व्यवसाय

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

व्यवसाय भन्नाले आय आर्जन गर्नको लागि मानिसद्वारा गरिने आर्थिक क्रियाकलापलाई जनाउँछ । हामीले समाजमा स-साना पसलहरू देखि लिएर ठुल-ठुला कल कारखानाहरू सञ्चालनमा आएको देख्न सक्छौं । मानिसहरूले आफ्नो जीविकोपार्जन गर्नको निमित्त कुनैकुनै आर्थिक क्रियाकलापहरूमा संलग्न रहेको पाउछौं । उनीहरूले पुँजी लगानी गरि जोखिम बहन गरे बापत त्यसबाट नाफा कमाउने उदेश्य लिएका हुन्छन् । यसरी व्यवसाय भनेको मुनाफा कमाउने उदेश्यले मानिसद्वारा गरिने आर्थिक क्रियाकलाप हो । व्यवसायको साबदिक अर्थले व्यस्त भैरहने अवस्थालाई जनाउछ ।(State of being busy) तर पनि सबै किसिमको व्यस्ततालाई व्यवसाय भन्न मिल्दैन । व्यवसाय हुनको लागि लगानी गरेर जोखिम बहन गरी नाफा कमाउने उदेश्यबाट व्यस्त रहेको हुनुपर्छ ।

व्यवसायका विशेषताहरू[सम्पादन गर्ने]

व्यवसायका विशेषताहरु निम्न छन् ।

आर्थिक क्रियाकलाप[सम्पादन गर्ने]

व्यवसाय एक आर्थिक क्रियाकलाप हो । जसलाई व्यक्ती वा व्यक्तिको समूहले समाज र मालिकको हितमा संचालन गर्दछन् । व्यवसायले आय आर्जन संग सम्बन्ध राख्ने भएकालेे यसको नातिलाई मौद्रिक रूपमा मापन गरिन्छ ।

वस्तु तथा सेवाको कारोबार[सम्पादन गर्ने]

व्यवसायले वस्तु तथा सेवाको उत्पादन र बिक्री वितरण संग सम्बन्ध राख्दछ । तर व्यक्तिगत उपभोक्ताको लागी उत्पादित तथा कसैलाई उपहारको रुपमा दिएको चिज व्यवसाय अन्तर्गत पर्दैन ।

कारोबारमा नियमितता र निरन्तरता[सम्पादन गर्ने]

आय आर्जन गर्ने उदेश्यले नियमित एवम् निरन्तर रुपमा व्यवसायीक कारोबारहरू सञ्चालन गरिन्छ भने त्यसलाई व्यवसाय भनिन्छ । त्यसैले व्यवसाय हुनको लागि कारोबारहरू नियमित र निरन्तर रुपमा हुनु पर्दछ ।

नाफा उनमुख[सम्पादन गर्ने]

नाफा कमाउने उदेश्यले नै व्यवसाय गरिन्छ । कानुनी रुपमा कारोबारहरू सञ्चालन गरि नाफा कमाउने व्यवसायको प्रमुख उदेश्य हुन्छ ।

जोखिम र अनिश्चितता[सम्पादन गर्ने]

व्यवसायमा जोखिम र अनिश्चितता हुन्छ । व्यवसायमा रहेको जोखिम र अनिश्चिततालाई धर्याता पुर्वक रणनीतिहरू मार्फत बहन गर्दै जानुपर्छ । व्यवसाय गर्दा धेरै जोखिम र धेरै प्रतिफलको सिद्धान्तलाई बिर्सनु हुदैन ।

उपभोक्ताको सन्तुष्टि[सम्पादन गर्ने]

व्यवसायको प्रमुख उदेश्य ग्राहकहरूको सन्तुष्टिद्वारा नाफा कमाउनु हो । उपभोक्ताहरू आफ्नो सन्तुष्टिका लागि बस्तु तथा सेवाको उपभोग गर्दछन । बस्तु तथा सेवाबाट जति उनीहरू सन्तुष्ट हुदै जान्छन, त्यति नै उनीहरूले उपभोग गर्दछन । त्यसैले व्यवसायको प्रमुख आधार नै उपभोक्ताको सन्तुष्टि हो ।

व्यवसायको उदेश्यहरू[सम्पादन गर्ने]

व्यवसायका प्रमुख उदेश्यलाई निम्न अनुसार छ ।

आर्थिक उदेश्यहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. नाफा आर्जन गर्नु

पुँजी लगानी र जोखिम बहन गरे बापत प्रतिफलको रुपमा प्राप्त हुने पुरस्कर नै नाफा हो । नाफा नै व्यवसायको प्रमुख उदेश्य हो । नाफाद्वारा नै व्यवसायको बचावट विकास स्थिरता र ख्याति सम्भव हुन्छ ।

  1. ग्राहकको सृजना

व्यवसायले गुणस्तरिय वस्तु तथा सेवा उचित मुल्यमा उपलब्ध गराई ग्राहकको सृजना गर्न सक्नु पर्दछ । भने भएका ग्राहकहरूलाई पनि सन्तुष्टिका मात्रा बृद्धि कायम राख्न सक्नु पर्दछ ।

  1. नवप्रवर्तन

नयाँ वस्तु सुरुवात, नयाँ उत्पादन र वितरण प्रणाली अनि नयाँ बजार र रणनितिको अविष्कार गर्नुलाई नवपवर्तन भनिन्छ । यसद्वारा उच्च गुणस्तरका वस्तुहरू र सेवाहरू थोरै मुल्यमा प्राप्त भई ग्राहकहरुको सन्तुष्टि सम्भव हुन्छ । अत: नवप्रवर्तन गर्नु व्यवसायको मुख्य आर्थिक उदेश्य हो ।

  1. उच्च उत्पादकत्व

थोरै स्रोत र सधनको उपयोग गरी धेरै उत्पादन गर्नु उत्पादकत्व हो । उच्च उत्पादकत्व कायम गर्नु पनि व्यवसायको प्रमुख आर्थिक उदेश्य हो ।

  1. बजार विस्तार

निरन्तर रुपमा गुणस्तरिय बस्तु तथा सेवा प्रदान गर्दै ग्राहकहरुको सन्तुष्टिमा अभिवृद्धि गरी बजार विस्तार गर्ने व्यवसायको प्रमुख उदेश्य हुन्छ ।

सामाजिक उदेश्य[सम्पादन गर्ने]

व्यवसाय समाजमा स्थापना भई संचालित हुन्छ । त्यसैले व्यवसायले समाजलाई पनि योगदान दिनु पर्दछ । व्यवसायका केही मह्त्त्वपुर्ण समाजिक उदेश्य निम्न छन ।

  1. गुणस्तरिय वस्तु तथा सेवाहरु उचित मुल्यमा उपल्बध

प्रयाप्त मात्रामा गुणस्तरिय वस्तु तथा सेवा उचित मुल्यमा उपल्बध गराउनु व्यवसायको प्रमुख समाजिक उदेश्य हो ।

  1. रोजगारीहरुको अवसरहरूको सृजना

व्यवसायले स्थानिय व्यक्तिहरूलाई रोजकारका अवसरहरु प्रदान गरी समाजमा रहेको बेरोजगारी समस्यालाई कम गर्नु पर्दछ ।

  1. अनुचित व्यापार नगर्नु

व्यवसायले कानुनी रुपमा आफ्ना क्रियाकलापहरू सञ्चालन गरी नाफा कमाउनु पर्दछ । गैर कानुनी कुरा जस्तै:-काले बजारी, झुट्टा विज्ञापनहरू, मिसावट गर्नु हुदैन । त्यसैले उचित व्यापार गर्नु व्यवसायको प्रमुख सामाजिक उदेश्य हो ।

  1. वातावरणको संरक्षण

व्यवसाय समाजमा स्थापना हुने हुदाँ यसले वातावरणमा प्रदुसण बनाउछ । जस्तै:-धुलो, धुवा, विभिन्न किसिमका रसायनिक पदार्थहरू वातावरणमा फैलिएर मनविय स्वस्थ्यमा असर पर्दछ । त्यसैले व्यवसाय सञ्चालन गर्दा वातावरणीय समस्याहरू प्रति सजक भएर वातावरणीय शुरक्षाका लागि नियन्त्रका कदमहरू अपनाउनु पर्दछ ।

  1. जीवन स्तरमा सुधार गर्नु

व्यवसायले विभिन्न किसिमका समाजिक क्रियाकलापहरूमा योगदान दिदै आफु कर्यरत समुदायका मानिसको जीवन स्तरमा सुधार ल्याउन सहयोग गर्नु पर्दछ ।

राष्ट्रिय उदेश्य[सम्पादन गर्ने]

व्यवसाय राष्ट्रको अभिन्न अंग हो । त्यसैले व्यवसायले आफ्ना क्रियाकलापहरू संचालन गर्दा राष्ट्रिय हितलाई पनि ख्याल गर्नु पर्दछ । व्यवसायका राष्ट्रिय उदेश्यहरू निम्न छन ।

  1. कर तिर्नु

कर सरकारी आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो । भने व्यवसायीक संस्थाहरू प्रमुख ठुला कर दाताहरू हुन । सरकारलाइ इमानदारी पुर्वक कर तिर्नु व्यवसायीक संस्थाको प्रमुख राष्ट्रिय उदेश्य हो ।

  1. कमजोर वर्गलाई प्रोत्त्साहन

व्यवसायले समाजमा रहेको कमजोर वर्ग जस्तै:-दलिद जनजाति, पिछडिएको क्षेत्र (जुम्ला, हुम्ला, मनाङ्ग आदि) का लागि विशेष व्यवस्था गर्नु पर्दछ । जागिरमा आरक्षण, दान तथा अन्य सहयोग गरी यस्ता वर्गहरुको कल्याण गर्नु पर्दछ ।

  1. प्रकृतिक स्रोतको अधिकतम उपयोग

नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले भरिपुर्ण देश हो । यीनीहरूको अधिक्तम परिचालन गर्दै देशको विकास गर्नु व्यवसायीक संस्थाहरूको प्रमुख राष्ट्रिय उदेश्य हुनुपर्दछ ।

मानवीय उदेश्यहरू[सम्पादन गर्ने]

मानवीय स्रोत नभई व्यवसाय सञ्चालन हुन सक्दैन । मानव स्रोतलाई आधिक्तम उपयोग गर्दै व्यवसायीक लक्षयहरू प्राप्त गर्न व्यवसायले निम्न मानवीय उदेश्यहरु पुरा गर्नु पर्दछ ।

  1. कर्मचारी कल्याणका कार्यक्रमहरू सञ्चालन

कर्मचारीहरूलाई समय मै तलब भुक्तानी गर्नु पर्दछ । उनीहरूलाई सम्मान जनक असल व्यवहार गर्दै अतिरिक्त सुविधाहरू जस्तै:- यातायात, आवास, शिक्षा र खेलकुदको समुचित व्यवस्था गर्नु पर्दछ । कैनटिन, खानेपानी, सौचालयको पनि राम्रो व्यवस्था हुनु पर्दछ । कर्मचारीहरूलाई समय अनुसार पदोनती र तलब सुबिधामा निरन्तर बृद्धि गर्दै जानु पर्दछ ।

  1. उत्प्रेरणा

उत्प्रेरित कर्मचारीहरू भएमा मात्र सङ्गठनका लक्षयहरू प्रभावकारी रुपमा प्राप्त हुन्छ । उतकृष्ट काम गर्ने कर्मचारीहरूलाई विभिन्न किसिमका पदकहरू नगद पुरस्कार, प्रमाण पत्र र पदोनतीको व्यवस्था गरी कर्मचारीमा उत्प्रेरणा जगाउन सकिन्छ । रुचि भएको काममा चुनौतिपुर्ण कामको जिम्मा दिएर पनि उत्प्रेरणा जगाउन सकिन्छ ।