रामलीला
| रामलीला | |
|---|---|
 नयाँ दिल्लीको रामलीला मैदानमा आयोजित वार्षिक रामलीलाको एक दृश्य, सन् २०१२ | |
| अवस्था | सक्रिय |
| शैली |
|
| आवृत्ति | वार्षिक |
| स्थान | रामलीला मैदान |
| स्थान(हरू) | रामलीला मैदान, नयाँ दिल्ली, दिल्ली, भारत |
| निर्देशाङ्क | २८°३८′३१″ उत्तर ७७°१३′५१″ पूर्व / २८.६४१८९२° उत्तर ७७.२३०६९८° पूर्व |
| देश | भारत |
| सक्रिय वर्ष | १६२५–हालसम्म |
| उद्घाटन | १६२५ |
| संस्थापक | मेघा भगत |
रामलीला शाब्दिक अर्थ: 'रामको लीला वा खेल') प्राचीन हिन्दु महाकाव्य रामायण वा यसमा आधारित सहायक साहित्य जस्तै रामचरितमानस अनुसार रामको जीवनको नाटकीय लोक पुनरावृत्ति हो।[१] यसले विशेष गरी भारतमा वार्षिक शरद् ऋतुको नौरथा पर्वको समयमा मञ्चन गरिने हिन्दु भगवान रामसँग सम्बन्धित हजारौँ[२] नाटकीय खेल र नृत्य कार्यक्रमहरूलाई बुझाउँछ।[३] शुभ र अशुभ (राम र रावण) बीचको पौराणिक युद्धको प्रदर्शनपछि, रामलीला उत्सवको समापन विजयादशमी (दसैँ) को रातमा हुन्छ, जहाँ राक्षस रावण जस्ता खराब पात्रहरूको विशाल पुतलाहरूलाई प्रायः आतिशबाजीका साथ जलाइन्छ।[४][५]
राम हिन्दु देवता विष्णुका सातौँ अवतार र रामायणका केन्द्रीय पात्र हुन्। उत्तर भारतका अधिकांश रामलीलाहरू १६औँ शताब्दीमा तुलसीदासद्वारा अवधी भाषामा[६] रचिएको रामचरितमानसमा आधारित छन्।[४][५][७] यी श्लोकहरूलाई परम्परागत रूपान्तरणमा संवादको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। खुला ठाउँमा गरिने यी प्रदर्शनहरू स्थानीय रामलीला समितिहरूद्वारा व्यवस्थित गरिन्छन् र यसको खर्च पूर्ण रूपमा गाउँले वा सहरी क्षेत्रका स्थानीय छिमेकीहरूद्वारा व्यहोरिन्छ।[८]
सन् २००८ मा युनेस्कोले रामलीला उत्सवलाई "मानवताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा" को रूपमा घोषणा गरेको थियो। रामलीला विशेष गरी ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हिन्दु सहरहरू जस्तै अयोध्या, वाराणसी, वृन्दावन, अल्मोडा, उना, चम्बा,[९] सतना र मधुबनीमा उल्लेखनीय छ।[८] रामायणमा आधारित यो नाटकीय कला दक्षिण-पूर्वी एसियाका देशहरू जस्तै इन्डोनेसिया (विशेष गरी बाली), म्यानमार, कम्बोडिया र थाइल्यान्डको प्रदर्शन कला संस्कृतिको पनि एक हिस्सा हो।[१०] १९औँ र २०औँ शताब्दीमा भारतीय आप्रवासीहरूको स्थानान्तरणसँगै यो उत्सव अहिले फिजी, गयाना, मलेसिया, मौरिसस, सिङ्गापुर, दक्षिण अफ्रिका, सुरिनाम, र ट्रिनिडाड र टोबागो लगायतका विश्वका धेरै भागहरूमा मनाइन्छ।[११]
व्युत्पत्ति र नामाकरण
[सम्पादन]रामलीला दुई संस्कृत शब्दहरू "राम" (विष्णुका अवतार) र "लीला" (खेल, अभिनय, क्रीडा) मिलेर बनेको एक समस्त शब्द हो। जेम्स लोक्टेफेल्डका अनुसार, यस शब्दले "रामका बारेमा एक खेलमय नाटक" लाई बुझाउँछ, जुन मनोरञ्जन र एक "गहिरो गम्भीर धार्मिक कार्य" दुवै हो जसले कलाकार र दर्शक दुवैका लागि आध्यात्मिक महत्त्व राख्दछ।[१]
नोरभिन हेनका अनुसार 'रामलीला'को शाब्दिक अनुवाद "रामको खेल" हो, जहाँ "खेल" शब्दलाई ईश्वरशास्त्रीय सन्दर्भमा राम्रोसँग बुझ्न सकिन्छ। वैष्णव विचारधारा अनुसार, सर्वोच्च सत्ता (विष्णु) लाई यो अनुभवजन्य संसार सृष्टि गरिरहनु पर्ने आवश्यकता छैन, उनी केवल एक अवतारको रूपमा अवतरण गर्छन् र "स्वतःस्फूर्त, आनन्दमय र निस्वार्थ रूपमा भूमिका निर्वाह गर्न" वा "खेल" मा संलग्न हुन यस संसारमा प्रकट हुन्छन्।[१२]
रामलीलाका लागि सँगै तालिम लिने र प्रदर्शन गर्ने कलाकारहरूको टोली वा समूहलाई मण्डली भनिन्छ।[१२]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन]- 1 2 James G. Lochtefeld 2002, पृष्ठ 389.
- ↑ Schechner, Richard; Hess, Linda (१९७७), "The Ramlila of Ramnagar [India]", The Drama Review (The MIT Press) 21 (3): 51–82, जेएसटिओआर 1145152, डिओआई:10.2307/1145152।
- ↑ Encyclopedia Britannica 2015.
- 1 2 Ramlila, the traditional performance of the Ramayana, UNESCO
- 1 2 William Sax (२००३), Peter J. Claus; Sarah Diamond; Margaret Ann Mills, सम्पादकहरू, South Asian Folklore: An Encyclopedia, Taylor & Francis, पृ: ५०७, आइएसबिएन 978-0-415-93919-5।
- ↑ Jennifer Lindsay (२००६), Between Tongues, National University of Singapore Press, पृ: 12–14, आइएसबिएन 978-9971-69-339-8।
- ↑ Constance Jones & James D. Ryan 2006, पृष्ठ 457.
- 1 2 James G. Lochtefeld 2002, पृष्ठ. 561-562.
- ↑ "On Camera, 'Dashrath' Actor Has Cardiac Arrest During Ramlila, Dies On Stage", www.ndtv.com (अङ्ग्रेजीमा), मूलबाट २०२५-०९-२५-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२६-०१-३१।
- ↑ Mandakranta Bose (२००४), The Ramayana Revisited, Oxford University Press, पृ: 342–350, आइएसबिएन 978-0-19-516832-7।
- ↑ Ramlila – the Traditional Performance of the Ramayana युनेस्को.
- 1 2 Norvin Hein (१९५८), "The Ram Lila", Journal of American Folklore 71 (281): 279–280, जेएसटिओआर 538562, डिओआई:10.2307/538562।