वीरभद्र

वीरभद्र
संहार
वीरभद्र र दक्ष प्रजापति
आबद्ध	शिव अवतार
रानी	भद्रकाली

वीरभद्रको एक मूर्ति

वीरभद्र हिन्दु पौराणिक कथाहरूको एक चरित्र हो किन्वदन्ति अनुसार उनी शिवका एक बहादुर गण थिए, जसले शिवको आदेशमा दक्ष प्रजापति को शीर छेदन गरेको थियो ।

किंवदन्ती

उत्पत्ति

दक्ष यज्ञको समयमा शिवकी पत्नी सतीले आत्मदाह गरेपछि शिवले आफ्नो जटाबाट वीरभद्रको सृष्टि गरेका थिए।

एक पटक दक्ष प्रजापतिले आफ्नो महलमा महायज्ञको आयोजना गरेका थिए। उक्त महायज्ञामा दक्षले आफ्ना सबै छोरीहरू सहित नारद, वशिष्ठ, कश्यप, आदी ऋषिहरूका साथै ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, वरुण आदी देवतागणलाई निमन्त्रणा गरे तर सतिदेवी र महादेवलाई निमन्त्रणा गरेनन्। सतिदेवीले दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा सहभागी हुनकोलागी जान लागेका देवता र ऋषिहरूलाई देखेर "तपाइँहरू कहाँ र किन जाँदै हुनुहुन्छ" भनेर सोधिन्। यो कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञामा जान लागेका देवता र ऋषिहरूले दक्ष प्रजापतिले महायज्ञाको आयोजना गरेकोले हामीहरू त्यहाँ जाँदैछौं भनेर उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवीलाई पनि आफ्नो पिताको महायज्ञामा जाने मन भएकोले आफ्ना पति महादेवसँग अनुमती लिन गइन्। महादेवले सतिको मनसाय बुझेर निम्ता नगरेको ठाउँमा जानु हुन्न भनेर सतिदेवीलाई सम्झाए। सतिदेवीले महादेवको कुरालाई नमानेर आफ्नो पिताको घरमा जानकोलागी पनि के निम्ता चाहियो म जान्छु तपाइँ पनि मेरो साथमा जानु पर्छ भनेर जिद्दी गर्न थालिन्। यसरी सतिले जिद्दी गरेकाले महादेवले सतिलाई तिम्रा पिताले मलाई ठिक मान्दैनन्, तिम्रा पिताको र मेरो कुरा मिल्दैन त्यसैले म त जान्न तिमी जान्छौ भने म तिमीलाई रोक्न सक्दैन तर त्यहाँ गएर तिमी पछुताउने छौ भन्ने उत्तर दिए। यो सुनेर सतिदेवी महादेवलाई छोडेर एक्लै दक्ष प्रजापतिको महायज्ञामा गइन्। त्यहाँ सतिदेवीले आफ्नै सबै बहिनीहरू लगायत सबै देवगणहरू र ऋषिगणहरू उपस्थित भएको देखिन् साथै उनीहरूले आफुलाई विना निमंत्रणाको आएकोले आफ्नो बारेमा नराम्रो कुराहरू गरेको पनि सुनिन्। सतिदेवीले यज्ञामा अरु सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर भगवान शिवलाई भाग नलगाएको देखेर आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिलाई अरू सबैलाई निम्ता गरको तर आफुलाई निम्ता नगरेको यज्ञामा सबै देवताहरूको भाग लगाएको तर महादेवको भाग नलाएको कारण सोधिन्। सतिदेवीको कुरा सुनेर दक्ष प्रजापतिले यो यज्ञमा यदी तिमीलाई निम्ता दिएमा तिम्रो पति पनि तिमीसँग नै आफने भएकोला यो यज्ञामा ठुला ठुला ऋषिहरू र देवताहरू बसेको बेला महादेव जस्तो डरलाग्दो मान्छे बस्न नसुहाउने भएकोले हामीले तिमीहरूलाई निम्ता दिएनौ भने। यो यज्ञमा महादेवलाई भाग पाउने अधिकार छैन त्यो त श्मसानवासी, स्त्री लम्पट हो त्यो कुनै देवता होइन भनेर भगवान शिवलाई गाली गर्न थाले। यो सुनेर सतिदेवीलाई असह्य भयो। सतिदेवीले तपाइँबाट प्राप्त भएको यो मेरो शरिर तपाइँको यज्ञशालामा भस्म गर्छु भनेर दक्ष प्रजापतिको यज्ञाकुंडमा हाम फालेर आफ्नो प्राण त्याग गरिन्।

यसरी सतिदेवीले आफ्नो प्राण त्याग गरेको समचार भगवान शिवलाई नारद ऋषिले भने। यो समचार सुनेर भगवान शिवले रिसायर आफ्नो एक जटा उखेलेर जमिनमा पट्के त्यो जटाबाट भगवान शिवको क्रोध रुप वीरभद्र उत्पन्न भए। भगवान शिवले वीरभद्रलाई दक्षको यज्ञ तहस नहस पार्न आदेश दिए।

दक्ष यज्ञ

दक्ष यज्ञ

स्कन्द पुराणमा भनिएको छ कि जब शिवका सेनाहरू दक्ष यज्ञमा अगाडि बढ्न थाले, तब तुरुन्तै अशुभ संकेतहरू देखा पर्न थाले, जसमा रगत र उल्का वर्षाको वर्णन गरिएको थियो। यी घटनाहरूलाई भविष्यसूचक ठानेर, दक्षले विष्णुको सुरक्षा खोजे, विष्णु उनको रक्षा गर्न सहमत भए तर उनले शिवलाई गरेको अनादरको लागि दोषी पनि ठहराए। सेनाहरूमा नवदुर्गा, राक्षस, यक्ष, पिशाच, भूतहरूको समूह, हजारौं गण, साथै योगिनी र गुह्यकहरू थिए। यी सेनाहरूको नेतृत्व तीन आँखा भएका वीरभद्रले गरेका थिए, जसमा हजार हातहरू थिए, ठूला सर्पहरूले घेरिएका थिए, जसको रथ दुई हजार घोडा र दस लाख सिंहले तानेका थिए।

इन्द्र र देवताहरूले भृगुको सहयोगमा गणको आक्रमणको पहिलो लहरलाई परास्त गरेका थिए। क्रोधित भए, वीरभद्रले आफ्नो सेनालाई प्रतिआक्रमणमा जुटाए, र आफ्नो युद्ध-परशु र फलामका गदहरू लिएर, तिनीहरूले देवताहरूको संहार गर्न थाले। ऋषिहरूले विष्णुलाई आक्रमणकारीहरूबाट यज्ञको रक्षा गर्न बिन्ती गरे, र देवताहरू वीरभद्र विरुद्ध लड्न तयार भए। वीरभद्रले पालनकर्ता विष्णुलाई प्रणाम गरे, त्यहाँबाट पछि हट्न चेतावनी दिए। विष्णु हाँसे र भक्तहरूको रक्षा गर्नु आफ्नो कर्तव्य भएको बताए, र वीरभद्रको अस्त्रहरूले पूर्ण भएपछि त्यहाँबाट जाने भने। इन्द्रले पनि वीरभद्रलाई चुनौती दिने विचार गरे र उनलाई आफ्नो वज्रले प्रहार गरे।

बदलामा, वीरभद्रले इन्द्र र उनको बाहन ऐरावतलाई निल्ने प्रयास गरे। विष्णुले वीरभद्रलाई आक्रमण गरेर इन्द्रलाई बचाए। उनले अश्विन कुमारको आह्वान गरेर घाइते देवताहरूलाई आफ्नो औषधिले निको पारे । क्रोधित भएर, वीरभद्रले विष्णुलाई झम्टिए। पालनकर्ता विष्णुले आफ्नो सुदर्शन चक्र वीरभद्र विरुद्ध प्रयोग गरे। वीरभद्रले मुख आँ गरेर सुदर्शन चक्र नै निले। आफ्नो दिव्य चक्र लिएर विष्णु त्यहाँबाट भाग्नुपर्‍यो। विष्णु नै भागेपछि, वीरभद्रलाई रोक्न सक्ने कोही भएनन र ठूलो संहार हुन थाल्यो। यस नरसंहारबाट पनि सन्तुष्ट नभएका वीरभद्रले भृगु र पुषणलाई गाली गर्न थाले। जब उनले डराएका दक्षलाई वेदीमुनि झुकेको देखे, उनले उनको टाउको काटेर उनको टाउको आगोमा चढाइदिए। विचलित ब्रह्माले शिवको सामु गए र रक्तपात अन्त्य गर्न बिन्ती गरे। शिव दक्ष यज्ञमा आइपुगे, वीरभद्रसँग कुरा गरे र दक्षको घाँटीमा कुनै जनावरको टाउको राखेर उनलाई पुनर्जीवित गरे। पुनर्जीवित भएका दक्षले शिवलाई आफ्नो प्रणाम गरे, र लडाइ समाप्त भयो।

केही प्रसिद्ध मन्दिर

• वीरभद्र मन्दिर, लेपाक्षी, आन्ध्र प्रदेश।
• श्री बयालु वीरभद्र स्वामी, श्रीशैलम, आन्ध्र प्रदेश।
• वीरभद्र मन्दिर, पट्टीसीमा, आन्ध्र प्रदेश।
• श्री वीरेश्वर स्वामी मन्दिर, मुरमल्ला, आन्ध्र प्रदेश
• वीरभद्र मन्दिर, यदुर, कर्नाटक।