सामग्रीमा जानुहोस्

हिन्दु

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
(हिन्दुहरूबाट अनुप्रेषित)
हिन्दुहरू
भारतमा दुर्गा पूजाको भव्य समारोह
कुल जनसङ्ख्या
विश्वभर १.२ बिलियन (२०२२) वृद्धि[१][२][३][४][५]
उल्लेखनीय जनसङ्ख्या भएका क्षेत्रहरू
भारत भारत१,०९४,०००,०००[६][७][३][८]
नेपाल नेपाल२८,६००,०००[३][९][१०]
बङ्गलादेश बङ्गलादेश१३,१३०,१०२[११][१२][१३][१४][१५]
भाषाहरू

हिन्दुहरू (सुन्नुहोस्) धार्मिक रूपमा हिन्दु धर्मलाई पालन गर्ने मानिसहरू हुन्। ऐतिहासिक रूपमा, यो शब्द भारतीय उपमहाद्वीपमा बस्ने मानिसहरूको लागि भौगोलिक, सांस्कृतिक, र पछि धार्मिक पहिचानकर्ताको रूपमा पनि प्रयोग गरिएको छ।[१७]

"हिन्दु" शब्द पुरानो फारसीबाट आएको हो जसले यी नामहरू संस्कृत नाम सिन्धुबाट लिएको हो र सिन्धु नदीलाई जनाउँछ। समान शब्दहरूको ग्रीक संज्ञाहरू "इन्डस" (नदीको लागि) र "भारत" (नदी भूमिको लागि) हुन्।[१८] [१९] [२०] "हिन्दु" शब्दले भारतीय उपमहाद्वीपमा सिन्धु (सिन्धु) नदीको वरपर वा बाहिर बसोबास गर्ने मानिसहरूका लागि भौगोलिक, जातीय, वा सांस्कृतिक पहिचानकर्तालाई पनि जनाउँछ। [२१] १६ औं शताब्दी ईस्वी सम्म,यो शब्दले उपमहाद्वीपका ती बासिन्दाहरूलाई जनाउन थाल्यो जो टर्की वा मुस्लिम थिएनन्।ref name="hawleynarayanan2" /> [क] [ख] हिन्दू एक पुरातन हिज्जे संस्करण हो, जसको प्रयोग आज अपमानजनक मानिन्छ।[२२] [२३]

स्थानीय भारतीय जनसंख्या भित्र हिन्दू आत्म-पहिचानको ऐतिहासिक विकास, चाहे धार्मिक वा सांस्कृतिक अर्थमा, अस्पष्ट छ। [२४] [२५]प्रतिस्पर्धी सिद्धान्तहरूले बताउँछन् कि हिन्दू पहिचान ब्रिटिश औपनिवेशिक युगमा विकसित भएको थियो , वा मुस्लिम आक्रमणहरू र मध्ययुगीन हिन्दू-मुस्लिम युद्धहरू पछि यो 8 औं शताब्दी ईस्वी पछि विकसित भएको हुन सक्छ । [२५] [२६] [२७] हिन्दू पहिचानको भावना र हिन्दू शब्द १३औँ र १८औँ शताब्दीको बीचमा संस्कृत र बंगाली भाषाका केही ग्रन्थहरूमा देखा परेको छ ।[२६] [२८] १४औँ र १८औँ शताब्दीका भारतीय कविहरू जस्तै विद्यापति , कबीर , तुलसीदास र एकनाथले हिन्दूवाद (हिन्दू धर्म) शब्द प्रयोग गरे र यसलाई तुर्कवाद ( इस्लाम ) सँग तुलना गरे। [६०] [६४] ईसाई भिक्षु सेबास्टियो मनरिकले १६४९ मा धार्मिक सन्दर्भमा 'हिन्दू' शब्द प्रयोग गरे।[२५] [२९] [३०] १८ औं शताब्दीमा, युरोपेली व्यापारी र उपनिवेशवादीहरूले भारतीय धर्मका अनुयायीहरूलाई सामूहिक रूपमा हिन्दू भनेर सम्बोधन गर्न थाले । मुस्लिमहरू टर्क, मुगल र अरब जस्ता समूहहरूसँग भिन्न थिए , जो इस्लामका अनुयायी थिए। [२४] [३१] १९औँ शताब्दीको मध्यसम्ममा, औपनिवेशिक प्राच्यवादी ग्रन्थहरूले हिन्दूहरूलाई बौद्ध , सिख र जैनहरूबाट अलग गरेका थिए, [२४] लेकिन औपनिवेशिक कानून लगभग 20वीं सदी के मध्य तक उन सभी को हिंदू शब्द के दायरे में मानते रहे। [३२] तर औपनिवेशिक कानूनले लगभग २०औँ शताब्दीको मध्यसम्म उनीहरूलाई हिन्दू [३२] विद्वानहरूले हिन्दू, बौद्ध, जैन र सिखहरू बीच भेदभाव गर्ने अभ्यास आधुनिक घटना हो भनी बताउँछन्।[३३] [३४] [ग]

लगभग 1.2 बिलियन,[३५] हिन्दूहरू ईसाई र मुस्लिमहरू पछि विश्वको तेस्रो ठूलो धार्मिक समूह हो । 2011 को भारतीय जनगणना अनुसार, हिन्दूहरूको विशाल बहुमत, लगभग 966 मिलियन (विश्व हिन्दू जनसंख्याको 94.3%), भारतमा बस्छन् । [३६] भारत पछि, सबैभन्दा धेरै हिन्दू जनसंख्या भएका अर्को नौ देशहरू , घट्दो क्रममा छन्: नेपाल , बंगलादेश , इन्डोनेसिया , पाकिस्तान , श्रीलंका , संयुक्त राज्य अमेरिका , मलेसिया , संयुक्त अरब इमिरेट्स , र युनाइटेड किंगडम । [३७] तिनीहरू विश्वको हिन्दू जनसंख्याको 99% हो, र 2010 सम्म बाँकी विश्वमा कुल 6 मिलियन हिन्दूहरू थिए।[३७]

हिन्दू शब्दको उत्पत्ति

[सम्पादन गर्नुहोस्]

हिन्दू शब्द एक पर्यायवाची शब्द हो । [३८] [३९] यो हिन्दू शब्द इन्डो-आर्यन [४०]संस्कृत[४०] [२०] शब्द सिन्धुबाट आएको हो , जसको अर्थ"पानी को एक विशाल शरीर" जसले "नदी, महासागर"लाई ढाकेको हुन्छ। [४१] [घ] यसलाई सिन्धु नदीको नामको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो र यसका सहायक नदीहरू पनि संदर्भित गरिएको थियो। गेभिन फ्लडका अनुसार, वास्तविक शब्द 'हिन्दु' पहिलो पटक " सिन्धु (संस्कृत: सिन्धु ) नदी पार बसोबास गर्ने मानिसहरूका लागि एक फारसी भौगोलिक शब्द " को रूपमा देखा पर्दछ,[२०] विशेष गरी ६ औं शताब्दी ईसापूर्व दारियस प्रथमको शिलालेखमा[४२] पञ्जाब क्षेत्र , जसलाई वेदमा सप्त सिन्धु भनिन्छ , जेन्ड अवेस्तामा हप्त हिन्दू भनिन्छ । दारियस को ६ औं शताब्दी ईसा पूर्वको शिलालेखले उत्तर-पश्चिमी भारतलाई जनाउँदै हिन दुश प्रान्तको उल्लेख गरेको छ । [४३] [४४] [४५] भारतका मानिसहरूलाई हिन्दुवान भनिन्थ्यो , र आठौं शताब्दीको पाठ चचनामाले हिन्दवीलाई भारतीय भाषाको लागि विशेषणको रूपमा प्रयोग गरेको थियो ।[४५] डीएन झाका अनुसार यी प्राचीन शिलालेखहरूमा 'हिन्दू' शब्द एक जातीय-भौगोलिक शब्द हो र यसले कुनै धर्मलाई जनाउँदैन।[४६]

'हिन्दू' को सबैभन्दा प्रारम्भिक ज्ञात शिलालेखहरू धार्मिक अर्थहरू सहित बौद्ध विद्वान जुआन्जाङले ईसापूर्व 7 औं शताब्दीमा लेखेका 'रिकॉर्ड्स ऑन द वेस्टर्न रीजन्स' को चिनियाँ पाठ समावेश हुन सक्छ। जुआन्जाङ ले ट्रान्सलिटेरेटेड शब्द प्रयोग गर्दछ- जसमा अरविन्द शर्माका अनुसार "अर्थमा धार्मिकमा प्रवाहित हुनु"। [४७] ज्युआन्जाङले यो शब्द चन्द्रमाको नाममा राखिएको देशलाई जनाउने सुझाव दिएका थिए, तर अर्का बौद्ध विद्वान इ-त्सिङ्ले यस निष्कर्षलाई खण्डन गर्दै इन-टु देशको सामान्य नाम नभएको बताए।[४८]


अल-बिरुनीको 11 औं शताब्दीको लेख तारिख अल-हिन्द, र दिल्ली सल्तनत कालका लेखहरूले 'हिन्दू' शब्द प्रयोग गर्दछ, जहाँ यसले बौद्धहरू जस्ता सबै गैर-इस्लामिक मानिसहरूलाई समावेश गर्दछ, र "क्षेत्र वा एक धर्म" भएको अस्पष्टता कायम राख्छ।[४३] भारतीय इतिहासकार रोमिला थापरको अनुसार, 'हिन्दू' समुदाय अदालत इतिहासमा मुस्लिम समुदायको अनाकार 'अन्य' को रूप मा हुन्छ।[४९] तुलनात्मक धर्म विद्वान विल्फ्रेड क्यान्टवेल स्मिथले टिप्पणी गरे कि 'हिन्दु' शब्दले प्रारम्भमा यसको भौगोलिक सन्दर्भ राखेको थियो: 'भारतीय', 'आदिवासी, स्थानीय', वस्तुतः 'मूल'। बिस्तारै, भारतीय समूहहरूले स्वयं आक्रमणकारिहरुबाट आफू र आफ्नो "परम्परागत तरीका" अलग देखाउनका लागि , हिन्दु शब्द प्रयोग शुरू गरे।[५०]

मुहम्मद घोरीको हातबाट पृथ्वीराज चौहानको 1192 ईस्वीमा पराजयको बारेमा चन्द बर्दाईद्वारा लिखित पृथ्वीराज रासोको लेख "हिन्दू" र "तुर्क" को सन्दर्भले भरिएको छ र एक चरणमा , "दुवै धर्मले आ-आफ्ना घुमाउरो तरवार तानेका छन् ।" भनिएको छ; यद्यपि, यस पाठको मिति अस्पष्ट छ र धेरै विद्वानहरूले हालको हो भनेर मानेका छन् । .[५१] 1350 मा बहमनी शासन अन्तर्गत डेक्कनमा रचिएको, 'अब्द अल-मलिक इसामीको फारसी कृति,Futuhu's-Salatin एक इस्लामिक साहित्यमा, जातीय-भौगोलिक अर्थमा 'भारतीय' शब्दको अर्थमा 'हिन्दी' र 'हिन्दु' शब्द हिन्दू धर्मको अनुयायीको अर्थमा प्रयोग गरेको छ।".[५१] कवि विद्यापतिको कीर्तिलता (१३८०) ले हिन्दू शब्दलाई धर्मको अर्थमा प्रयोग गर्नुभएको छ, यसले एउटा सहरमा हिन्दू र तुर्क (मुस्लिम) को संस्कृतिलाई भिन्नता दिन्छ र निष्कर्षमा पुग्छ "हिन्दू र टर्कहरू एकसाथ बस्छन्; एकअर्काको धर्म(धम्मे)को मजाक उडाउँछन्। ।"[५२][५३][५४]

धार्मिक सन्दर्भमा 'हिन्दू' शब्द को प्रारम्भिक प्रयोगमध्ये एक यूरोपीय भाषा (स्पेनिश) मा, , सेबास्टियो मनरिक द्वारा 1649 मा प्रकाशन गरिएको लेख थियो।[३०] भारतीय इतिहासकार डीएन झाको निबन्ध "हिन्दू पहिचान खोज्दै" मा लेख्छन्: "कुनै पनि भारतीयहरूले चौधौं शताब्दी अघि आफूलाई हिन्दू भनेर वर्णन गरेनन्" र "अंग्रेजहरूले 'हिन्दु' शब्दलाई भारतबाट लिएर यसलाई नयाँ अर्थ र महत्व दिए,र यसलाई हिन्दू धर्म भनिने पुन: प्राप्त घटनाको रूपमा भारतमा पुन: आयात गरियो।[५५] 18 औं शताब्दी तिर, यूरोपीय व्यापारिहरु र उपनिवेशवादीहरूले भारतीय धर्मका अनुयायीहरूलाई सामूहिक रूपमा हिन्दूहरूको रूपमा उल्लेख गर्न थाले।[५५]

'हिन्दू' को अन्य प्रमुख उल्लेखहरूमा 14 औं शताब्दीमा मुस्लिम राजवंशहरूको सैन्य विस्तारसँग लड्ने आन्ध्र प्रदेश राज्यहरूबाट लिपिबद्ध शिलालेखहरू समावेश छन्, जहाँ 'हिन्दू' शब्दले आंशिक रूपमा 'तुर्क' वा इस्लामिक धार्मिक पहिचानको विपरीत धार्मिक पहिचानलाई संकेत गर्दछ।[५६] हिन्दू शब्द पछि कहिलेकाहीँ केही संस्कृत ग्रन्थहरूमा प्रयोग भएको थियो जस्तै कश्मीरको पछिल्ला राजतरङ्गिणीहरू (हिन्दुका, c. 1450) र केही 16 औं शताब्दीदेखि 18 औं शताब्दीका बङ्गाली भाषाका गौडिय वैष्णव सम्प्रदायका ग्रन्थहरू, जसमा चैतन्य चरितामृत र चैतन्य भागवत समावेश छ। यी ग्रन्थहरुमा 16 औं शताब्दी को चैतन्य चरितामृत लेख र 17 औं शताब्दी को भक्त माला लेख मा"हिन्दू धर्म" को प्रयोग गर्दै यवन (विदेशी) वा म्लेच्छ (असंस्कृत) भनिने मुसलमानहरू बाट हिन्दहरुलाई तुलना गर्नको लागि प्रयोग गरेका थिए ।[५७]


भारतको उत्तराखण्ड राज्यको गङ्गा नदी नजिक हरिद्वार, हर की पैरीमा हिन्दूहरू।

मध्ययुगीन प्रयोग (8 औं शताब्दी देखि 18 औं शताब्दी)

[सम्पादन गर्नुहोस्]

विद्वान अरविन्द शर्मा टिप्पणी गर्छन् कि "हिन्दू" शब्द "ब्राह्मणाबाद बस्ती" मा प्रयोग भएको थियो जुन मुहम्मद इब्न कासिमले 712 ईस्वीमा भारतको उत्तरपश्चिम सिन्ध क्षेत्रमा अरब आक्रमण पछि गैर-मुस्लिमहरूसँग बनाएको थियो। 'हिन्दू' शब्द को अर्थ गैर-मुस्लिम थियो,र यस क्षेत्र का बौद्ध पनि शामिल थियो।[५८] अल बिरुनीको ११ औं शताब्दीको पाठमा, हिन्दूहरूलाई इस्लामको "धार्मिक विरोधी" भनेर उल्लेख गरिएको छ, जसले पुनर्जन्ममा विश्वास गर्दछ, उनीहरूलाई विश्वासको विविधता राख्ने भनेर प्रस्तुत गर्दछ, र केन्द्रवादी र बहुलवादी धार्मिक धारणा राख्ने हिन्दूहरू बीच ओसिलो देखिन्छ।[५८] दिल्ली सल्तनत युगको ग्रन्थहरूमा, शर्मा भन्छन्, हिन्दू शब्दको अर्थ कुनै क्षेत्र वा धर्मका मानिसहरू हो कि होइन भन्ने कुरामा अस्पष्ट रहेको कुरा इब्न बतुताले अफगानिस्तानको पहाड श्रृंखलाको लागि "हिन्दुकुश" नामको व्याख्याको उदाहरण दिँदै गरेका छन् । इब्न बतुताले लेखेका थिए, धेरै भारतीय दासहरू पहाडको दायरा पार गर्दै गर्दा त्यहाँ हिउँको चिसोले मरेकाले त्यसो भनिएको थियो । त्यहाँ प्रयोग भएको हिन्दू शब्द दुविधापूर्ण छ र भौगोलिक क्षेत्र अथवा धर्म हुन सक्छ। [५९]

हिन्दू शब्द मुगल साम्राज्य युगको ग्रन्थहरूमा देखा पर्दछ। उदाहरण को लागि , जहाँगीरले सिख गुरु अर्जन लाई एक हिन्दू भनेका छन्: [६०]

व्यास नदीको किनारमा गोविन्दवलमा अर्जन नामका एक हिन्दू थिए। आध्यात्मिक मार्गदर्शक भएको बहाना गर्दै, उनले भक्तको रूपमा धेरै सरल विचारधाराका भारतीयहरू र केही अज्ञानी, मूर्ख मुस्लिमहरू पनि सन्त भएको दाबी प्रसारण गरेर जितेका थिए। [...] जब खुस्रो तिनको निवासअगाडि रोकिए, [अर्जन] बाहिर आए र [खुसरो]सँग र्वार्ता गरे। उहाँलाई केही प्राथमिक आध्यात्मिक उपदेशहरू यता उता उठाएर तिनको निधारमा केसरले छाप लगाउनुभयो, जसलाई हिन्दूहरूको मुहावरामा कश्का भनिन्छ र जसलाई उनीहरू भाग्यशाली मान्छन्। जब यो मलाई रिपोर्ट गरियो, मैले बुझें कि ऊ कत्ति पूर्णतया झूटो हो र उसलाई मकहाँ ल्याउन आदेश दिए। मैले उसको तथा उनका छोराछोरीहरूका समेत घर र वासस्थानहरू मुर्तजा खानलाई दिएँ, र मैले उसको सम्पत्ति र सामानहरू जफत गर्ने आदेश दिएँ र उसलाई मृत्युदण्ड दिइयो। - सम्राट जहांगीर, जहांगीरनामा, 27b-28a (व्हीलर थाक्सटन द्वारा अनुवादित)[६१][ङ]}}


सिख विद्वान पशौरा सिंह भन्छन्, "फारसी लेखन मा, सिखहरुलाई गैर-मुस्लिम भारतीय को अर्थ मा हिन्दू मानिन्थ्यो "।"[६२] [112] यद्यपि, सिख धर्म शुरूआतमा हिन्दू धर्म को एक उग्रवादी गुटको रूपमा शुरू भएको र औपचारिक रूपमा 20औं शताब्दीमै हिन्दू धर्मबाट छुटिएको भन्ने मत रोबर्ट फ्रेजर मैरी ह्यामन्ड जस्तो विद्वानको रहेको छ।[६३]

औपनिवेशिक-युग प्रयोग (18 औं शताब्दी देखि 20 औं शताब्दी)

[सम्पादन गर्नुहोस्]
भारतमा भारतीय धर्महरूको वितरण (1909)। माथिल्लो नक्सामा हिन्दू, तल्लोमा बौद्ध, जैन र सिखको वितरण देखाइएको छ।
भारतमा हिन्दू विवाह अनुष्ठान

औपनिवेशिक युगको बेला, हिन्दू शब्द को अर्थ भारतका मूल धर्महरू थियो, जुन ईसाई धर्म र इस्लाम बाहेक अन्य धर्म हो।[६४] 18औं शताब्दीमा, Gentoo शब्द पनि हिन्दू शब्दको साथ प्रयोग गरिएको थियो।[६५]प्रारम्भिक औपनिवेशिक युगमा एंग्लो-हिन्दू कानून र ब्रिटिश भारत अदालत प्रणाली मा , 'हिन्दू' शब्द सम्पूर्ण भारतीय धर्महरुका साथै दुई गैर-भारतीय धर्मका अनुयायीलाई संदर्भित गर्दथ्यो: यहूदी धर्म र जोरोस्ट्रियनवाद। [६४]20औं शताब्दीमा, हिन्दूहरूका लागि व्यक्तिगत कानूनहरू बनाइए , र उक्त औपनिवेशिक 'हिन्दू कानूनहरु' मा 'हिन्दू' शब्द बौद्ध, जैन र सिखहरु को अतिरिक्त सांप्रदायिक हिन्दूहरूलाई लागू गरियो। [६६][च] बेलायती औपनिवेशिक कानूनको प्रावधानभन्दा बाहिर, युरोपेली प्राच्यविद्हरू र विशेष गरी 18 औं शताब्दीमा स्थापित प्रभावशाली एशियाटिक अनुसन्धानहरू, जसलाई पछि एसियाटिक सोसाइटी भनिन थालियो, सुरुमा भारतमा केवल दुई धर्महरू - इस्लाम र हिन्दू धर्म रहेको पहिचान गरे। यी प्राच्यवादीहरूले 18 औं शताब्दीमा हिन्दू धर्मको उपसमूहको रूपमा बौद्ध धर्म जस्ता सबै भारतीय धर्महरू लाई समावेश गरे।[६९] यी ग्रन्थहरूले इस्लामका अनुयायीहरूलाई मोहम्मदहरू र अरू सबैलाई हिन्दू भनिन्छ। 19 औं शताब्दीको प्रारम्भका लेख हरुले,विभिन्न विश्वासहरूको कालक्रम अध्ययनको लागि, हिन्दूहरूलाई अलग-अलग समूहहरूमा विभाजन गर्न थाल्यो। सुरुवातमा देखापरेको शब्द हरुमा सीक्स र तिनका कलेज (पछि गएर चार्ल्स विल्किन्स द्वारा सिखको हिज्जे गरिएको), बौद्ध धर्म (पछि गएर हिज्जे बौद्ध धर्म), र भारतका धर्महरूमा एशियाटिक रिसर्चको रिपोर्टको 9 वौ खण्डमा, जैन धर्म शब्दले चर्चा पायो।[६९]

पेनिङ्टनका अनुसार हिन्दू र हिन्दू धर्म शब्दहरू यसरी भारतको औपनिवेशिक अध्ययनको लागि निर्माण गरिएको थियो। विभिन्न उप-विभाजन र उपसमूह शब्दहरूको विभाजन "साम्प्रदायिक द्वन्द्व" का परिणाम मानिएको थियो, र हिन्दू इन प्राच्यवादीहरू द्वारा "भारतको प्राचीन पूर्वनिर्धारित दमनकारी धार्मिक सबस्ट्रेटम" को पालना गर्ने मानिसहरूलाई संकेत गर्न निर्माण गरिएको थियो, पेनिंगटन भन्छन्।[६९] यसरी पहिचान भएका अन्य भारतीय धर्मका अनुयायीहरूलाई पछि बौद्ध, सिख वा जैन भनियो र हिन्दू र हिन्दू धर्मलाई तर्कहीन परम्परागत र अरूलाई तर्कसंगत सुधार धर्मको रूपमा स्टिरियोटाइप गरिएको दुई-आयामी तरिकामा हिन्दूहरूबाट अलग गरियो। यद्यपि, मध्य 19औं शताब्दी को रिपोर्टहरूले हिन्दू र बौद्ध, या अन्य नव निर्मित धार्मिक पहिचानहरू को बीच सैद्धांतिक या अनुष्ठानात्मक भिन्नताहरूको कुनै संकेत प्रदान गरेन।[६९] यी औपनिवेशिक अध्ययनहरू, पेनिगटन भन्छन्, "हिन्दूहरूको बारेमा अनन्त रूपमा उलझनमा राखे र गहनतापूर्वक तिनीहरूलाई छानबीन गरे, तर सोधपुछ गरेनन् र दक्षिण एशियामा मुगल र अरबहरूको प्रथा र धर्म रिपोर्टिंग गरेनन्", र प्रायः हिन्दूहरूलाई वर्णित गर्न मुस्लिम विद्वानहरूमा भरोसा राखे। [६९]


समसामयिक प्रयोग

[सम्पादन गर्नुहोस्]
काठमाडौंको दरबार स्क्वायरमा परम्परागत प्रार्थना समारोहमा एक युवा नेपाली हिन्दू भक्त।

समकालीन युग मा, हिन्दू शब्दले हिन्दू धर्मको एक वा धेरै पक्षहरूसँग पहिचान राख्ने व्यक्तिहरूलाई बुझाउँछ, चाहे तिनीहरू अभ्यास गरून् वा नगरुन् वा तटस्थ बसुन्। [७०]

देश अनुसार हिन्दु धर्म
महाद्वीप अनुसार हिन्दु धर्म (२०१७-१८)
महादेशहरू हिन्दु जनसङ्ख्या हिन्दु जनसङ्ख्याको % महाद्वीप जनसङ्ख्याको % अनुयायी गतिशीलता विश्व गतिशीलता
एसिया १,०७४,७२८,९०१ ९९.२६६ २६.०१ वृद्धि बढ्दै वृद्धि बढ्दै
युरोप २,०३०,९०४ ०.२१४ ०.२७८ वृद्धि बढ्दै वृद्धि बढ्दै
महाअमेरिका २,८०६,३४४ ०.२६३ ०.२८१ वृद्धि बढ्दै वृद्धि बढ्दै
अफ्रिका २,०१३,७०५ ०.२१३ ०.२२५ वृद्धि बढ्दै वृद्धि बढ्दै
ओसिनिया ७९१,६१५ ०.०७१ २.०५३ वृद्धि बढ्दै वृद्धि बढ्दै
सञ्चित १,०८२,३७१ ,४६९ १०० १५.०३ वृद्धि बढ्दै वृद्धि बढ्दै

सन्दर्भ सामग्रीहरू

[सम्पादन गर्नुहोस्]
  1. "Can Muslims surpass Hindus in population numbers? Experts say practically not possible", २४ अप्रिल २०२२। 
  2. "Hindu Countries 2021", World Population Review (en-USमा), २०२१, अन्तिम पहुँच ५ जुलाई २०२१ 
  3. ३.० ३.१ ३.२ "The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2010–2050", Pew Research Center, १ जनवरी २०२०, मूलबाट २२ फेब्रुअरी २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २२ फेब्रुअरी २०१७  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २४ डिसेम्बर २०१८ मिति
  4. "The Global Religious Landscape – Hinduism", A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups as of 2010, Pew Research Foundation, १८ डिसेम्बर २०१२, अन्तिम पहुँच ३१ मार्च २०१३  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण ६ मे २०१३ मिति
  5. "Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact", gordonconwell.edu, जनवरी २०१५, मूलबाट २५ मे २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २९ मे २०१५  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २५ मे २०१७ मिति
  6. "Hindu Countries 2021", World Population Review (en-USमा), २०२१, अन्तिम पहुँच ५ जुलाई २०२१ 
  7. "Can Muslims surpass Hindus in population numbers? Experts say practically not possible", २४ अप्रिल २०२२। 
  8. "Központi Statisztikai Hivatal", Nepszamlalas.hu, अन्तिम पहुँच २ अक्टोबर २०१३  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण ७ जनवरी २०१९ मिति
  9. "The World Factbook", CIA, United States, २०१३। 
  10. "Nepal", US Department of State 
  11. "Census 2022: Bangladesh population now 165 million", २७ जुलाई २०२२। 
  12. "Atrocities on Hindus in Bangladesh: Now, 1.8 crore Hindu Bengali citizens of Bangladesh are ready to go to India, said Ravindra Ghosh, Chairman of Bangladesh Hindu Janajagruti Samiti.| APN News" 
  13. "Introduction – Bangladesh", tradeinfolink.com.my, अन्तिम पहुँच ९ मे २०२१  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १७ मे २०२१ मिति
  14. "Hindu population in Bangladesh grew by 1 per cent in 2015: Report", The Economic Times, २३ जुन २०१६, अन्तिम पहुँच ७ जनवरी २०२१ 
  15. BANGLADESH 2012 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT, US State Department (2012), page 2
  16. Johnson, Todd M.; Grim, Brian J. (२०१३), The World's Religions in Figures: An Introduction to International Religious Demography, Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, पृ: 10, मूलबाट २० अक्टोबर २०१३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २४ नोभेम्बर २०१५ 
  17. Jeffery D. Long (2007), A Vision for Hinduism, IB Tauris, आइएसबिएन ९७८-१-८४५११-२७३-८, pages 35–37
  18. Mihir Bose (२००६), The Magic of Indian Cricket: Cricket and Society in India, Routledge, पृ: 1–3, आइएसबिएन 978-1-134-24924-4 
  19. "India", Online Etymology Dictionary। 
  20. २०.० २०.१ २०.२ Flood 1996, पृष्ठ 6.
  21. Hawley, John Stratton; Narayanan, Vasudha (२००६), The Life of Hinduism, University of California Press, पृ: 10–11, आइएसबिएन 978-0-520-24914-1 
  22. Herbst, Philip (१९९७), The color of words: an encyclopaedic dictionary of ethnic bias in the United States, Intercultural Press, पृ: 106–107, आइएसबिएन 978-1-877864-97-1, "Hindu, Hindoo A term borrowed from the Persian word Hindu ... Hindu is used today for an adherent of Hinduism, the common religion of India. ... Hindoo is listed in dictionaries as a variant spelling, but it is one that may lend itself to derogatory use." 
  23. Rosenblatt, Roger (१९९९), Consuming desires: consumption, culture, and the pursuit of happiness, Island Press, पृ: ८१, आइएसबिएन 1-55963-535-5, "For example, even though the majority of these newcomers were, in fact, practicing Hindus, by the mid-1960s, anti-immigration agitators had dropped the use of Hindoo as choice slur." ; Bhatia, Sunil; Ram, Anjali (२००४), "Culture, hybridity, and the dialogical self: Cases of the South Asian diaspora", Mind, Culture, and Activity 11 (3): 224–240, डिओआई:10.1207/s15327884mca1103_4, "Not being able to live up to the 'unattainable' images of 'Charlie's Angels' and the golden-girls of 'The Brady Bunch,' and facing 'repeated and constant' racial slurs at school such as 'nigger,' 'injun,' and 'hindoo,' combined with a lack of role models ..." 
  24. २४.० २४.१ २४.२ Pennington, Brian K. (२००५), Was Hinduism Invented?: Britons, Indians, and the Colonial Construction of Religion, Oxford University Press, पृ: 111–118, आइएसबिएन 978-0-19-803729-3 
  25. २५.० २५.१ २५.२ Lorenzen 2006
  26. २६.० २६.१ Sheldon Pollock (1993), Rāmāyaṇa and political imagination in India, Journal of Asian studies, Vol. 52, No. 2, pages 266–269
  27. Brajadulal Chattopadhyaya (1998), Representing the other?: Sanskrit sources and the Muslims (eighth to fourteenth century), Manohar Publications, आइएसबिएन ९७८-८१-७३०४-२५२-२, pages 92–103, Chapter 1 and 2
  28. O'Connell, Joseph T. (जुलाई–सेप्टेम्बर १९७३), "The Word 'Hindu' in Gauḍīya Vaiṣṇava Texts", Journal of the American Oriental Society 93 (3): 340–344, जेएसटिओआर 599467, डिओआई:10.2307/599467 
  29. Lorenzen 2010, पृष्ठ 29.
  30. ३०.० ३०.१ Lorenzen 2006, पृष्ठ 15.
  31. Hawley, John Stratton; Narayanan, Vasudha (२००६), The Life of Hinduism, University of California Press, पृ: 10–11, आइएसबिएन 978-0-520-24914-1 
  32. ३२.० ३२.१ Rachel Sturman (2010), Hinduism and Law: An Introduction (Editors: Timothy Lubin et al), Cambridge University Press, आइएसबिएन ९७८-०-५२१-७१६२६-०, pag 90
  33. Julius J. Lipner (2009), Hindus: Their Religious Beliefs and Practices, 2nd Edition, Routledge, आइएसबिएन ९७८-०-४१५-४५६७७-७, pages 17–18
  34. Leslie Orr (2014), Donors, Devotees, and Daughters of God, Oxford University Press, आइएसबिएन ९७८-०-१९-५३५६७२-४, pages 25–26, 204
  35. Hindu Population projections वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०१८-०८-२९ मिति Pew Research (2015), Washington DC
  36. Rukmini S Vijaita Singh Muslim population growth slows The Hindu, 25 August 2015; 79.8% of more than 121 crore Indians (as per 2011 census) are Hindus
  37. ३७.० ३७.१ 10 Countries With the Largest Hindu Populations, 2010 and 2050 वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण २०१८-१२-२६ मिति Pew Research Center (2015), Washington DC
  38. Herman Siemens, Vasti Roodt (२००९), Nietzsche, Power and Politics: Rethinking Nietzsche's Legacy for Political Thought, Walter de Gruyter, पृ: ५४६, आइएसबिएन 978-3-11-021733-9 
  39. Murray J. Leaf (२०१४), The Anthropology of Eastern Religions: Ideas, Organizations, and Constituencies, Lexington Books, पृ: ३६, आइएसबिएन 978-0-7391-9241-2 
  40. ४०.० ४०.१ Flood 2008, पृष्ठ 3.
  41. Takacs, Sarolta Anna; Cline, Eric H. (१७ जुलाई २०१५), The Ancient World, Routledge, पृ: 377–, आइएसबिएन 978-1-317-45839-5 
  42. Sharmaa 2002, पृष्ठ 2.
  43. ४३.० ४३.१ Sharmaa 2002, पृष्ठ 1-36.
  44. Thapar 2003, पृष्ठ 38.
  45. ४५.० ४५.१ Jha 2009, पृष्ठ 15.
  46. Jha 2009, पृष्ठ 16.
  47. Sharmaa 2002, पृष्ठ 3.
  48. Jha 2009, पृष्ठ 14.
  49. Thapar, Romila (सेप्टेम्बर–अक्टोबर १९९६), "The Tyranny of Labels", Social Scientist 24 (9/10): 3–23, जेएसटिओआर 3520140, डिओआई:10.2307/3520140 
  50. Wilfred Cantwell Smith 1981, पृष्ठ 62.
  51. ५१.० ५१.१ Lorenzen 2006, पृष्ठ 33.
  52. Lorenzen 2006, पृष्ठ 31.
  53. Esther Bloch; Marianne Keppens; Rajaram Hegde, सम्पादकहरू (२००९), Rethinking Religion in India: The Colonial Construction of Hinduism, Routledge, पृ: २९, आइएसबिएन 9781135182793, मूलबाट १८ सेप्टेम्बर २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ जुलाई २०२३, "For his part, Vidyapati, in his Apabhransha text Kirtilata, makes use of the phrase 'Hindu and Turk dharmas' in a clearly religious sense and highlights the local conflicts between the two communities." 
  54. Rajat Kanta Ray (२००३), The Felt Community, Oxford University Press, पृ: १८९, आइएसबिएन 978-0-19-565863-7, मूलबाट १८ सेप्टेम्बर २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ जुलाई २०२३, "The Kirtilata is said to have been composed in 1380." 
  55. ५५.० ५५.१ Dube, Mukul (१० जनवरी २०१६), "A short note on the short history of Hinduism", Scroll.in, मूलबाट २८ नोभेम्बर २०२२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ जुलाई २०२२ 
  56. Lorenzen 2006, पृष्ठ. 32–33.
  57. उद्दरण त्रुटी: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named OConnell1973
  58. ५८.० ५८.१ Arvind Sharma (2002), On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १८ जनवरी २०१७ मिति Numen, Vol. 49, Fasc. 1, pages 5–9
  59. Arvind Sharma (2002), On Hindu, Hindustān, Hinduism, and Hindutva वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १८ जनवरी २०१७ मिति Numen, Vol. 49, Fasc. 1, page 9
  60. Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १८ जनवरी २०१७ मिति, Journal of Punjab Studies, 12(1), pages 29–31
  61. Wheeler Thackston (१९९९), The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India, Oxford University Press, पृ: ५९, आइएसबिएन 978-0-19-512718-8, मूलबाट ३१ मार्च २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १६ फेब्रुअरी २०२२ 
  62. Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), page 37
  63. R. Fraser, M. Hammond (१० जुलाई २००८), Books Without Borders, Volume 2: Perspectives from South Asia (Englishमा), Springer, पृ: २१, आइएसबिएन 978-0230289130, मूलबाट १८ सेप्टेम्बर २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ जुलाई २०२३, "The Sikhs arose initially as a militant sect of Hinduism in opposition and resistance to Muslim and especially Mughal rule and its discriminatory and oppressive policies and practices. It was only in the twentieth century that they legally and formally separated from Hinduism to constitute a distinct religion followed by about 1 per cent of the current population of India" 
  64. ६४.० ६४.१ Gauri Viswanathan (1998), Outside the Fold: Conversion, Modernity, and Belief, Princeton University Press, आइएसबिएन ९७८-०-६९१-०५८९९-३, page 78
  65. "A Code of Gentoo Laws, or Ordinations of the Pundits, from a Persian Translation, Made from the Original, Written in the Sanscrit Language", INDIAN CULTURE (अङ्ग्रेजीमा), मूलबाट १४ जनवरी २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२३-०१-१२ 
  66. Rachel Sturman (2010), Hinduism and Law: An Introduction (Editors: Timothy Lubin et al), Cambridge University Press, आइएसबिएन ९७८-०-५२१-७१६२६-०, pag 90
  67. Bhagat, Ram, "Hindu-Muslim Tension in India: An Interface between census and Politics during Colonial India", iussp.org, IIPS, मूलबाट १७ अप्रिल २०१९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १७ अप्रिल २०१९  वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण १७ अप्रिल २०१९ मिति
  68. "Archive of All Colonial India documents", arrow.latrobe.edu.au, The Centre for Data Digitisation and Analysis at The Queen's University of Belfast, मूलबाट ३० मे २०१९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १७ अप्रिल २०१९ 
  69. ६९.० ६९.१ ६९.२ ६९.३ ६९.४ Pennington, Brian K. (२००५), Was Hinduism Invented?: Britons, Indians, and the Colonial Construction of Religion, Oxford University Press, पृ: 111–118, आइएसबिएन 978-0-19-803729-3, मूलबाट ३१ मार्च २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ३१ जुलाई २०१८ 
  70. Bryan Turner (2010), The New Blackwell Companion to the Sociology of Religion, John Wiley & Sons, आइएसबिएन ९७८-१-४०५१-८८५२-४, pages 424–425



उद्दरण त्रुटी: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found