व्यास
महर्षि व्यास | |
|---|---|
 मुरुडेश्वरमा रहेको व्यासको मूर्ति (सन् २००८) | |
| शीर्षक | महर्षि, व्यासदेव, वेदव्यास |
| व्यक्तिगत जीवन | |
| जीवसाथी | वाटिका (केही पुराणहरूमा मात्र उल्लेखित)[१] |
| सन्तान(हरू) | शुक (छोरा)
निम्न सन्तानहरू व्यासद्वारा आफ्ना सौतेनी भाइ विचित्रवीर्यको तर्फबाट नियोग प्रथा मार्फत जन्मिएका हुन्:
|
| अभिभावक | |
| को लागि परिचित | |
| Relatives | मावली तर्फका सौतेनी भाइहरू |
| सम्मानहरू | गुरु पूर्णिमा |
| धार्मिक जीवन | |
| धर्म | हिन्दु धर्म |
| संस्थान | व्यास पीठ |
| वरिष्ठ पदमा पदस्थापन | |
| दर्शन |
|  | |||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ग्रन्थहरू |
| ||||||||||||||||||
| देवी-देवता |
| ||||||||||||||||||
| अभ्यासहरू |
| ||||||||||||||||||
| सम्बन्धित | |||||||||||||||||||
व्यास अधिकांश हिन्दु परम्पराहरूमा प्रमुख भूमिका भएका एक ऋषि हुन्। उनलाई वेदव्यास (अर्थ: वेदलाई वर्गीकरण गर्ने व्यक्ति), वा कृष्णद्वैपायनको नामले पनि चिनिन्छ। परम्परागत रूपमा महाकाव्य महाभारतका लेखक मानिने व्यासले यसमा एक पात्रको रूपमा पनि प्रमुख भूमिका खेलेका छन्। हिन्दु परम्परा अनुसार उनलाई वेदका मन्त्रहरूलाई चारवटा ग्रन्थमा सङ्कलन गर्ने व्यक्तिका साथै अठार पुराण र ब्रह्मसूत्रका रचनाकारका रूपमा पनि मानिन्छ।
व्यासलाई धेरै हिन्दुहरूले विष्णुको अंशावतारका रूपमा मान्दछन्। उनी चिरञ्जीवीहरूमध्ये एक हुन् र अनुयायीहरूका अनुसार उनी वर्तमान समय (अर्थात् कलियुग) मा पनि जीवितै रहेका छन्।
नाम
[सम्पादन गर्नुहोस्]"व्यास"को अर्थ "सङ्कलनकर्ता" वा "व्यवस्थापक" भन्ने हुन्छ र यसले "विभाजन" वा "पृथकीकरण" लाई पनि जनाउँछ।[२][३][२] यसका अन्य अर्थहरूमा "विभाजित गर्नु", "फरक छुट्याउनु" वा "वर्णन गर्नु" भन्ने बुझिन्छ। यो "एक पवित्र ऋषि वा धार्मिक विद्वान व्यक्ति" लाई दिइने उपाधि पनि हो र यो "आफ्नो लेखनका लागि प्रख्यात व्यक्तिहरू" का लागि प्रयोग गरिन्छ।[४]
व्यासलाई सामान्यतया "वेदव्यास"को रूपमा चिनिन्छ किनभने उनले एउटै शाश्वत वेद लाई चारवटा छुट्टाछुट्टै पुस्तकहरू—ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद र अथर्ववेदमा विभाजित गरेका थिए।[५][६] महाभारतमा, व्यासलाई कृष्ण पनि भनिएको छ, जसले उनको कालो वर्ण (कृष्ण) लाई जनाउँछ, र द्वैपायन पनि भनिन्छ, किनकि उनको जन्म टापु (द्वैप) मा भएको थियो।[७]
वेदका विभाजक
[सम्पादन गर्नुहोस्]हिन्दु परम्परा अनुसार व्यासले आदिकालको एउटै वेदलाई चार भागमा उप-वर्गीकृत गरी एउटा प्रामाणिक सङ्कलन तयार पारेको मानिन्छ। त्यसैले उनलाई वेद-व्यास वा "वेदलाई विभाजन गर्ने व्यक्ति" भनिएको हो। यो विभाजन यस्तो उपलब्धि थियो जसले मानिसहरूलाई वेदको दिव्य ज्ञान बुझ्न सहज बनाएको छ।
विष्णु पुराणले हिन्दु कालक्रममा व्यासको भूमिकाबारे विस्तृत व्याख्या गरेको छ।[८] ब्रह्माण्डको हिन्दु दृष्टिकोण एक चक्रीय घटना हो जुन बारम्बार अस्तित्वमा आउँछ र विलीन हुन्छ। प्रत्येक कल्प चक्रको अध्यक्षता धेरै मनुहरूले गर्छन्, प्रत्येक मन्वन्तरका लागि एक मनु हुन्छन्। प्रत्येक मन्वन्तरमा धेरै युग चक्र हुन्छन् र प्रत्येक चक्रमा घट्दो सद्गुणका चार युग हरू हुन्छन्। द्वापर युग तेस्रो युग हो।
विष्णु पुराणका अनुसार, द्रोणका छोरा अश्वत्थामा, ७औँ मन्वन्तरको २९औँ महायुगमा अर्को ऋषि (व्यास) बन्नेछन् र उनले वेदलाई पुनः विभाजन गर्नेछन्।[९]
महाभारतमा भूमिका
[सम्पादन गर्नुहोस्]जन्म
[सम्पादन गर्नुहोस्]
महाभारतका अनुसार, व्यासकी आमा सत्यवती एक माझीकी छोरीको रूपमा हुर्किएकी थिइन्, जो यमुना नदीमा मानिसहरूलाई डुङ्गा चढाएर वारपार गराउने समुदायसँग सम्बन्धित थिइन्। उनी यस कार्यमा आफ्ना बुबालाई मद्दत गर्ने गर्थिन्। यस्तै एक यात्राका क्रममा उनको भेट ऋषि पराशरसँग हुन्छ। सत्यवतीको डुङ्गामा चढ्दा ऋषि उनको सौन्दर्यबाट मोहित हुन्छन्। उनले आफ्नो इच्छा व्यक्त गर्छन्, तर सत्यवतीले आफ्नो कौमार्य रक्षाका लागि विनम्रतापूर्वक आग्रह गर्छिन्।
त्यसपछि, पराशरले आफ्नो दिव्य शक्ति प्रयोग गरेर डुङ्गाको वरिपरि कृत्रिम कुहिरो सिर्जना गर्छन् र सत्यवतीको प्राकृतिक सुगन्धलाई कस्तूरीको सुगन्धमा परिणत गरिदिन्छन्। उनले नदीको बीचमा एउटा टापु पनि उत्पन्न गर्छन्, जहाँ सत्यवती र उनको मिलन हुन्छ। मिलनपछि, ऋषिले सत्यवतीलाई सन्तान जन्माए पनि उनको कौमार्य कायमै रहने आश्वासन दिन्छन्। उनले उनीबाट जन्मने छोरा एक असाधारण व्यक्तित्व—विष्णुको आंशिक अवतार, अथाह ज्ञानका धनी र एक सम्मानित शिक्षक हुनेछन्, जसले वेदलाई विभाजन गर्नेछन् र तीनै लोकमा पूजनीय हुनेछन् भनि भविष्यवाणी गर्छन्।[५]
यसपछि, पराशरले यमुनामा स्नान गरी त्यहाँबाट प्रस्थान गर्छन्। सत्यवतीको गर्भ तुरुन्तै पूर्ण हुन्छ र उनले टापुमा एक तेजस्वी र सुन्दर बालकलाई जन्म दिन्छिन्। जन्मने बित्तिकै बालक एक तपस्वीको रूपमा विकसित हुन्छन्, जसबाट आध्यात्मिक आभा झल्किन्थ्यो। उनले आफ्नी आमालाई आफ्नो चिन्ता नगर्न र आफू तपस्याका लागि जान लागेको भन्दै आश्वस्त पार्छन्। जब आमालाई समस्या पर्छ, उनलाई सम्झना मात्र गरे पुग्छ, उनी तुरुन्तै उपस्थित हुनेछन् भनेर वाचा गर्छन्। यति भनेर उनी सन्न्यासीको बाटो समात्दै त्यहाँबाट बिदा हुन्छन्।[५] उनको कालो वर्णका कारण उनलाई कृष्ण द्वैपायन नाम दिइन्छ।[१०]
सत्यवतीले यस घटनालाई गोप्य राख्छिन् र पछि आफूले विवाह गरेका राजा शान्तनुलाई समेत यसबारे केही बताउँदिनन्।[५][११]
कुरु वंशको निरन्तरता
[सम्पादन गर्नुहोस्]शान्तनु र सत्यवतीका दुई छोराहरू थिए, जसको नाम चित्राङ्गद र विचित्रवीर्य थियो। ती दुवैको उत्तराधिकारी नछोड्दै अल्पायुमै मृत्यु हुन्छ, तर विचित्रवीर्यका दुई पत्नीहरू – अम्बिका र अम्बालिका थिए। विधवा सत्यवतीले सुरुमा आफ्ना सौतेनी छोरा भीष्मलाई ती दुवै रानीसँग विवाह गर्न आग्रह गर्छिन्, तर भीष्मले आफ्नो ब्रह्मचर्यको प्रतिज्ञाको कारण देखाउँदै अस्वीकार गर्छन्। त्यसपछि सत्यवतीले आफ्नो विगतको रहस्य खोल्छिन् र नियोग भनिने परम्परा अन्तर्गत विधवा रानीहरूलाई गर्भवती गराउन आफ्ना जेठा छोरा (व्यास) लाई बोलाउन भीष्मलाई अनुरोध गर्छिन्।[१२]
ऋषि व्यास वनमा महिनौँसम्म गरिएको ध्यानका कारण अस्तव्यस्त देखिन्थे। त्यसैले उनलाई देख्नासाथ अम्बिका डराउँछिन् र आफ्ना आँखा बन्द गर्छिन्, जसको परिणामस्वरूप उनको सन्तान धृतराष्ट्र दृष्टिविहीन जन्मिन्छन्। अर्की रानी अम्बालिका व्यासलाई भेट्दा डरले पहेँली हुन्छिन्, जसले गर्दा उनको सन्तान पाण्डु शरीर पहेँलो भएको (पाण्डु रोग लागेको जस्तो) जन्मिन्छन्। चिन्तित भएकी सत्यवतीले व्यासलाई पुनः अम्बिकालाई भेट्न र अर्को छोरा प्रदान गर्न अनुरोध गर्छिन्। तर अम्बिकाले आफू जानुको सट्टा आफ्नी सुसारेलाई व्यासलाई भेट्न पठाउँछिन्। कर्तव्यनिष्ठ ती सुसारे शान्त र स्थिर थिइन्; उनको कोखबाट एक स्वस्थ बालकको जन्म हुन्छ जसको नाम पछि विदुर राखिन्छ।[५]
ऋषि व्यासका यी छोराहरू (र विचित्रवीर्यका सौतेनी छोराहरू) हुर्किँदै गर्दा, भीष्मले उनीहरूको विभिन्न महिलाहरूसँग विवाह गराइदिन्छन्। धृतराष्ट्रको विवाह गान्धारकी राजकुमारी गान्धारीसँग हुन्छ। पाण्डुले कुन्ती र माद्रीसँग विवाह गर्छन्। पछि पाण्डुले राज्य छोडेर वनतर्फ लागेपछि धृतराष्ट्र कार्यवाहक राजा बन्छन्। गान्धारीले आफ्नो किशोरावस्थामा सय सन्तान पाउने वरदान पाएकी हुन्छिन्, तर उनको गर्भधारणले लामो समय लिन्छ। दुई वर्षको गर्भधारण पछि, गान्धारीले आफ्नो विकसित भ्रूणलाई त्यागिन्, जसबाट फलामको डल्लो जस्तो देखिने एक कठोर मास (पिण्ड) जन्मिन्छ। व्यासले दरबारमा आएर आफ्नो ज्ञान प्रयोग गर्दै उक्त पिण्डलाई १०१ टुक्रा पारेर घैँटाहरूमा राख्न लगाउँछन्। एक वर्षपछि १०१ बच्चाहरू जन्मिन्छन्। यसैबीच, पाण्डुका पत्नीहरू कुन्ती र माद्रीका क्रमशः तीन र दुई छोराहरू जन्मिन्छन्।[५]
पाण्डुको मृत्युपछि, व्यासले कुन्ती र युवा पाण्डवहरूलाई सान्त्वना दिन्छन् र उनीहरूको शोकको समयमा उचित परामर्श प्रदान गर्छन्। आफ्नी आमा (सत्यवती) को भाग्यप्रति दुःखी हुँदै व्यासले उनलाई राज्य छोडेर आफूसँगै शान्त जीवन बिताउन आउन आग्रह गर्छन्। त्यसपछि सत्यवती आफ्ना दुई बुहारीहरू सहित वनतर्फ प्रस्थान गर्छिन्।[५]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ Dalal 2019.
- 1 2 Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit, Vyasa
- ↑ Gopal, Madan (१९९०), K.S. Gautam, सम्पादक, India through the ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: १५८।
- ↑ Gopal, Madan (१९९०), K.S. Gautam, सम्पादक, India through the ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: १२९।
- 1 2 3 4 5 6 7 Mani, Vettam (१९७५), Puranic Encyclopaedia..., Delhi: Motilal Banarsidass, पृ: 885, आइएसबिएन 0-8426-0822-2।
- ↑ Sullivan 1999, पृष्ठ 2.
- ↑ Essays on the Mahābhārata, Arvind Sharma, Motilal Banarsidass Publisher, p. 205
- ↑ Encyclopaedic Dictionary of Puranas, Volume 1 (2001), page 1408
- ↑ Vishnu Purana -Drauni or Asvathama as Next Vyasa Retrieved 2015-03-22
- ↑ Monier-Williams, Sir Monier (१८७५), Indian Wisdom... (अङ्ग्रेजीमा), Wm. H. Allen & Company।
- ↑ Dalal, Roshen (१८ अप्रिल २०१४), Hinduism: An Alphabetical Guide, Penguin UK, आइएसबिएन 9788184752779।
- ↑ Bhawalkar, Vanamala (२००२), Eminent women in the Mahābhārata (अङ्ग्रेजीमा), Sharada, आइएसबिएन 9788185616803।
| अन्तर्गत एक शृङ्खलाको भाग |
| हिन्दु धर्म |
|---|
 |
| दशावतार (उदाहरणका लागि)१ |  | |
|---|---|---|
| अन्य अवतारहरू | ||
१ "दश अवतार" को सूची क्षेत्र अनुसार फरक हुन सक्छ। बलराम, कृष्ण र बुद्धको समावेशीकरणमा क्षेत्रीय विविधता पाइन्छ। कृष्णलाई प्रायः सधैँ समावेश गरिन्छ; केही अपवादहरूमा, उनलाई सबै अवतारहरूको स्रोत मानिन्छ। | ||
बाह्य कडीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]
विकिकथनमा व्यास सम्बन्धित भनाइहरू रहेका छन्
व्याससँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।- द्वारा वा बारेमा काम व्यास(ऋषि) विकिस्रोतमा
- महाभारत
