यक्ष

यक्ष

"परखम यक्ष" मणिभद्र, १५० ईसा पूर्व

"मुद्गरपाणि यक्ष", १०० ईसा पूर्व

मथुरामा फेला परेका परखम यक्ष (१५० ईसा पूर्व) र मुद्गरपाणि ("गदा" धारी) यक्ष (१०० ईसा पूर्व) का विशाल मूर्तिहरू। यी मूर्तिहरू करिब दुई मिटर अग्ला छन्। मुद्गरपाणि यक्षले दाहिने हातमा मुद्गर (गदा) समातेका छन्।
मथुरा कला, मथुरा सङ्ग्रहालय

यक्ष प्रकृति आत्माहरूको एक व्यापक वर्ग हो। यिनीहरू सामान्यतया परोपकारी हुन्छन्, तर कहिलेकाहीँ चञ्चल वा सनकी स्वभावका पनि हुन सक्छन्। यिनीहरूको सम्बन्ध जल, उर्वरता, रूख, जङ्गल, खजाना र निर्जन स्थानसँग हुन्छ। यिनीहरू हिन्दु, जैन र बौद्ध ग्रन्थहरूका साथै दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियाका प्राचीन तथा मध्यकालीन मन्दिरहरूमा संरक्षक देवताका रूपमा देखा पर्छन्। यस शब्दको स्त्रीलिङ्गी रूप यक्षिणी हो।

हिन्दु, जैन र बौद्ध ग्रन्थहरूमा यक्षहरूको दोहोरो व्यक्तित्व चित्रण गरिएको छ। एकातिर यक्ष वन र पहाडसँग सम्बन्धित हानि नगर्ने 'प्रकृति-परी' हुन सक्छन्; तर अर्कोतिर यक्षको एउटा अँध्यारो रूप पनि छ, जो एक प्रकारको 'भूत' जस्तै हुन्छन्। यस्ता यक्षहरू निर्जन स्थानमा बस्छन् र यात्रीहरूलाई बाटोमा छेकेर राक्षसले जस्तै खान्छन्।

यक्षहरूसँग सम्बन्धित एक अद्वितीय सांस्कृतिक नृत्य रूप यक्षगान हो। यक्षगान कर्नाटक राज्यको दक्षिण कन्नड, उडुपी, कासारगोड जिल्ला र उत्तर कन्नड, शिमोगा तथा चिकमगलुरका पश्चिमी भागहरूमा प्रचलित एक परम्परागत रङ्गमञ्च प्रदर्शन हो।

प्रारम्भिक यक्षहरू

भरहुतबाट प्राप्त यक्षिणीको मूर्ति

यक्षहरू हिन्दु, जैन र बौद्ध ग्रन्थहरूमा देखा पर्छन्। मौर्य साम्राज्यको कालका धेरै विशाल यक्ष मूर्तिहरू फेला परेका छन्। यिनीहरूको समय करिब ३ ईसा पूर्वदेखि १ ईसा पूर्वको बीचमा मानिन्छ। यी मूर्तिहरू विशाल (सामान्यतया करिब २ मिटर अग्ला) छन् र प्रायः यिनीहरूलाई यक्षका रूपमा पहिचान गर्ने शिलालेखहरू कुँदिएका हुन्छन्। यिनीहरूलाई भारतका पहिलो ज्ञात विशाल ढुङ्गाका मूर्तिहरू मानिन्छ। यस्ता दुईवटा विशाल यक्ष मूर्तिहरू पटनाबाट, एउटा विदिशाबाट र एउटा परखमबाट फेला परेका छन् भने विदिशाबाट एउटा यक्षिणीको मूर्ति पनि प्राप्त भएको छ।

यक्षहरू सुरुमा कुनै सहर, जिल्ला, ताल वा कुवाको कुलदेवताका रूपमा रहेका हुन सक्छन्। यिनीहरूको पूजा, नाग (सर्प देवता), स्त्री उर्वरता देवीहरू र मातृकाहरूको पूजासँगै भारतका प्रारम्भिक हिन्दु मानिसहरूमा सुरु भएको हुन सक्छ। यक्ष पूजा वैदिक कालको पुरोहितहरूद्वारा गरिने यज्ञहरूसँगै अस्तित्वमा थियो। पछि, यिनीहरूलाई पृथ्वी र जमिनमुनि पुरिएको धनको संरक्षक देवताका रूपमा हेर्न थालियो।

कुबेर

धनका देवता कुबेर

मुख्य लेख: कुबेर

हिन्दु, बौद्ध र जैन धर्ममा धन र समृद्धिका देवता कुबेरलाई यक्षहरूका राजा र लोकपाल मानिन्छ। बौद्ध धर्ममा उनलाई वैश्रवणसँग तुलना गरिन्छ।

उनका धेरै उपाधिहरूले उनलाई धेरै अर्ध-दिव्य प्रजातिहरूको अधिपति र संसारको खजानाको मालिकका रूपमा प्रशंसा गर्छन्। कुबेरलाई प्रायः गहनाले सजिएको मोटो शरीर भएको, हातमा धनको थैली वा घैँटो र गदा बोकेको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उनको वाहन न्याउरीमुसो हो। उनलाई प्रायः धन, भाग्य र समृद्धिकी हिन्दु देवी लक्ष्मीसँगै देखिन्छ।