मठ

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
लक्ष्मीनारायण मठ

मठ एक संस्कृत शब्द हो जसको अर्थ 'संस्था' हो। अन्य प्रमुख र प्रभावशाली मठहरू हिन्दु दर्शनका विभिन्न विद्यालयहरूसँग सम्बन्धित छन्, जस्तै वैष्णवशैवका। मठमा विद्यार्थीहरू, सन्यासीहरू, गुरुहरू र आचार्यहरूले नेतृत्व गर्छन्। यी मठहरू कहिलेकाहीँ हिन्दु मन्दिरहरूसँग संलग्न हुन्छन् र तिनीहरूको आचारसंहिता, दीक्षा र चुनावी समारोहहरू हुन्छन्। हिन्दु परम्परामा मठहरू धार्मिक अध्ययनहरूमा सीमित छैनन्, र ऐतिहासिक प्रमाणहरूले सुझाव दिन्छ कि तिनीहरू मध्यकालीन चिकित्सा, व्याकरण र सङ्गीत जस्ता विविध अध्ययनहरूका लागि केन्द्रहरू थिए।[१]

हिन्दु धर्मको मठ परम्पराले शाही संरक्षणलाई आकर्षित गर्‍यो, अध्ययनलाई समर्थन गर्न अनुदानहरू आकर्षित गर्‍यो, र यी दानहरू स्थापित भए, जुन "विश्वविद्यालय छात्रवृत्तिको रेकर्डमा सबैभन्दा प्रारम्भिक मामला" हुन सक्छ। आन्ध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरलतमिलनाडुमा हिन्दु धर्मका यी मध्ययुगीन युगका मठहरू मध्ये केही वेदान्त अध्ययनका लागि थिए।[१]

सङ्गठन[सम्पादन गर्नुहोस्]

मठ प्रायः धेरै विद्यार्थीहरू, धेरै शिक्षकहरू र यसको दैनिक कार्यहरू कायम राख्न र कायम राख्न मद्दतको लागि संस्थागत संरचना भएको। तिनीहरूको सङ्गठन आश्रम वा गुरुकुल भन्दा बढी परिष्कृत छ जुन सामान्यतया बुटीक हो र विद्यार्थीहरूको सानो समूहलाई पूरा गर्दछ।[२]

आचार्य[सम्पादन गर्नुहोस्]

हिन्दु विहार परम्परामा आचार्य शब्दले या त उच्च पदको गुरुलाई जनाउँछ, वा प्रायः मठ र सम्प्रदायका नेतालाई बुझाउँछ। यस स्थितिमा सामान्यतया मठद्वारा दीक्षा भनिने औपचारिक दीक्षा समावेश हुन्छ, जहाँ पहिलेका नेताले उत्तराधिकारीलाई आचार्यको रूपमा अभिषेक गर्छन्।[३]

गुरु[सम्पादन गर्नुहोस्]

मठमा विद्यार्थी मात्र होइन, धेरै गुरुहरू पनि छन्। एक गुरु, हिन्दु परम्परामा, त्यस्तो व्यक्ति हो जो निश्चित ज्ञानको "शिक्षक, मार्गदर्शक वा मालिक" हो। उहाँ वा उनी शिक्षक भन्दा बढि कोही हुनुहुन्छ, परम्परागत रूपमा विद्यार्थीको लागि एक आदरणीय व्यक्तित्व, गुरुले "सल्लाहकारको रूपमा सेवा गर्ने, जसले मूल्यमान्यतालाई मद्दत गर्दछ, शाब्दिक ज्ञानको रूपमा प्रयोगात्मक ज्ञान साझा गर्दछ, जीवनमा एक उदाहरण, एक प्रेरणा स्रोत र जसले विद्यार्थीको आध्यात्मिक विकासमा सहयोग गर्छ।"[४]

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्नुहोस्]

  1. १.० १.१ Hartmut Scharfe (2002), From Temple schools to Universities, in Education in Ancient India: Handbook of Oriental Studies, Brill Academic, आइएसबिएन ९७८-९००४१२५५६८, pages 173-174
  2. Gerald James Larson (१९९५), India's Agony Over Religion, State University of New York Press, पृ: 99–100, आइएसबिएन 978-1-4384-1014-2 
  3. Tamara I. Sears (२०१४), Worldly Gurus and Spiritual Kings: Architecture and Asceticism in Medieval India, Yale University Press, पृ: 68–70, 121–122, 159–160, आइएसबिएन 978-0-300-19844-7 
  4. Joel Mlecko (1982), The Guru in Hindu Tradition Numen, Volume 29, Fasc. 1, pages 33-61
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=मठ&oldid=1172955" बाट अनुप्रेषित