यज्ञ पुरुष

यज्ञ पुरुष
यज्ञका देवता
यज्ञका रूपमा विष्णु
आबद्ध	वैष्णव सम्प्रदाय
धर्मग्रन्थहरू	पुराणहरू

एक यज्ञ अनुष्ठान गरिँदै। यज्ञेश्वरका रूपमा विष्णुलाई यज्ञका अधिष्ठाता देवता मानिन्छ।

यज्ञ वा यज्ञेश्वर (संस्कृत: यज्ञेश्वर, शाअ 'यज्ञका ईश्वर') हिन्दु साहित्यमा भगवान् विष्णुको एक अवतारका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यज्ञका रूपमा, विष्णु हिन्दु बलि वा अनुष्ठान पद्धति यज्ञका मूर्त रूप हुन्। उनी स्वयम्भुव मनुको काल (स्वयम्भुव मन्वन्तर) का इन्द्र (देवताहरूका राजा) पनि हुन्। उनका पिताको नाम रुचि र माताको नाम आकृति हो।

साहित्य

भागवत पुराण, देवीभागवत पुराण, र गरुड पुराण ले यज्ञ वा 'स्वयम्भुव' लाई विष्णु वा आदि-नारायणको अवतारका रूपमा सूचीबद्ध गरेका छन्। यज्ञलाई १४ मुख्य 'मन्वन्तर-अवतार' मध्ये एक मानिन्छ (मन्वन्तरसँग सम्बन्धित अवतार जसले ब्रह्माण्डीय व्यवस्था कायम राख्न सम्बन्धित इन्द्र र अन्य देवताहरूलाई सहयोग गर्छन्), जसलाई 'वैभव-अवतार' भनिन्छ। यज्ञलाई विष्णुको 'कल्प-अवतार' (कल्प नामक युगसँग सम्बन्धित अवतार) को रूपमा पनि वर्गीकृत गरिएको छ।

यज्ञ प्रजापति रुचि र आकृतिका पुत्र हुन्। आकृति प्रथम मनु (मानवजातिका पुर्खा) स्वयम्भुव मनुकी पुत्री हुन्। स्वयम्भुव मनुको समयमा (स्वयम्भुव मन्वन्तर), स्वर्गको राजा र देवताहरूको राजा बन्नका लागि कुनै योग्य इन्द्र थिएनन्। त्यसैले, विष्णुले यज्ञको रूपमा अवतार लिएर इन्द्रको पद सम्हालेका थिए।

भागवत पुराणमा उल्लेख भएअनुसार रुचि र उनकी पत्नी आकृतिबाट एक छोरा र एक छोरीको जन्म हुन्छ। आकृतिबाट जन्मेका दुई सन्तानमध्ये छोरा प्रत्यक्ष रूपमा विष्णुका अवतार थिए र उनको नाम यज्ञ थियो, जुन विष्णुको अर्को नाम पनि हो। छोरी भने सौभाग्यकी देवी र विष्णुकी अनन्त सङ्गिनी लक्ष्मीको आंशिक अवतार थिइन्। स्वयम्भुव मनुले यज्ञ नामक सुन्दर बालकलाई खुसीसाथ आफ्नो घर ल्याउँछन् र उनका ज्वाइँ रुचिसँग उनकी छोरी दक्षिणा बस्छिन्। पछि, यज्ञले दक्षिणासँग विवाह गर्छन् र उनीहरूका बाह्र छोराहरू हुन्छन्। यी बाह्र देवताहरूलाई सामूहिक रूपमा 'याम' भनिन्छ।

यज्ञको जन्मपछि उनी आफ्ना हजुरबुबा स्वयम्भुव मनुको घरमा बस्छन्। यज्ञ र दक्षिणाका छोराहरूको नाम तोष, प्रतोष, सन्तोष, भद्र, शान्ति, इडस्पति, इध्म, कवि, विभु, स्वाहन, सुदेव र रोचन हुन्। उनीहरूलाई सामूहिक रूपमा तुषित देवता भनिन्छ। पछि यज्ञ नै इन्द्र बनेको वर्णन गरिएको छ। गरुड पुराणका अनुसार उनले धेरै यज्ञहरू गरेका थिए।

विष्णु पुराणको अर्को एक शैव कथाअनुसार, दक्षको यज्ञ विध्वंसको समयमा यज्ञका अधिपति 'यज्ञ' मृगको रूप धारण गरी भाग्दै थिए। यज्ञको टाउको शिवको उग्र अवतार वीरभद्रले काटिदिएका थिए। हरिवंश र लिङ्ग पुराणका पछिल्ला विवरणहरूले यस घटनालाई मृगशिरा नक्षत्रको उत्पत्तिसँग जोडेका छन्। सृष्टिकर्ता ब्रह्माले मृगको टाउको भएका यज्ञलाई मृगशिरा नक्षत्रका रूपमा आकाशमण्डलमा स्थापित गरिदिएका थिए।