हुन्, जुन हिन्दु धर्मका प्राचीन सूक्तहरू मध्ये एक हो। वशिष्ठद्वारा रचित सूक्तहरू अग्नि, इन्द्र र अन्य देवताहरूमा समर्पित छन्। यी सूक्तहरूले "कट्टरताका सबै विचारहरू" त्यागेर दुई प्रतिद्वन्द्वी धार्मिक विचारहरूबीच "समन्वय र सद्भाव" कायम गर्ने सन्देश दिन्छन्। यी सूक्तहरूले इन्द्र र वरुण दुवै देवतालाई समान रूपमा महान् घोषणा गर्छन्।