पुंसवन संस्कार

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

हाम्रो हिन्दुवैदिक १६ संस्कारमध्ये पुंसवन संस्कार दोश्रो हो । गृहस्थ जीवनमा प्रवेश गरेपछिको दोश्रो कर्तव्यका रूपमा यसलाई लिने गरेको पाइन्छ । प्रारम्भमा हाम्रो समाज पितृसत्तात्मक थियो । पितृसत्तात्मक समाजमा छोरीकोभन्दा छोराको बढी महत्त्व हुनु स्वाभाविक थियो । त्यसैले पुत्र प्राप्तिका निमित्त यस संस्कारको प्रारम्भ भएको हुनसक्छ । गर्भ रह्यो भन्ने कुरा निश्चित भइसकेपछि छोराको कामना राखी यो संस्कार सम्पन्न गरिन्छ । यो संस्कार गर्भाधान भएको तेस्रो महिनामा पुष्य, श्रवण, हस्ता, मृगसिरा नक्षत्रमा चन्द्रमा भएको शुभ मुहूर्तमा गर्ने विधान शास्त्रमा रहेको पाइन्छ ।[१][१]

मूलतः गर्भस्थ शिशुकाे समुचित विकासका निमित्त पुंसवन संस्कार गरिन्छ । गर्भस्थ शिशुमाथि अामाबाबुकाे गहिराे प्रभाव पर्छ । यसकारण पनि पुंसवन संस्कारलार्इ महत्त्व दिएकाे हुनु पर्छ ।

उद्देश्य[सम्पादन गर्ने]

यसकाे पहिलाे उद्देश्य पुत्र प्राप्ति रहेकाे पाइन्छ भने स्वस्थ, सुन्दर तथा गुणवान् शिशु प्रप्तिका रूपमा दास्राे उद्देश्य रहेकाे देखिन्छ । पहिलाे उद्देश्यका बारेमा स्मृतिसंग्रहमा यस्ताे लेखिएकाे छ -

गर्भात् भवेच्च पुंसूते पुंस्त्वस्य प्रतिपादनम् ।

अर्थात् संबन्धित गर्भबाट पुत्र जन्मियाेस् भनेर पुंसवन संस्कार गरिन्छ । यसै क्रममा गर्भ रहेकाे तिन महिना भए पछि मनमा पुत्रकाे कामना राख्दै सुत्ने बेलामा अर्थसहित निम्न लिखित मन्त्र सुनाइन्छ -

पुमान्नग्नि पुमानिन्द्रः पुमान्देवाे बृहस्पति, पुमांसं पुत्रं विन्दस्व तं पुमान्ननुजायताम् ।

अर्थात् अग्निदेव पनि पुरुष थिए, इन्द्रदेव पनि पुरुष थिए, देवताका गुरु पनि बृहस्पति पनि पुरुष नै थिए त्यसकारण तिमीलार्इ पनि पुरुषत्वयुक्त पुत्र नै प्राप्त हुन्छ ।

पुंसवनकर्ता[सम्पादन गर्ने]

गर्भिणी महिलाकाे पुंसवन संस्कारका लागि नीतिले निजकै पतिलार्इ अाधिकारिक व्यक्ति मानेकाे छ । यसबाहेक गर्भाधानादि अन्य संस्कार पनि पतिद्वारा नै सम्पन्न हुनु पर्ने कुरा निम्न लिखित नीति श्लाकले निर्देश गरेकाे छ -

पतिः पुसवनसंस्कारस्य प्रथमाेऽधिकारी वर्तते ।

गर्भाधानादिसंस्कर्ता पतिः श्रेष्ठतमः स्मृतः ।

संस्कारविधि[सम्पादन गर्ने]

यजुर्वेदमा बताए अनुसार शुभ मंगलमय मुहूर्तमा भद्रं कर्णेभिः श्रृणुयाम देवाः ...., मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः, मङ्गलं पुण्डरीकाक्षः मङ्गलायतनाे हरिः अादि माङ्गलिक स्ताेत्र पाठ गर्नु पर्छ । तत्पश्चात् दीप, कलश, गणेश पूजन गरी वटवृक्ष (वर)का नयाँ पाउला, पात तथा कुशकाे जरालार्इ पानी मिसाएर पिसी रस बनाइन्छ । साे रसरुप अाैषधि पुत्रप्राप्ति कामनाकासाथ गर्भिणीका दाहिने नाककाे प्वालबाट पियाइन्छ । याे कार्य निजका पतिले पूरा गर्नुपर्ने बताइएकाे छ । साे कार्य गर्दा उच्च स्वरले तलकाे वैदिक मन्त्र उच्चारण गरिन्छ -

ॐ हिरण्यगर्भ समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक अासीत्,

सदाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम

सन्दर्भ स्रोत[सम्पादन गर्ने]

  1. डा.पोखरेल, ऋषिराम र अन्य (२०६१) कर्मकाण्ड, भक्तपुर ः शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र

बाह्यकडी[सम्पादन गर्ने]

[२]

यो पनि हेर्नुहोस्[सम्पादन गर्ने]