हिन्दू धर्म

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
Aum calligraphy.svg

हिन्दू धर्म
अन्तर्गत एक शृङ्खलाको भाग

Aum

इतिहास · देवी-देवता
पुराण

आस्था र विश्वास

दर्शनशास्त्र · धर्म
अर्थ · काम · मोक्ष
कर्म · संसार
योग · भक्ति · माया
पूजा · मन्दिर

वेद · उपनिषद
रामायण · महाभारत
श्रीमद्भगवद गीता · पुराण
धर्म शास्त्र · अन्य

सम्बन्धित विषयहरू

हिन्दू बसोबास भएका देशहरू
पञ्चाङ्ग
आयुर्वेद · ज्योतिष
चाडपर्व

यस बाकसलाई: हेर्नुहोस्  संवाद  सम्पादन

हिन्दू धर्म वा सनातन धर्म (धेरै समयदेखि चलिआएको) धर्म जुन हालसम्म चलिआएको छ। हिन्दू धर्मको विशेषता यस भित्रका बिभिन्न आस्था र विश्वासका स्रोत हुन्। ९० हजार वर्षभन्दा पहिला यो धर्मको प्रारम्भ भएको थियो । रामायण, महाभारतपुराणहरूमा सूर्यवंशीचन्द्रवंशी राजाहरूको वंश परम्पराको उल्लेख उपलब्ध छ । यसका अतिरिक्त अनेक वंशहरूको उत्पति र परम्पराको वर्णनमा पनि हिन्दु धर्मको उतपत्तिका विषयमा कुराहरु आएका छन् । आर्यहरूको सभ्यतालाई वैदिक सभ्यता मानिन्छ । पहिलो दृष्टिकोण अनुसार लगभग १७०० ईसा पूर्वमा आर्य अफगानिस्तान, कश्मीर, पञ्जाबहरियाणामा बसोबास गर्ने गर्थे ।  त्यस बेला देखि नै उनीहरूका विद्वान् ऋषिहरु आफ्ना देवताहरूलाई प्रसन्न गर्नलाई वैदिक संस्कृतमा मन्त्र रचना गर्न थाले । पहिला चार वेद रचियो, जसमा ऋग्वेद प्रथम थियो । त्यस पछि यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद उपनिषद जस्ता ग्रन्थहरू आए । हिन्दु धर्मको उत्पत्ति वैदिक संस्कृतिबाट इशापूर्व २००० वर्षभन्दा पहिला भएको मान्यता छ । सङ्ख्याको हिसाबले यो विश्वको तेस्रो ठूलो । हाल विश्वमा हिन्दु धर्म मान्ने मानिसहरु १ खर्ब ५ अर्ब छन् । जस मध्ये ९६% दक्षिण एसियामा छन्। हिन्दू शास्त्रहरूलाई दुई भागमा बाँडिएको छ श्रुति र स्मृति । श्रुति भन्नाले वेद बुझिन्छ जुन हिन्दूहरूको धर्मग्रन्थ हो अथवा हिन्दूहरूको संविधान हो । स्मृतिअन्तर्गत इतिहास, पुराण, रामायण, महाभारत तथा विभिन्न स्मृतिहरू पर्दछन् । वेदको सार उपनिषद हो भने उपनिषदहरूको सार गीता हो [१][२]

इतिहास

हिन्दू धर्मको इतिहास सबै धर्महरू भन्दा धेरै पुरानो छ। शायद पृथ्वीको उत्पतिसँगै हिन्दू धर्मको इतिहास जोडिएका छन्। यी धार्मिक पुस्तकहरूमा हिन्दू धर्मका इतिहास लुकेका छन्।

भारत (र आधुनिक पाकिस्तानी क्षेत्र)को सिन्धु घाटी सभ्यतामा हिन्दू धर्मका कतिपय निशानहरू पाइएका छन्। यसमा एक अज्ञात मातृदेवीको मूर्ति, शिव पशुपति आदी जस्तो देवताहरूको मुद्राहरू, लिंग, पीपलको पूजा, इत्यादि प्रमुख छन्। हिन्दू ग्रन्थको गहिरो अध्ययान गर्दा संसारमा मानव मनुष्य सभ्यताको सुरुवात पनि नेपालको हिमाली भेगबाट भएको देखिन्छ । इतिहासकारहरूको एक दृष्टिकोण अनुसार यस सभ्यताको अन्त तिर मध्य एसियाबाट एक अन्य जातिको आगमन भयो, जुन स्वयंलाई आर्य भन्ने गर्थे, र संस्कृत नामको एक हिन्द यूरोपीय भाषा बोल्ने गर्थे। एक अन्य दृष्टिकोण अनुसार सिन्धु घाटी सभ्यताको मान्छेहरू स्वयं आर्य थिये र उनिहरूको मूलस्थान भारत उपमहाद्वीप नै थियो।

आर्यहरूको सभ्यतालाई वैदिक सभ्यता भन्छन्। पहिलो दृष्टिकोण अनुसार लगभग १७०० ईसा पूर्वमा आर्य अफगानिस्तान, कश्मीर, पञ्जाबहरियाणामा बसोबास गर्न थाले। त्यस बेला देखि नै उनीहरू (उनिहरूका विद्वान् ऋषि) आफ्ना देवताहरूलाई प्रसन्न गर्नलाई वैदिक संस्कृतमा मन्त्र रचना गर्न थाले। पहिला चार वेद रचियो, जसमा ऋग्वेद प्रथम थियो। त्यस पछि यजुर्वेद, सामवेद ,यथर्ववेद र उपनिषद जस्ता ग्रन्थहरू आए । बौद्ध र जैन धर्महरू अलग भई सके पछि वैदिक धर्ममा धेरै परिवर्तन आयो। नयाँ देवताहरू र नयाँ दर्शन पता लगाइयो। यस प्रकार आधुनिक हिन्दू धर्मको जन्म भयो।

अवतार

हिन्दू धर्ममा अवतारको अर्थ हो: भगवान विष्णुले मानव र धर्म रक्षा निमित्त कुनै पनि (मनुष्य अथवा पशु) रूपमा पृथ्वीमाथि जन्म लिनु। भन्ने बुझिन्छ। जस्तै:- श्रीराम विष्णु भगवानको एक अवतार हुन्। हिन्दू धर्मका अनुशार भगवान विष्णुले पृथ्वीको रक्षा निमित्त २४ अवतार लिएका थिए ती मध्य १० अवतारलाई मुख्य अवतारको रूपम लगिएको छ भने १२ अन्य अवतारको रूपमा लिईएको छ।

वेद

वेद

वेद नै हिन्दूहरूको पवित्र तथा मुख्य धर्मग्रन्थ हुन्। वेदहरूलाई श्रुति पनि भनिन्थ्यो किन भनें पहिलेका दिनहरूमा अचेल जस्तो लेखेर छापने व्यवस्था थिएन त्यसैले यि वेदहरूलाई एक अर्काबाट सुनी-सुनी सम्झना राखिन्थ्यो। हिन्दू धर्मका अनुशार वेद सबै भन्दा पहिले ब्रह्माजीको मुखबाट निस्केको एक वाक्य थियो। जो वाक्य ब्रह्माजीले सबै भन्दा पहिले शिशु अवस्थामा वरको पातमा सुतीरहेका भगवान विष्णुलाई प्रार्थना स्वरूप सुनाएका थिए। पछि यि वेदलाई व्यास ऋषिले चार भागमा विभाजीत गरेका थिए। वेदहरूको विभाजीत गरेकाले व्यास ऋषिलाई "वेद व्यास" भनिएको हो। चार वेदहरू:

ऋग्वेद

ऋग्वेद सनातन धर्म वा हिन्दू धर्मको स्रोत हो। यसमा १०१७ सूक्त छन, जसमा देवताहरूको स्तुति गरियेको छ। यसमा देवताहरूलाई यज्ञमा आह्वान गर्नको लागि मन्त्र छन, यही सर्वप्रथम वेद हो। ऋग्वेदलाई विश्वका सबै इतिहासकारहरू हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवारको सबैभन्दा पहिलो रचना मान्दछन्। यो विश्वको सर्वप्रथम ग्रन्थहरू मध्य एक हो। ऋक् संहितामा १० मण्डल, बालखिल्य सहित १०२८ सूक्त छन्। वेद मन्त्रहरूको समूहलाई सूक्त भन्छन, जसमा एकदैवत्व तथा एकार्थको नै प्रतिपादन रहन्छ। कात्यायन प्रभति ऋषियहरूको अनुक्रमणी अनुसार ऋचाहरूको संख्या १०५८०, शब्दहरूको संख्या १५३५२६ अनि शौनक कृत अनुक्रमणी अनुसार ४,३२,००० अक्षर छन्। ऋग्वेदको जुन २१ शाखाहरूको वर्णन पाइन्छ, ती मध्यबाट चरणव्युह ग्रन्थ अनुसार पाँचवटा नै प्रमुख छन- १. शाकल, २. वाष्कल, ३. आश्वलायन, ४. शांखायन र माण्डूकायन। ऋग्वेदमा ऋचाहरूको बाहुल्य हुनाले यसलाई ज्ञानको वेद भनियेको छ।

यजुर्वेद

सामवेद

अथर्ववेद

शुभ प्रतिक

ओम

Aum.svg (ओम), हिन्दूहरूको लागि धेरै पवित्र र हिन्दू धर्मको चिन्ह हो। हिन्दूहरुको पवित्र धर्मग्रन्थ वेदहरूमा यस बारेमा उल्लेख गरियेको छ। को उच्चारण गर्नु भगवानको नामको उच्चारण जस्तै मानिएको छ। कुनै पनि प्रार्थना गर्नु भन्दा पहिला साधारणत: ॐको उच्चारण तीनपल्ट गरिन्छ। ॐ शब्द साधारणत: भगवान शिवसँग सम्बन्धित छ।

स्वस्तिक

स्वस्तिक स्वस्तिक अत्यन्त प्राचीन काल देखिनै हिन्दू संस्कृतिमा मंगल-प्रतीक मानिदै आएको छ। त्यसैले कुनै पनि शुभ काम गर्नु भन्दा पहिले स्वस्तिक चिन्ह अंकित गरेर त्यसको पूजा गरिन्छ। स्वस्तिक शब्द सु+अस+क बाट बनियेको छ। 'सु'को अर्थ राम्रो, 'अस'को अर्थ 'सत्ता' वा 'अस्तित्व' र 'क'को अर्थ 'कर्त्ता' वा गर्ने मान्छे। यस प्रकार 'स्वस्तिक' शब्दको अर्थ भयो 'राम्रो' अथवा 'मंगल' गर्ने। 'अमरकोश'मा पनि 'स्वस्तिक'को अर्थ आशीर्वाद, मंगल वा पुण्यकार्य हो भनेर लेखियेको छ। अमरकोशका शब्द हुन - 'स्वस्तिक, सर्वतोऋद्ध' अर्थात् 'सबै दिशाहरूमा सबैको कल्याण होस।' यस प्रकार 'स्वस्तिक' शब्दमा कुनै व्यक्ति वा जाति विशेषको मात्र होइन, अपितु सम्पूर्ण विश्वको कल्याण वा 'वसुधैव कुटुम्बकम्'को भावना निहित छ। 'स्वस्तिक' शब्दको निरुक्ति हो - 'स्वस्तिक क्षेम कायति, इति स्वस्तिकः' अर्थात् 'कुशलक्षेम वा कल्याणको प्रतीक नै स्वस्तिक हो।

मन्त्र

मन्त्र शब्दहरूको एउटा समूह हो जुन अचेल मात्र ईश्वर स्तुतीका लागि प्रयोग गरिन्छ। हिन्दू धर्ममा लगभग सबै मन्त्रहरू संस्कृतमा छन्। खराब परिस्थितिमा परे पछि मनुष्यले भिन्न भिन्न देवताको उपासना भिन्न भिन्न मन्त्रहरू पढेर आफ्नो खराब परिस्थितिलाई ठिक पार्न उपाय खोज्छन। पुरानो समयमा ऋषि-मुनिहरू दोषी ब्यक्तिलाई मन्त्र पढेर श्राप दिने गर्थे र जादुगरहरू पनि मन्त्रको उच्चारण गरेर जादु गर्ने गर्थे।

उपनिषद्

वेदको सार

उपरिषद्को सार

भौगोलिक बाँडफाट

नेपाल, भारत, र मौरिसस् का राज्यहरू लगायत इन्डोनेशियाको बाली टापुमा मुख्य जनसङ्ख्या हिन्दू छन्। केही मात्रामा यी देशहरूमा पनि हिन्दूहरू छन्:

प्रबल हिन्दू समुदाय पूर्व-सोभियत संघका राष्ट्रहरू, विषेशगरि रुस, र पोल्याण्डमा पनि छन् । इन्डोनेशियाका टापुहरू जाभा, सुलावेसी, सुमात्रा र बोर्निओमा पनि प्रसस्त रैथाने हिन्दूहरू छन् । हिन्दूत्व योगको रूपमा त झनै विश्वब्यापि रूपमा फैलिएको छ । संयुक्त राज्य अमेरिकामा मात्रै ३ करोड योगका अनुयायीहरू छन् ।

सन्दर्भ सामग्री

  1. "Online khabar" (नेपालीमा), Online khabar, २०७५ वैशाख १४ गते ९:००, अभिगमन मिति २ नोभेम्बर २०१८ 
  2. "Purbelinews" (Nepaliमा), Purbelinews, २०७५/०७/१६, अभिगमन मिति २ नोभेम्बर २०१८ 

यी पनि हेर्नुहोस

इ-मन्दिरलाई पनि हेर्नुहोला ।