अर्थशास्त्र

नेपाली विकिपीडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
यो लेख वा खण्ड नेपाली भाषामा नभएर अर्को भाषामा लेखिएको छ।
यदि यो लेखमा तपाईंको योगदान छ भने यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गर्नुहोला।
एक महिनासम्म उल्थानभएमा यसलाई हटाएर नयाँ लेख बनाइने छ ।

अर्थशास्त्र एक सामाजिक विज्ञान हो जस अर्तरगत बस्तु तथा सेवाहरूको उत्पादन, वितरण तथा उपभोगको अध्ययन गरिन्छ। अर्थशास्त्र शब्द संस्कृत शब्दहरू अर्थ (धन) तथा शास्त्रको सन्धि बाट बनेको हो। त्यसैले यसको शाब्दिक अर्थ धनको अध्ययन हुन जान्छ।

अर्थशास्त्री लियोनेल रोबिंसन आधुनिक अर्थशास्त्रको परिभाषा यस प्रकार दिन्छन् : "अर्थशास्त्र त्यो विज्ञान हो जुन मानव स्वभावको वैकल्पिक उपयोगमा प्रयोग हुने सीमित साधनहरू तथा तीनको प्रयोग तथा अन्तर्सम्बन्धको अध्ययन गर्दछ। "

अर्थशास्त्र (Economics) सामाजिक विज्ञानको त्यो शाखा हो, जसको अन्तर्गत वस्तुहरू र सेवाहरूको उत्पादन, वितरण, विनिमय र उपभोगको अध्ययन गरिन्छ। 'अर्थशास्त्र' शब्द संस्कृत शब्दहरू अर्थ ( धन ) र शास्त्रको सन्धिले बनेको छ, जसको शाब्दिक अर्थ हुन्छ - 'धनको अध्ययन'। कुनै विषयको सम्बन्धमा मानिसहरूको कार्यहरूको क्रमबद्ध ज्ञानको उन विषयको शास्त्र भन्छन्, यसैले अर्थशास्त्रमा मानिसहरूको अर्थसम्बन्धि कायहरूको क्रमबद्ध ज्ञान हुनु आवश्यक हुन्छ।

अर्थशास्त्रको प्रयोग यो बुझनको लागि पनि गरिन्छ कि अर्थव्यवस्था कुन तरिकाबाट कार्य गर्छ र समाजमा विभिन्न वर्गहरूको आर्थिक सम्बन्ध कैसा छ। अर्थशास्त्रीय विवेचनाको प्रयोग समाजले सम्बन्धित विभिन्न क्षेत्रहरूमा गरिन्छ, जस्तै:- अपराध, शिक्षा, परिवार, स्वास्थ्य , कानून, राजनीति, धर्म, सामाजिक संस्थान र युद्ध इत्यदि।[१]

परिचय[सम्पादन गर्ने]

ब्रिटिश अर्थशास्त्री अलफ्रेड मार्शलले यस विषयको परिभाषित गरदै यसलाई ‘मनुष्य जातिको दैनिक जीवनको अध्ययन’ बताएका छन। मार्शलले पाया थियो कि समाजमा जुन केही पनि घट रहेको छ , उनको पछि आर्थिक शक्तिहरू भयो गर्छ्। यसैको लागि सामजको बुझन र यसलाई राम्रो बनाउनको लागि हामिलाई यसको अर्थिक आधारको बुझने जरूरत छ।

लियोनेल रोबिंसनको अनुसार आधुनिक अर्थशास्त्रको परिभाषा यस प्रकार छ-

'त्यो विज्ञान जुन मानव स्वभावको वैकल्पिक उपयोगहरू वाला सीमित साधनहरू र उनको प्रयोगको मध्य अन्तर्सम्बन्धहरूको अध्ययन गर्दछ।

अभाब (scarcity)को अर्थ छ कि उपलब्ध संसाधन सबै मांग र आवश्यकताहरूलाई पूरा गर्नमा असमर्थ हुन्छन । अभाव र संसाधनहरूको वैकल्पिक उपयोगहरूको कारण नै अर्थशास्त्रको प्रासंगिकता छ। अतएव यो विषय प्रेरकों र संसाधनहरूको प्रभावमा विकल्पको अध्ययन गर्दछ।

अर्थशास्त्रमा अर्थसम्बन्धि कुराहरूको प्रधानता हुनु स्वाभाविक छ। तर हामीलाई यो न भूल जाना चाहिए कि ज्ञानको उद्देश्य अर्थ प्राप्त गर्न नै छैन, सत्यको खोज द्वारा विश्वको लागि कल्याण, सुख बढी शान्ति प्राप्त गर्न पनि छ। अर्थशास्त्र यो पनि बतलाता छ कि मनुष्यहरूको आर्थिक प्रयत्नों द्वारा विश्वमा सुख बढी शान्ति कसरि प्राप्त हुन सक्छ। सबै शास्त्रहरूको समान अर्थशास्त्रको उद्देश्य पनि विश्वकल्याण छ। अर्थशास्त्रको दृष्टिकोण अन्तरराष्ट्रिय छ, यद्यपि उनमा व्यक्तिगत र राष्ट्रिय हितहरूको पनि विवेचन रहन्छ। यो संभव छ कि यस शास्त्रको अध्ययन गरेर केही व्यक्ति या राष्ट्र धनवान हो जाएँ बढी अधिक धनवान भएको चिंतामा दोश्रो व्यक्ति या राष्ट्रहरूको शोषण गर्न लाग््नुहोस, जसबाट विश्वको शांति भंग हो जाए। तर उनको शोषण सम्बन्धी यो सबै कार्य अर्थशास्त्रको अनुरूप या उचित हैन कहे जा सकते, किनकी अर्थशास्त्र त उन्हीं कार्यहरूको समर्थन गर्न सक्छ, जसको द्वारा विश्वकल्याणको वृद्धि हो। यस विवेचन देखि स्पष्ट छ कि अर्थशास्त्रको सरल परिभाषा यस प्रकार हुनु पर्छ-अर्थशास्त्रमा मानिसहरूको अर्थसम्बन्धि सबै कार्यहरूको क्रमबद्ध अध्ययन गरिन्छ। उनको ध्येय विश्वकल्याण छ र उनको दृष्टिकोण अन्तरराष्ट्रिय छ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

भारतमा अर्थशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

अर्थशास्त्रमा लेखिएको पहिलो पुस्तक कौटिल्य रचित अर्थशास्त्र छ। यद्यपि उत्पादन र वितरणको बारेमा परिचर्चाको एक लामो इतिहास हो, किन्तु आधुनिक अर्थशास्त्रको जन्म एडम स्मिथको किताब द वेल्थ आफ नेशन्सको 1776मा प्रकाशन भएको मानिन्छ।

अर्थशास्त्र धेरै प्राचीन विद्या हो। चार उपवेद अति प्राचीन कालमा बनेका थिए। यिनी चारै उपवेदहरूमा अर्थवेद पनि एक उपवेद मानिन्छ। तर अब यो उपलब्ध छैन। विष्णुपुराणमा भारतको प्राचीन तथा प्रधान 18 विद्याहरूमा अर्थशास्त्र पनि परिगणित छ। यस समय बार्हस्पत्य तथा कौटिलीय अर्थशास्त्र उपलब्ध छन्। अर्थशास्त्रको सर्वप्रथम आचार्य बृहस्पति थिए। उनको अर्थशास्त्र सूत्रहरूको रूपमा प्राप्त छ, तर उनमा अर्थशास्त्र सम्बन्धी सबै कुराहरूको समावेश छैन। कौटिल्यको अर्थशास्त्र नै एक यस्तो ग्रन्थ हो जुन अर्थशास्त्रको विषयमा उपलब्ध क्रमबद्ध ग्रन्थ हो, यसैले यसको महत्व सबै भन्दा अधिक छ। आचार्य कौटिल्य चाणक्यको नामले पनि प्रसिद्ध छ। यो चंद्रगुप्त मौर्य (321-297 ई.पू.)को महामंत्री थिए। यिनीहरूका ग्रन्थ 'अर्थशास्त्र' पंडितोंको रायमा प्राय: 2,300 वर्ष पुरानो छ। आचार्य कौटिल्यको मतानुसार अर्थशास्त्रको क्षेत्र पृथ्वीको प्राप्त गर्न र उनको रक्षा गर्नको उपायहरूको विचार गर्न छ। उनले आफ्नो अर्थशास्त्रमा बह्मचर्यको दीक्षा देखि लिएर देशहरूको विजय गर्ने अनेक कुराहरूको समावेश गरेको छ। शहरहरूको स्थापना, गुप्तचरहरूको प्रबंध, फौजको रचना, न्यायालयोंको स्थापना, विवाह सम्बन्धी नियम, दायभाग, शुत्रओंमा चढाईको तरिका, किलाबंदी, सन्धिहरूको भेद, व्यूहरचना इत्यादि कुराहरूको विस्ताररूप देखि विचार आचार्य कौटिल्य आफ्नो ग्रन्थमा गर्छन। प्रमाणत: यस ग्रन्थको धेरै नै कुराहरू अर्थशास्त्रको आधुनिक कालमा निर्दिष्ट क्षेत्रले बाहिरको छन्। उनमा राजनीति, दंडनीति, समाजशास्त्र, नीतिशास्त्र इत्यादि विषयहरूमा पनि विचार भएको छ।

पाश्चात्य अर्थशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

अर्थशास्त्रको वर्तमान रूपमा विकास पाश्चात्य देशहरू मा, विशेषगरेर इङ्गल्याण्डमा, भयो। एडम स्मिथ वर्तमान अर्थशास्त्रको जन्मदाता मानिन्छ। उनको राष्ट्रहरूको संपत्ति' (वेल्थ ओव नेशन्स) नामक ग्रन्थ प्रकाशित भयो। यो सन्‌ 1776 ई.मा प्रकाशित भयो। यसमा उनले यो उल्लेख गरेका छन् कि प्रत्येक देशको अर्थशास्त्रको उद्देश्य देशको सम्पत्ति र शक्ति बढाउनु रहेको छ। उनपछि मालथस, रेकर्डों मिल, जेवंस, काल मार्क्स, सिजविक, मार्शल, वाकर, टासिग ओर राबिंसले अर्थशास्त्र सम्बन्धी विषयहरूमा सुंदर रचनाहरू गरे। तर अर्थशास्त्रको एक निश्चित रूप दिनहरू श्रेय प्रोफेसर मार्शलको प्राप्त छ, यद्यपि प्रोफेसर राबिंसको प्रोफेसर मार्शल देखि अर्थशास्त्रको क्षेत्रको सम्बन्धमा मतभेद छ। पाश्चात्य अर्थशास्त्रियहरूमा अर्थशास्त्रको क्षेत्रको सम्बन्धमा तीन दल निश्चित रूपले दिखाई पडते छन्। पहिलो दल प्रोफेसर राबिंसको छ जुन अर्थशास्त्रको केवल विज्ञान मानएर यो स्वीकार गर्दैन कि अर्थशास्त्रमा यस्तो कुराहरूमा विचार गरे जाए जसको द्वारा आर्थिक सुधारहरूको लागि मार्गदर्शन हो। दोश्रो दल प्रोफेसर मार्शल, प्रोफेसर पीगू इत्यादिको छ, जुन अर्थशास्त्रको विज्ञान मानदै पनि यो स्वीकार गर्दछ कि अर्थशास्त्रको अध्ययनको मुख्य विषय मनुष्य हो र उनको आर्थिक उन्नतिको लागि जस कुराहरूको आवश्यकता हो, उन सबैको विचार अर्थशास्त्रमा हुन आवश्यक छ। तर यस दलको अर्थशास्त्री राजीनीति देखि अर्थशास्त्रको अलग राखन चाहते छन्। तेश्रो दल कार्ल मार्क्सको समान समाजवादियहरूको छ, जुन मनुष्यको श्रमको नै उत्पतिको साधन मानिन्छ र पूंजीपतियों तथा जमींदारहरूको नाश गरेर मजदूरको उन्नति चाहन्छ। त्यो मजदूरहरूको राज पनि चाहन्छ। तिनै दलहरूमा अर्थशास्त्रको क्षेत्रको सम्बन्धमा धेरै मतभेद छ। यसैले यस प्रश्नमा विचार गरेर लेना आवश्यक छ:

आधुनिक विश्वको आर्थिक इतिहास[सम्पादन गर्ने]

द्वितीय विश्व युद्ध पछि अमरीका र सोभियत रूसमा शीत युद्ध छिड गयो। यो कोइ युद्ध नही थियोमा यसले सारा विश्व दुइ केन्द्रोँमा बट गयो।

शीत युद्धको समयमा अमरीका, एंग्लैंड, जर्मनी (पश्चिम), औस्ट्एलिया, फ्रान्स, क्यानाडा, स्पेन एक तर्फ थिए। यो सबै देश लोक्तंत्रिक थिए र यहा पे खुली अर्थव्यवस्थाको नीतिको अपनाएइयो। मान्छेहरूको व्यापार गर्ने खुली छूट थियो। शेयर बाजारमा पैसा लगान छूट थियो। यिनी देशहरूमा एकदम सरी बडी-बडी कम्पनिया बनी। यिनी कम्पनियोमा नयाँ नयी रिसर्च होती थियो। विश्वविद्यालय , सूचना प्रौद्योगिकी, इंजिनेअरिंग उद्योग, बैंक आदि स अझै खेत्रोँमा जमको तरक्की भयो। यो सबै देश एक दूस्रे देशोँ देखि व्यापारको बढावा दिथे। 1945 पछि देखि यिनी सबै देशोँले खूब तरक्कीको।

दोश्रो तर्फ रूस, चीन, म्यन्मार, पूर्वी जर्मनी समेत कयी र देश थिए। यो उनि देश थिए जहा पे समाजवादको अर्थ नीति अप्नायी गयी। यहान पे ज्यादातर उद्योगहरू पे कडा सरकारी नियंत्रण हुन्थ्यो। उद्योगहरू देखि हुने मुनाफे पे सर्कारी हक हुन्थ्यो। साधारण तौ पे यो देश दूस्रे लोक्तंत्रिक देशहरू सँग ज्यादा व्यापर नही कर्ते थिए। यस तरिकाको अर्थ नीतिको कारण यहाको उद्योगहरूमा ज्यादा प्रतिस्पर्धा नही होती थियो। साधारण मान्छेहरूको पनि मुनाफा कमाने क कोइ इंसेन्टिव नही हुन्थ्यो। यिनी करणो देखि यिनी देशहरूमा धेरै ज्यादा त्तरकी नही भयो। सन 3-अक्टूबर-1990मा पूर्व जर्मनी बढी पश्चिम जर्मनीको विलय भयो। सन्युक्त जर्मनीले तरकीशुदा पश्चिमी जर्मनीको तरिका खुली अर्थव्यवस्था र लोक्तंत्रको अप्नाया। फेरि 1991मा सोभियत रूसको विखंडन भयो। रूस समेत 15 देशहरूको जन्म भयो। रूसले पनि समाजवादको छोडको खुली अर्थ्व्यवस्थाको अपनाए। चीनले समाजवादको पूरी तरिका त नही छोडयोमा 1970को अन्तले उदार नीतियोको अपनाए र अर्को 3 सालोनमा बेशुमार तरकीको। चेकोसलोवाकिआ पनि समाजवादी देश थियो। 1-जंवरी-1993को यसको चेक रिपब्लिकस्लोवाकियामा विखंडन भयो। यिनी देशहरूले पनि समाजवाद छोडको लोकतंत्र र खुली अर्थव्यवस्थाको अपनाए।

मूल अवधारणाहरू[सम्पादन गर्ने]

मूल्य[सम्पादन गर्ने]

मूल्यको अवधारणा अर्थशास्त्रमा केन्द्रीय छ। यसलाई नापने एक तरीका वस्तुको बजार भाउमा आधारित रहेको छ। एडम स्मिथले श्रम मूल्यको मुख्य श्रोतको रूपमा परिभाषित गर्यो। "मूल्यको श्रम सिद्धान्त"को कार्ल मार्क्स सहित धेरै अर्थशास्त्रिले प्रतिपादित गरेको छ। यस सिद्धान्तको अनुसार कुनै सेवा वाजोडिएको छ । वस्तुको मूल्य उनको उत्पादनमा प्रयुक्त श्रमको बराबर भुमिका रहेको छ । अधिकांश मान्छेका मान्न छ कि यसको मूल्य वस्तुको दाम निर्धारित गर्दछ। दामको यो श्रम सिद्धान्त "मूल्यको उत्पादन लागत सिद्धान्त" सगं जोडिएको छ।

माँग र आपूर्ति[सम्पादन गर्ने]

प्रारूप बताइन्छ कि कुन तरिका आपूर्ति र मागको सन्तुलन देखि मूल्यमा परिवर्तन हुन्छ।

में माँग र आपूर्तिको सहायता देखि पूर्णतः प्रतिस्पर्धी बजारमा बेचिएको वस्तुहरू मूल्य र मात्राको विवेचना , व्याख्या र पुर्वानुमान लगाइन्छ। यो अर्थशास्त्रको सबै भन्दा मुलभूत प्रारूपहरूमा भन्दा एक छ। क्रमश: ठूलो सिद्धान्तों र प्रारूपहरूको विकासको लागि यसको विशय्को रूपमा प्रयोग हुन्छ।

माँग कुनै नियत समयकालमा कुनै उत्पादनको त्यो मात्रा हो, जसलाई नियत दाममा उपभोक्ता किनन चाहन्छ र किननमा सक्षम छ।माँगको सामान्यतः एक तालिका या ग्राफको रूपमा प्रदर्शित गर्छन जसमा मूल्य र इच्छित मात्राको संबन्ध देखाइएको हुन्छ। आपूर्ति वस्तुको त्यो मात्रा हो जसलाई नियत समयमा दिये गये दाममा उत्पादक या विक्रेता बजारमा बेचनको लागि तैयार छ। आपूर्तिको सामान्यतः एक तालिका या ग्राफको रूपमा प्रदर्शित गर्छन जसमा मूल्य र आपूर्तिको मात्राको संबन्ध देखाइएको हुन्छ। सम्पादक योगेश राजभण्डारी विराटनगर

अर्थशास्त्रको क्षेत्र[सम्पादन गर्ने]

प्रो. राबिंसको अनुसार अर्थशास्त्र त्यो विज्ञान छ जुन मनुष्यको उन कार्यहरूको अध्ययन गर्दछ जुन इच्छित वस्तु र उनको परिमित साधनहरूको रूपमा उपस्थित हुन्छन्, जसको उपयोग वैकल्पिक या कम से कम दुइ प्रकार देखि गरिन्छ। अर्थशास्त्रको यस परिभाषा देखि निम्नलिखित कुराहरू स्पष्ट हुन्छं-

(1) अर्थशास्त्र विज्ञान हो

(2) अर्थशास्त्रमा मनुष्यको कार्यहरूको सम्बन्धमा विचार हुन्छ;

(3) अर्थशास्त्रमा उन्हीं कार्यहरूको सम्बन्धमा विचार हुन्छ जसमा-

(अ) इच्छित वस्तु प्राप्त गर्नको साधन परिमित रहछन, र
(ब) यिनी साधनहरूको उपयोग वैकल्पिक रूपले कम से कम दुइ प्रकार देखि गरिन्छ।

मनुष्य आफ्नो इच्छाहरूलाई तृप्ति देखि सुखको अनुभव गर्दछ। यसैले प्रत्येक मनुष्य आफ्नो इच्छाहरूको तृप्त गर्न चाहन्छ। इच्छाहरूलाई तृप्तिको लागि उनको नजीकै जुन साधन, द्रव्य इत्यादि हो उनि परिमित छन्। व्यक्ति कति पनि धनवान किन न हो, उनको धनको मात्रा अवश्य परिमित रहन्छ; फेरि त्यो यस परिमित साधन द्रव्यको उपयोग धेरै तरिका देखि गर्न सक्छ। यसैले उपयुक्त परिभाषाको अनुसार अर्थशास्त्रमा मनुष्यहरूको उन सबै कार्यहरूको सम्बन्धमा विचार गरिन्छ जुन त्यो परिमित साधनहरू द्वारा आफ्नो इच्छाहरूको तृप्त गर्नको लागि गर्दछ। यस प्रकार उनको उपभोग सम्बन्धी सबै कार्यहरूको विवेचन अर्थशास्त्रमा हुन आवश्यक हुन्छ। त्यहि प्रकार मनुष्यको बाजारमा अनेक वस्तुहरू कुन प्रकार किने साधन द्रव्य परिमित रहन्छ। यस परिमित साधन द्वारा त्यो आफ्नो आवश्यक वस्तुहरू कुन प्रकार किनइन्छ, त्योको सी वस्तु कुन दर से, कुन परिमाण मा, खरीदता या बेचइन्छ, अर्थात्‌ त्यो विनियम कुन प्रकार गर्दछ, यिनी सबै कुराहरूको विचार अर्थशास्त्रमा गरिन्छ। मनुष्य जब कुनै वस्तु तैयार गर्दछ, यसको तैयार गर्नको साधन परिमित रहछन र उन साधनहरूको उपयोग त्यो धेरै तरिका देखि गर्न सक्छ। यसैले उत्पति सम्बन्धी सबै कार्यहरूको विवेचन अर्थशास्त्रमा हुनु स्वाभाविक छ।

मनुष्यको आफ्नो समयको उपयोग गर्ने अनेक इच्छाएँ हुन्छ। तर समय संधै परिमित रहन्छ र उनको उपयोग धेरै तरिका देखि गरिन सक्छ। मान लीजिए, कुनै मनुष्य सो रहेको छ , पूजा गरेर रहेको छ या कुनै खेल खेल रहेको छ। प्रोफेसर राबिंसको परिभाषाको अनुसार यिनी कार्यहरूको विवेचन अर्थशास्त्रमा हुनु पर्छ, किनकी जुन समय सोनेमा पूजामा या खेलमा लागायाइएको छ, त्यो अन्य कुनै कार्यमा लगाया जा सकता थियो। मनुष्य कुनै पनि काम करे, उनमा समयको आवश्यकता अवश्य पडती छ र यस परिमित साधन समयको उपयोगको विवेचन अर्थशास्त्रमा अवश्य हुनु पर्छ। प्रोफेसर राबिंसको अर्थशास्त्रको परिभाषा यति व्यापक छ कि यसको अनुसार मनुष्यको प्रत्येक कार्यको विवेचन, चाहे त्यो धार्मिक, राजनीतिक या सामाजिक नै किन न हो, अर्थशास्त्रको भित्र आ जान्छ। यस परिभाषाको मान लेने देखि अर्थशास्त्र, राजनीति, धर्मशास्त्र र समाजशास्त्रको सीमाहरूको स्पष्टीकरण बराबर हैन हो पाइन्छ।

प्रोफेसर राबिंसको अनुयायिहरूको मत छ कि परिमित साधनहरूको अनुसार मनुष्यको प्रत्येक कार्यको आर्थिक पहलू रहन्छ र त्यहि पहलूमा अर्थशास्त्रमा विचार गरिन्छ। उनि भन्छन्, यदि कुनै कार्यको सम्बन्ध राज्यले हो त उनको उन पहलू देखि विचार राजनीतिशास्त्रमा गरे जाए र यदि उन कार्यको सम्बन्ध धर्म भन्दा पनि हो त उन पहलू देखि उनको विचार धर्मशास्त्रमा गरे जाए।

मान लें, एक मनुष्य चोरबाजारमा एक वस्तुको धेरै अधिक मूल्यमा बेच रहेको छ। साधन परिमित भएको कारण त्यो जुन कार्य गरेर रहेको छ र उनको प्रभाव वस्तुको उत्पति या पूर्तिमा के पड रहेको छ , यसको विचार त अर्थशास्त्रमा हुनेछ; चोरबाजारी गर्नवालाको सम्बन्धमा राज्यको के कर्तव्य छ, यसको विचार राजनीतिशास्त्र या दंडनीतिमा हुनेछ। यो कार्य राम्रो छ या बुरा, यसको विचार समाजशास्त्र, आचारशास्त्र या धर्मशास्त्रमा हुनेछ। र, यो कसरि रोकन सकिन्छ, यसको विचार शायद कुनै पनि शास्त्रमा न हो। कुनै पनि कार्यको केवल एक नै पहलू देखि विचार गर्न उनको उचित अध्ययनको लागि कहाँ सम्म उचित छ, यो विचारणीय छ।

प्रोफेसर राबिंसको अर्थशास्त्रको परिभाषाको दोश्रो ध्यान दिन योग्य कुरा यो हो कि त्यो अर्थशास्त्रको केवल विज्ञानको मानिन्छ। उनमा केवल यस्तो नियमहरूको विवेचन रहन्छ जुन कुनै समयमा कार्य कारणको सम्बन्ध बतलाते छन्। परिस्थितिहरूमा कुन प्रकारको परिवर्तन होने चाहिए र परिस्थितिहरूको बदलनको के तरिका छन्, यिनी गंभीर प्रश्नहरूमा उनमा विचार गर्न सकिन्न, किनकी यो सबै कार्य विज्ञानको बाहिर छ। माने लें, कुनै समय कुनै देशमा रक्सी पीनेवाला व्यक्तिहरूको सँख्या बढदैछ। प्रोफेसर राबिंसको परिभाषाको अनुसार अर्थशास्त्रमा केवल यही विचार गरिनेछ कि रक्सी पीनेवालाहरूको संख्या बढन देखि रक्सीको मूल्य, रक्सी पैदा गर्नवालाहरू र स्वयं शराबियोंमा के असर पडेगा। तर उनको अर्थशास्त्रमा यस प्रश्नमा विचार गर्नको लागि गुंजाइश छैन कि रक्सी पीना राम्रो छ या बुरा र रक्सी पीनेको बानी सरकार द्वारा कसरि बंद गर्न सकिन्छ। उनको अर्थशास्त्रमा मार्गदर्शनको अभाव छ। प्रत्येक शास्त्रमा मार्गदर्शन उनको एक महत्वपूर्ण भाग मानिन्छ र त्यहि भागको प्रोफेसर राबिंसको अर्थशास्त्रको परिभाषामा अभाव छ। यस कमीको कारण अर्थशास्त्रको अध्ययन जनताको लागि लाभकारी हैन हो सकता।

समाजवादी चाहते हो कि पूँजीपतियों र जमींदारहरूको अस्तित्व न रहन पाए, सरकार मजदूरोंको हो र देशको आर्थिक दशामा सरकारको पूर्ण नियंत्रण हो। उनि आफ्नो अर्थशास्त्र सम्बन्धी पुस्तकहरूमा यिनी प्रश्नहरूमा पनि विचार गर्छन कि मजदूर सरकार कुन प्रकार स्थापित हुनु पर्छ। जमींदारों र पूँजीपतियहरूको अस्तित्व कसरि मिटाया जाए। मजदूर सरकारको सगठन कुन प्रकारको हो र उनको संगठन संसारव्यापी कुन प्रकार गरिन सक्छ। यस प्रकार समाजवादी लेखक अर्थशास्त्रको क्षेत्र यति व्यापक बना दिछन कि उनमा राजनीतिशास्त्रको धेरै कुराहरू आ जान्छ। हामीलाई अर्थशास्त्रको क्षेत्र यस प्रकार निर्धारित गर्नु पर्छ जसबाट उनमा राजनीतिशास्त्र या अन्य कुनै शास्त्रको कुराहरूको समावेश न होने पाए।

अर्थशास्त्रको क्षेत्रको सम्बन्धमा प्रोफेसर मार्शलको अर्थशास्त्रको परिभाषामा पनि विचार गरेर लेना आवश्यक छ। प्रोफेसर मार्शलको मतानुसार अर्थशास्त्र मनुष्यको जीवन सम्बन्धी साधारण कार्यहरूको अध्ययन गर्दछ। त्यो मनुष्यहरूको यस्तो व्यक्तिगत र सामजिक कार्यहरूको जाँच गर्दछ जसको घनिष्ठ सम्बन्ध उनको कल्याणको निमित भौतिक साधन प्राप्त गर्न र उनको उपयोग गर्न देखि रहन्छ।

प्रोफेसर मार्शलले मुनष्यको कल्याणको अर्थशास्त्रको परिभाषामा स्थान दिएर अर्थशास्त्रको क्षेत्र लाई केही बढयो दिए छ। तर यस अर्थशास्त्रीले पनि अर्थशास्त्रको ध्येयको सम्बन्धमा आफ्नो पुस्तकमा केही विचार हैन गर्यो। वर्तमान कालमा पाश्चात्य अर्थशास्त्रियोंले अर्थशास्त्रको क्षेत्र त बढयो दिए छ, तर आज पनि उनि अर्थशास्त्रको ध्येयको सम्बन्धमा विचार गर्न अर्थशास्त्रको क्षेत्रको अदंर स्वीकार गर्दैनन्। अब त अर्थशास्त्रको कलाको रूप दिइदैछ। संसारमा सर्वत्र आर्थिक योजनाहरूको चर्चा छ। आर्थिक योजना तैयार गर्न एक कला छ। बिना ध्येयको कुनै योजना तैयार नै गरेनजा सकती। अर्थशास्त्रको कुनै पनि सर्वसफल निश्चित ध्येय न भएको कारण यिनी योजना तैयार गर्नवालाहरूको पनि कुनै एक ध्येय छैन। प्रत्येक योजनाको एक अलग नै ध्येय मान लिया जान्छ। अर्थशास्त्रमा अब देशवासियोंको दशा सुधारनेको तरीकाहरूमा पनि विचार गरिन्छ, तर यस दशा सुधारनेको अन्तिम लक्ष्य अझै सम्म निश्चित हैन हो पाउएको छ। सर्वमान्य ध्येयको अभावमा अर्थशास्त्रियहरूमा मतभिन्नता यति बढ गई छ कि कुनै विषयमा दुइ अर्थशास्त्रियहरूको एक मत कठिनता देखियो। यस मतभिन्नताको कारण अर्थशास्त्रको अध्ययनमा एक ठूलो बाधा उपस्थित भयो छ। यस बाधाको टाढा गर्नको लागि पाश्चात्य अर्थशास्त्रिहरू लाई आफ्नो ग्रन्थहरूमा अर्थशास्त्रको ध्येयको सम्बन्धमा गंभीरतापूर्वक विचार गर्नु पर्छ र जहाँ सम्म संभव हो, अर्थशास्त्रको एक सर्वमान्य ध्येय शीघ्र निश्चित गरेर लेना चाहिए।

अर्थशास्त्रको ध्येय[सम्पादन गर्ने]

संसारमा प्रत्येक व्यक्ति अधिक भन्दा अधिक सुखी हुनु र दु:ख देखि बचना चाहन्छ। त्यो जानता छ कि आफ्नो इच्छा जब तृप्त हुन्छ तब सुख प्राप्त हुन्छ र जब इच्छाको पूर्ति हुदैन तब दु:खको अनुभव हुन्छ। धन द्वारा इच्छित वस्तु प्राप्त गर्नमा सहायता मिलती छ। यसैले प्रत्येक व्यक्ति धन प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्दछ। त्यो बुझइन्छ कि संसारमा धन द्वारा नै सुखको प्राप्ति हुन्छ। अधिक भन्दा अधिक सुख प्राप्त गर्नको लागि त्यो अधिक भन्दा अधिक धन प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्दछ। यस धनको प्राप्त गर्ने चिंतामा त्यो प्राय: यो विचार गर्दैन कि धन कुन प्रकार देखि प्राप्त भइ रहेको छ। यसको परिणाम यो हुन्छ कि धन यस्तो साधनहरू द्वारा पनि प्राप्त गरिन्छ जसबाट अरूहरूको शोषण हुन्छ, दूसरहरूलाई दुख पुगइन्छ। यस प्रकार धन प्राप्त गर्नको अनेक उदाहरण दिए जान सकिन्छं। पूँजीपति अधिक धन प्राप्त गर्ने चिंतामा आफ्नो मजदूरहरूलाई उचित मजदूरी हैन देता। यसले मजदूरोंको दशा बिगडने लाग्छ। दूकानदार खाद्य पदार्थहरूमा मिलावट गरेर आफ्नो ग्राहकहरूको स्वास्थ्यको नष्ट गर्दछ। चोरबाजारी द्वारा अनेक सरल व्यक्ति ठगे जान्छन्, महाजन कर्जदारों देखि अत्यधिक सूद लेकर र जमींदार किसानहरू देखि अत्यधिक लगान लेकर असंख्य व्यक्त्योिंको परिवारहरू लाई बरबाद गरेर दिछन। प्रकृतिको यो अटल नियम हो कि जुन जस्तो बोता छ उनलाई त्यस्तो नै काटन पडता छ। अरूहरूको शोषण गरेर या दु:ख पुगाएर धन प्राप्त गर्नवाला यस नियमको शायद भूल जान्छन्। जुन धन दूसरहरूलाई दुख पुगाएर प्राप्त हुन्छ उससे अन्तमा दु:ख नै भेटिन्छ। उससे सुखको आशा गर्न व्यर्थ छ। यो सत्य छ कि दूसरहरूलाई दुख पुगाएर जुन धन प्राप्त गरिन्छ उससे इच्छित वस्तुहरू प्राप्त गर्न सकिन्छ र यिनी वस्तुहरूको प्राप्त गर्न देखि सुख मिलन सक्छ। तर यो सुख अस्थायी छ र अन्तमा दुखको कारण हुन्छ। संसारमा यस्तो धेरै वस्तुहरू हो जसको उपयोग गर्न देखि तत्काल त सुख भेटिन्छ, तर दीर्घकालमा उनबाट दुखको प्राप्ति हुन्छ। उदाहरणार्थ मादक वस्तुहरूको सेवन देखि तत्काल त सुख भेटिन्छ, परतु जब उनको बानी पड जान्छ तब उनको सेवन अत्यधिक मात्रामा होने लाग्इन्छ, जसको स्वास्थ्यमा बुरा प्रभाव पडता छ। यसले अन्तमा दु:खी हुनु पडता छ। दूसरहरूलाई हानि पुगाएर जुन धन प्राप्त हुन्छ त्यो निश्चित रूपले बुरी बानीहरू लाई बढाता छ बढी केही समय सम्म अस्थायी सुख दिएर त्यो दु:ख बढानेको साधन बन जान्छ। दूसरहरूलाई दुख दिएर प्राप्त गरे भयो धन कहिल्यै पनि स्थायी सुख बढी शान्तिको साधक हैन हो सकता।

सुख दुइ प्रकारको छन्। केही सुख त यस्तो हो जुन दूसरहरूलाई दुख पुगाएर प्राप्त हुन्छन्। यिनको उदाहरण माथि दिए गयसकोको छन्। केही सुख यस्तो हो जुन दूसरहरूलाई सुखी बनाएर प्रप्त हुन्छन्। उनि मनुष्यको मनमा शांति उत्पन्न गर्छन। अपनाएर्तव्य पालन गर्न देखि जुन सुख प्राप्त हुन्छ त्यो पनि शांति प्रद हुन्छ कर्तव्यपालन गर्दा खेरी जुन श्रम गर्न पडता छ उससे केही कष्ट अवश्य मालूम हुन्छ, तर कार्य पूरा भए पछि त्यो दु:ख सुखमा परिणत हुन्छ र उससेन मनमा शांति उत्पन्न हुन्छ। यस प्रकारको सुख भविष्यमा दु:खको साधन हैन होता ओर यस प्रकारको सुखको आनंद भन्छन्। जब आनंद नै आनंद प्राप्त हुन्छ तब दु:खको लेश मात्र पनि हैन रह जाता। यस्तो दशाको परमानंद भन्छन्। परमानंद प्राप्त गर्न प्रत्येक व्यक्तिको सर्वोत्तम ध्येय छ। त्यहि आत्मकल्याणको चरम सीमा हो। प्रत्येक मनुष्यको कल्याण त्यहिमा छ कि त्यो परमानंद प्राप्त गर्ने संधै प्रयत्न करता रहे। त्यो संधै यस्तो सुख प्राप्त करता रहे जुन भाविष्यमा दु:खको कारण या साधन न बन जाए र त्यो शांति र संतोषको अनुभव गर्न लगे।

जब हामी आफ्नो प्रयत्नों द्वारा दूसरहरूलाई सुख पुर्याछन र उनको कल्याणको साधन बन जान्छन् तब प्रकृतिको अटल नियमको अनुसार यही प्रयत्नों द्वारा हाम्रो कल्याणमा पनि वृद्धि होने लाग्छ। आत्मकल्याण प्राप्त गर्ने सरल उपाय अरुको कल्याणको साधन बनना छ। त्यहि प्रकार आफ्नो कार्यहरू द्वारा कुनैको पनि दु:ख न पुर्यान आफ्नो दुख देखि बचनेको सबै भन्दा सरल तरीका छ। प्रत्येक व्यक्तिको यो राम्रो तरिका समझ लेना चाहिए कि उनको सच्चा हितसाधन अरुको हितसाधन या परमार्थ द्वारा नै सिद्ध हुन सक्छ। यसले यो स्पष्ट छ कि अरूहरूको सुख अर्थात्‌ विश्वकल्याण नै आफ्नो स्थायी सुख बढी शान्ति अर्थात्‌ आत्मकल्याणको एकमात्र साधन हो। जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो कल्याण गर्नको लागि अरुको कल्याणको संधै प्रयत्न गर्न लगेगा तब कुनै पनि तरिका देखि स्वार्थोको विरोध न हुनेछ, संसारमा सबै प्रकारको संघर्ष टाढा हुनेछ र सर्वत्र सुख बढी शान्ति स्थायी रूपले स्थापित हो जाएगी।

आत्मकल्याणको लागि यो आवश्यक छ कि प्रत्येक व्यक्ति अरुको स्वार्थहरूलाई त्यति नै महत्व दे जति त्यो आफ्नो स्वार्थको दिइन्छ। जस्तै त्यो आफ्नो सुखहरूलाई बढानेको प्रयत्न गर्दछ, वैसे नै उसलाई अरुको सुखहरूलाई बढानेको पनि प्रयत्न गर्नु पर्छ। यसको पारिणाम यो हुनेछ कि यस्तो कार्य बंद हो जाएँगे जसको कारण अरुको दु:खोंको वृद्धि हुन्छ। यसले विश्वको जीवहरूमा सुखको निरंतर वृद्धि होने लगेगी र विश्वको कल्याण बढ्दो बढते चरम सीमा सम्म पहुँच जाएगा। बिना विश्वकल्याणको कुनै पनि व्यक्तिको आत्मकल्याण हैन हो सकता। सच्चा आत्मकल्याण विश्व कल्याण द्वारा नै प्राप्त हुन सक्छ। आत्मकल्याण नै प्रत्येक व्यक्तिको सर्वोत्तम ध्येय छ र जब अर्थशास्त्र मनुष्यको आर्थिक प्रयत्नहरूको अध्ययन गर्दछ तब उनको ध्येय पनि आत्मकल्याण नै हुनु पर्छ। परंतु, जस्तो माथि बतलाया गयसकोको छ, सच्चा आत्मकल्याण विश्व कल्याण द्वारा नै प्राप्त गरिन सक्छ। यसैले अर्थशास्त्रको ध्येय विश्वकल्याण नै हुनु पर्छ।

हम यो पहिले नै बता चुके हो कि जब कुनै इच्छाको पूर्ति हुदैन तब दु:खको अनुभव हुन्छ। यसैले यदि कुनै वस्तुको इच्छा नै नको जाए त दु:ख प्राप्त गर्ने अवसर नै न प्राप्त हो। केही सज्जनहरूको मत छ कि संपूर्ण इच्छाहरूलाई निवृति द्वारा दु:खको अभाव र स्थायी सुख तथा शांति प्राप्त हुन सक्छ। यसैले यस दृष्टिले देख्यो जाए तब त सबै इच्छाओंको अभाव नै अर्थशास्त्रको ध्येय हुनु पर्छ। यो ठीक छ कि अभ्यास द्वारा इच्छाओंको नियंत्रण अवश्य गरिन सक्छ, तर यस्तो दशा प्राप्त गरेर लेना जब कुनै पनि प्रकारको इच्छा उत्पन्न नै न होने पाए, साधारण मनुष्यमा भन्दा एकको लागि पनि व्यावहारिक छैन। अस्तु, अर्थशास्त्रको ध्येय संपूर्ण इच्छाओंको अभावको मान लेने देखि थोडे देखि व्यक्तिहरूको नै कल्याण हो सकेगा र जनताको उससे केही पनि लाभ न हुनेछ, यसैले यस ध्येयको मान लेना उचित न हुनेछ।

केहि व्यक्ति मानवकल्याण नै अर्थशास्त्रको ध्येय मानछन। उनि जीवजन्तुहरू तथा पशुपक्षियोंको हितहरूको ध्यान राखन आवश्यक हैन समझते। उनि शायद यो मानछन कि जीवजन्तुहरू र पशु पंक्षिहरू लाई ईश्वरले मनुष्यको सुखको लागि नै उत्पन्न गरेको छ। यसैले उनको दु:ख पुगाएर या वध गरेर यदि मनुष्यहरूको इच्छाहरूलाई पूर्ति हो सकती हो त उनको दु:ख पुर्यानमा केही पनि आपत्ति हैन हुनु पर्छ। तर धर्मशास्त्र र महात्मा गांधीको त यो मत छ कि प्रत्येक व्यक्तिको यस्तो नै कार्य गर्नु पर्छ जसबाट 'सार्वभौम हित' अर्थात सबै जीवधारियहरूको हित हो, कुनैको पनि हानि न होने पाए। जब मनुष्य प्रत्येक जीवधारीको हितको आफ्नो निजी हितको समान मानन लाग्इन्छ त्यतिखेर उनलाई स्थायी सुख बढी शान्ति प्राप्त हुन्छ। महात्मा गांधीले यस मार्गको 'सर्वोदय' नाम दिए छ। यस सर्वोदय मार्ग द्वारा नै संसारमा प्रत्येक प्रकारको संघर्ष टाढा हुन सक्छ, शोषणको अन्त हुन सक्छ र विश्वशंति स्थापित हुन सक्छ। सर्वोदयको मार्ग प्रत्येक व्यक्तिको कल्याण ओर विश्वकल्याणको वृद्धि गर्ने उत्तम साधन हो। यसैले उनको अनुसार अर्थशास्त्रको ध्येय मानवकल्याण न मानएर विश्वकल्याण नै माननु पर्छ।

अर्थशास्त्रको अंग[सम्पादन गर्ने]

पूर्वमा उत्पादन, उपभोग, विनिमय तथा वितरण - अर्थशास्त्रको यो चार प्रधान अंग माने जान्थे। तर आधुनिक अर्थशास्त्रमा धेरै नयाँ व्याख्याएँ जुड गई हो जस्तै अब हामी सूक्ष्म (माइक्रो) तथा व्यष्टि (मैक्रो) दुइ रूपहरूमा आर्थिक समस्याहरू लाई हेर्छन्। यसको अतिरिक्त राजस्व पनि अलग देखि आफ्नो महत्व बढयो रहेको छ , किनकी यता अर्थिक क्रिया कलापहरूमा सरकारको हस्तक्षेप जनकल्याणको दृष्टिले आवश्यक भएको छ। अंतराष्ट्रिय व्यापार, विदेशी विनियम, बैकिंग आदि व्यष्टि अर्थशास्त्रको रूप हो। संक्षेप मा, अध्ययनको दृष्टिकोण देखि अर्थशास्त्रको विभिन्न अंगहरू लाई हामी यस प्रकार रख सकते हैं:

सूक्ष्म अर्थशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

यो वैयक्तिक एकाइहरूको अध्ययन गर्दछ, जस्तै व्यक्ति ,परिवार फर्म, उद्योग, विशेष वस्तुको मूल्य। बोल्डिग केअनुसार ,सूक्ष्म अर्थशास्त्र विशेष फर्मो विशेष परिवारहरू वैयक्तिक मूल्यहरू, मजदूरियों, आयों, वैयक्तिक उद्योगहरू तथा विशिष्ट वस्तुहरूको अध्ययन हो। यो सीमांत विश्लेषणको महत्व दिइन्छ।

व्यष्टि अर्थशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक आर्थिक सिंद्धांतको धेरै देखि महत्व पूर्ण विषय जस्तै अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विदेशी विनिमय राजस्व बैकिंग व्यापारचक्र, राष्ट्रिय आय तथा रोजगारको सिद्धान्त, आर्थिक नियोजन एवं आर्थिक विकास आदिको अध्ययन यसको अंतर्गत हुन्छ। बोल्डिगको शब्दहरू मा, व्यापक अर्थशास्त्र अर्थशास्त्रको त्यो भाग हो जुन अर्थशास्त्रको ठूलो समूहहरू र औसतहरूको अध्ययन गर्दछ, न कि उनको विशेष मदहरूको। त्यो यिनी समूहहरू लाई उपयोगी ढँग देखि परिभाषित गर्ने प्रयत्न गर्दछ तथा यिनको पारस्परिक सम्बन्धहरू लाई जाँचता छ।

संक्षेपमा यो नै अर्थशास्त्रको अंग हो। केंस पछिको आधुनिक अर्थशास्त्री अब केही नयाँ नामहरू देखि अर्थशास्त्रको विभिन्न अंगहरूको विवेचन गर्छन, जस्तै पूंजीको अर्थशास्त्र पूँजी निर्माण, श्रम अर्थशास्त्र, यातायातको अर्थशास्त्र, मौद्रिक, अर्थशास्त्र केंसीय अर्थशास्त्र अल्प विकसित देशहरूको अर्थ शास्त्र, विकासको अर्थशास्त्र, तुलनात्म्क अर्थशास्त्र, अन्तर्राष्ट्रिय अर्थशास्त्र आदि। आधुनकि कालमा देश विदेशमा अर्थशास्त्र विषयको स्नातकोत्तर शिक्षा पनि यही नामहरूको प्रश्नपत्रोंको अनुसार दी जान्छ।

समाजवाद र पूँजीवाद[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक अर्थिक प्रणिलियहरूमा समाजवाद तथा पूंजीवादको सर्वाधिक उल्लेख भइ रहेको छ। यसको सम्बन्ध अर्थशास्त्र देखि छन्। कार्ल मार्क्स जस्तै विद्वानहरूले साम्यवादको स्थापनाको तथा रूसले अर्थिक् प्रगति गरेर पूंजीवादी राष्ट्रहरू लाई चकित गर्यो। अतिशय गरीबीले मानवताको समाजवाद तिर अधिक आकर्षित गरेको छं किनकी पूंजीवादी प्रणालीले आफ्नो शोषण प्रक्रिया द्वारा अधिक नरसंहार गरेको छ।

प्रसिद्ध भारतीय अर्थशास्त्री[सम्पादन गर्ने]

भारतको अर्थशास्त्रको जानने, बुझन र प्रयोगमा ल्याउन आफ्नो विशेष पंरपरा रही छ। यो दु:खको विषय हो कि प्राचीन एव नवीन भारतीय अर्थशा स्त्रिहरूको प्रमुख कृतिहरूको मूल्यांकन उचित रूपले अझै सम्म गरेन गएको छ र हाम्रो विद्यार्थी केवल पाश्चात्य अर्थशास्त्रियों एवं उनको सिद्धान्तहरूको पढ्ने रहे छन्।

प्राचीन कालको आर्थिक विचारहरूलाई हामी वेदहरू, उपनिषदों, महाकाव्यों, धर्मशास्त्रों, गृह्मसूत्रों, नारद, शुक्र विदुरको नीतिग्रन्थहरू र सर्वाधिक रूपले कैटिल्यको अर्थशास्त्र देखि प्राप्त गर्छन।

वर्तमान समयमा मुख्य भारतीय अर्थशास्त्रियहरूमा

1. हजुरवुवाभाई नौरोजी (1825),

2. महादेव गोविंद रानाडे (1842),

3. रमेशचंद्र दत्त (1848),

4. गोपाल कृष्ण गोखले (1866),

5. महात्मा गांधी (1869) तथा

6. विश्वेश्वरैया (1861)को नाम उल्लेखनीय छ।

सर्वोदय अर्थशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

महात्मा गांधीप्रणीत तथा आचार्य विनोबा भावे द्वारा प्रयोगमा ल्याइयो अर्थशास्त्रको यो विचारधारा अति आधुनिक छ र भारतीहरूको विशिष्ट देन छ। यसको अतंर्गत ग्रामस्वराज्य, स्वावलंबन, सहअस्तित्वको प्रयोग तथा अहिंसक क्रांति जस्तै विचार छं, जो, जयप्रकाश नारायणको शब्दहरू मा, भारतमा नै हैन, विश्वमा कहीं पनि कहिल्यै पनि आर्थिक कांति ला सकते छन्। यिनीहरूका प्रयोग नयाँ शिक्षा सँग साथ भारतमा भइ रहेको छ।

गणितीय अर्थशास्त्र[सम्पादन गर्ने]

आधुनिक अर्थशास्त्र आधा भन्दा अधिक गणितीय माडलों, साध्यों, समीकरणों तथा फारमूलों (सुत्रों)मा बंध गएको छ। पूर्वमा सांख्यिकीको प्रयोग अर्थशास्त्री ऐच्छिक रूपले गर्थे तर अब त्यो अर्थशास्त्रको हेतु अनिवार्य भएको छ। यसको अतिरिक्त अर्थमिति पनि विकास माडलहरूमा पूर्ण विकसित हो रही छ। प्रवैगिक रूपमा 'इन-पुट आउट-पुट' विश्लेषण देखि लिएर अर्थशास्त्रले 'गेम थ्योरी' तथा 'टेक्निकल फलो' सम्म निकाल हालएको छ। आर्थिक सिद्धान्तहरू लाई स्पष्ट गर्न हेतु गणितीय 'टूलस'को प्रयोग सबै अर्थशास्त्री गर्दै छन्। 'लाइनर प्रोग्रमिंग' तथा 'विभेदीकीकरण प्रक्रिया'को अंतर्गत अर्थशास्त्री गणितीय (विशेष बीजगणितीय सूत्रहरू बाट) दृश्य प्रभावहरू सँग साथ अदृश्य आर्थिक प्रभावहरू लाई पनि दिखानेको प्रयत्न गर्दै छन्। गणनाको सानो मिसिनले लेकर विशालतम वैज्ञानिक विद्युतीय 'कम्प्यूटर' सम्म अर्थशा स्त्रिहरूको गणितीय प्रगतिको व्यावहारिक रूप हो। संभवत: अर्को दुइ तीन दशक सम्म यस्तो विधिहरू अविष्कृत हो जाएँगी जसबाट गणितीय विधिहरू द्वारा अति संक्षेपमा केवल निष्कर्ष प्राप्त हुनेछन् तथा प्रक्रियाको कुनै पनि तालमेल बैठाना आवश्यक न हुनेछ। अत्युत्पादनको यस युगमा पाश्चात्य अर्थशास्त्री गणितीय अर्थशास्त्र पद्धतिमा सबै भन्दा अधिक निर्भर गर्दै छन्।

अल्पविकसित देशहरूको विकास[सम्पादन गर्ने]

व्यावहारिक अर्थशास्त्र गरीब एवं साधनरहित देशहरूको व्यावहारिक समस्याहरूको सुलझा रहेको छ। गुनार म्रिडल कृत एशियन ड्रामा संभवत: मार्क्सको दास कैपिटल पछि सबै भन्दा बडा अर्थशास्त्रीय ग्रन्थ प्रकाशित भएको छ जसमा अल्पविकसित देशहरूको समस्याहरू सुलझाई गई छन्। अर्थशास्त्रको यो विचारधारा पनि द्वितीय महायुद्ध पछि उभरी छ र यसको पनि नित नवीन विस्तार भइ रहेको छ। त्यहिको अंतर्गत योजनाकरण, पूंजी निर्माण तथा विदेशी सहायता जस्तो वर्तमान अंतराष्ट्रिय समस्याहरूको अध्ययन गरिन्छ।

अर्थशास्त्रको उपादेयता[सम्पादन गर्ने]

अर्थशास्त्रको महत्व ठूलो तीव्र गतिले बढता जा रहेको छ। संयुक्त राष्ट्र संघ एफाकेको रिपोर्ट, (1970) ई.को अनुसार अर्थशास्त्रमा लगभग 1,000 ग्रन्थ या लेख प्रति घन्टा विश्वमा प्रकाशित हो रहे छन्। राजनीति पछि लोकप्रियतामा अर्थशास्त्रको नै स्थान हो। वस्तुत: अर्थशास्त्रको प्रयोग कल्याणको हेतु गर्न नै पडेगा अन्यथा केवल भौतिक साधन जुटानेको लक्ष्य राखएर एक दिन यो सबैलाईले डूबेगा। संतोषको कुरा हो कि अब अर्थशास्त्री यस कुराको बुझन लगे छन्। भारतको प्राचीन दर्शन यस तथ्यको प्रारंभ देखि जानता छ कि केवल भौतिक साधनहरूको बाहुल्य नै मनुष्यको सुखी हैन गरेर सकता। प्रो. शुंपीटरले आफ्नो नवीनतम लेख अर्थशास्त्रको भविष्यमा स्वीकार गरेको छ कि सिद्धान्त रूपले आर्थिक विश्लेषण चाहे जितनी प्रगति गरेर ले, व्यवहारमा उसलाई संधै शांति, सुख एवं कल्याणको हेतु नै कार्य गर्न हुनेछ। यदि अर्थशास्त्र समस्त मानवको समान कल्याणको हेतु कार्य गरेर सके त यसको भविष्य धेरै उज्वल हुनेछ। त्यहि कारण अब अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार पनि दिए जाने लाग्एको छ।

कीन्सको प्रभाव[सम्पादन गर्ने]

सन्दर्भ ग्रन्थ[सम्पादन गर्ने]

  • वाचस्पति गैरोला: कौटिलय अर्थशास्त्र;
  • तिलकनाराण हजेला: आर्थिक विचारहरूको इतिहास;
  • निओनेल रार्बिस: अर्थशास्त्रको स्वरूप र महत्व;
  • अल्फेड मार्शल: अर्थशास्त्रको सिद्धांत;
  • बी.सी. सिन्हा: कीन्सको अर्थशास्त्र;
  • जे.के.मेहता: स्टडीज यिनी ऐडवांसड एकोनामिक थियरी;
  • पी.डी. हजेला: केन्सीय एवं क्लासिकल रोजगार सिद्धांत;
  • सुधाकांत मिश्र: अर्थशास्त्रको सिद्धांत;
  • डी.एन. चतुर्वेदी: महात्मा गांधीको अर्थिक दर्शन;
  • अलेक्जैंडर ग्रे: आर्थिक सिद्धान्तको विकास।
  1. Micro Economy

यिनलाई पनि हेर्नुहोस[सम्पादन गर्ने]

बाहिरी सूत्र[सम्पादन गर्ने]