साम्राज्य

साम्राज्य राष्ट्रहरूको सामूहिक हो, वा अन्य शक्तिशाली प्रभुत्व वा सरकार हो। साम्राज्यको क्षेत्र सामान्यतया ठूलो र राज्य को एक भन्दा अधिक हद सम्म छ।

उच्चारण

sɑːmrɑːd͡ʒjə

इतिहास

प्रारम्भिक साम्राज्यहरू

सबैभन्दा पहिले ज्ञात साम्राज्य दक्षिणी इजिप्टमा लगभग ३२०० ईसा पूर्व देखा पर्‍यो। दक्षिणी इजिप्ट तीन राज्यहरूद्वारा विभाजित थियो जुन प्रत्येक एक शक्तिशाली शहरमा केन्द्रित थियो। हिरापोलिसले दुई शताब्दीमा अन्य दुई शहरहरू जित्यो, र पछि इजिप्ट देशमा विकास भयो।

प्रारम्भिक आधुनिक अवधि

औपनिवेशिक साम्राज्यहरू

१५ औं शताब्दीको सुरुवातदेखि, धेरै पश्चिम युरोपेली देशहरूले विश्वभरका विदेशी क्षेत्रहरूमा पुगेर उपनिवेश बनाए। खोज युगको सुरुवात भए सँगै, साम्राज्य विस्तार नयाँ विश्वव्यापी स्तरमा अगाडि बढ्यो। पोर्चुगिज र स्पेनीहरूले विशेष गरी दक्षिण एसिया र अमेरिकामा व्यापक विदेशी विस्तार गरेपछि बेलायती, फ्रान्सेली र डचहरू सामेल भए, जसले सूर्य कहिल्यै नअस्ताउने साम्राज्यहरू सिर्जना भयो। औपनिवेशिक र परम्परागत भूमि साम्राज्यहरू बीचको मुख्य भिन्नताहरू मध्ये एक विश्वव्यापी स्तर हो।^[१]^[२] औपनिवेशिक साम्राज्यहरू विश्व इतिहासको एक परिवर्तनकारी अवधि थिए । पहिले संसारका पृथक भागहरू एक वैश्विक प्रणालीमा जोडिएका थिए^[३] यसले विश्वव्यापीकरणको लागि आधार तयार पार्‍यो,^[४]^[५] र मानव इतिहासलाई विश्वव्यापी साझा मार्गमा स्थापित गरे। यस कारणले गर्दा, १७७६ मा एडम स्मिथले कोलम्बस र वास्को दा गामाको यात्रालाई "मानवजातिको इतिहासमा रेकर्ड गरिएका दुई महान र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटनाहरू" नाम दिएका थिए।^[६]

पोर्चुगिज साम्राज्य अमेरिका, अफ्रिका, एसिया र ओशिनियाका विशाल भागहरूलाई उपनिवेश बनाएर त्यस अवधिको सबैभन्दा शक्तिशाली साम्राज्यहरू मध्ये एक, युरोपेली इतिहासमा सबैभन्दा लामो समयसम्म टिकेको औपनिवेशिक साम्राज्य र इतिहासको सबैभन्दा ठूलो साम्राज्यहरू मध्ये एक बन्यो। स्पेनी साम्राज्य उही महादेशहरूमा साथै युरोपमा पनि विस्तार भयो,^[७] आकारमा पोर्चुगिज प्रतिद्वन्द्वीलाई उछिनेर, र औपनिवेशिक साम्राज्यहरू मध्ये, बेलायतपछि दोस्रो स्थानमा रह्यो।^[८]

ब्रिटिश साम्राज्यले आकारमा पूर्ण साम्राज्यवादी रेकर्ड स्थापित गर्‍यो र एक शताब्दीसम्म, यो विश्वको अग्रणी शक्ति थियो।^[९] ब्रिटिशले आफ्नो पहिलो साम्राज्य (१५८३–१७८३) क्यानडा, क्यारिबियन र तेह्र उपनिवेशहरू सहित ब्रिटिश अमेरिका बनेको भूमिलाई उपनिवेश बनाएर उत्तरी अमेरिकामा स्थापना गरेका थिए। १७७६ मा, तेह्र उपनिवेशहरूको महाद्वीपीय कांग्रेसले आफूलाई ब्रिटिश साम्राज्यबाट स्वतन्त्र घोषणा गर्‍यो, यसरी अमेरिकी क्रान्तिको सुरुवात भयो। त्यसपछि बेलायत एसिया, प्रशान्त महासागर र पछि अफ्रिकातिर मोडियो, त्यसपछिको अन्वेषण र विजयहरूले दोस्रो ब्रिटिश साम्राज्य (१७८३–१८१५) को उदय भयो, पछि औद्योगिक क्रान्ति र बेलायतको शाही शताब्दी (१८१५–१९१४) आयो। यो विश्व इतिहासको सबैभन्दा ठूलो साम्राज्य बन्यो, यसले विश्वको एक चौथाई भूभाग र यसको जनसंख्याको पाँचौं भाग ओगटेको थियो।^[१०]यस अवधिको प्रभावहरू वर्तमान युगमा अझै पनि देख्न सकिन्छ "जसमा अंग्रेजी भाषाको व्यापक प्रयोग, प्रोटेस्टेन्ट धर्ममा विश्वास, आर्थिक भूमण्डलीकरण, कानून र व्यवस्थाको आधुनिक सिद्धान्तहरू, र प्रतिनिधि लोकतन्त्र समावेश छन्।" ^[११]^[१२]

भारतमा, बेलायतले पञ्जाब क्षेत्रमा सिख साम्राज्य (१७९९–१८४९) सँग आमने सामने भयो। १८३९ मा यसको संस्थापक रणजीत सिंहको मृत्युपछी कमजोर भएको थियो र १८४९ मा दोस्रो एङ्ग्लो-सिख युद्ध पछि साम्राज्य ब्रिटिशको अधिनमा पुग्यो। सोही अवधिमा, मराठा साम्राज्य (जसलाई मराठा संघ पनि भनिन्छ) वर्तमान भारतमा अवस्थित एक हिन्दू राज्य थियो। यो १६७४ देखि १८१८ सम्म अस्तित्वमा थियो, र यसको चरम सीमामा, साम्राज्यको क्षेत्रहरूले दक्षिणी एशियाको धेरैजसो भाग ओगटेको थियो। यो साम्राज्य शिवाजीद्वारा स्थापित र एकीकरण गरिएको थियो। मुगल वादशाह औरंगजेबको मृत्यु पछि, पेशवाको शासनकालमा यसको विस्तार धेरै भयो। १७६१ मा, मराठा सेनाले पानीपतको तेस्रो युद्ध हारे, जसले साम्राज्यको विस्तारलाई रोक्यो। पछि, साम्राज्यलाई संघमा विभाजित गरियो । १८१८ मा एंग्लो-मराठा युद्धहरूमा ब्रिटिशहरूबाट हारेको थियो।^[१३]

फ्रान्स एक प्रभावशाली साम्राज्य थियो जसमा विश्वभर विभिन्न स्थानहरूमा धेरै उपनिवेशहरू थिए। लुइस चौधौंको लामो शासनकालमा, १६४३ देखि १७१५ सम्म, फ्रान्स युरोपको सबैभन्दा जनसंख्या भएको, धनी र शक्तिशाली देश थियो। १६ औं शताब्दीदेखि १७ औं शताब्दीसम्म, १६८० मा पहिलो फ्रान्सेली औपनिवेशिक साम्राज्यको कुल क्षेत्रफल १० million किमी^२ (३.९ million वर्ग माइल) भन्दा बढी थियो, जुन त्यतिबेला स्पेनी साम्राज्य पछि विश्वको दोस्रो ठूलो साम्राज्य थियो।^[१४] यसको विश्वभरि धेरै भुभाग थिए, मुख्यतया अमेरिका, एसिया र अफ्रिकामा। १७५० मा यसको चरम सीमामा, फ्रान्सेली भारतको क्षेत्रफल १५ लाख वर्ग किलोमिटर थियो र कुल जनसंख्या १० करोड थियो र फ्रान्सेली शासन अन्तर्गत सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको उपनिवेश थियो। नेपोलियन साम्राज्य (१८०४–१८१४) ले युरोप महादेशको धेरै भाग जित्यो। यसले ९ करोडभन्दा बढी मानिसहरूमाथि शासन गर्‍यो र त्यतिबेलाको अग्रणी विश्व शक्ति थियो। १९ औं र २० औं शताब्दीमा, फ्रान्सको औपनिवेशिक साम्राज्य ब्रिटिश साम्राज्य पछि विश्वको दोस्रो ठूलो साम्राज्य थियो। फ्रान्सेली औपनिवेशिक साम्राज्य १९२० र १९३० को दशकमा आफ्नो उचाइमा १३.५ million किमी^२ (५.२ million वर्ग माइल) भन्दा बढी जमिनमा फैलिएको थियो जसको कुल जनसंख्या १५ करोड थियो। मेट्रोपोलिटन फ्रान्स सहित, फ्रान्सेली सार्वभौमिकता अन्तर्गतको कुल भूमि १३.५ million किमी^२ (५.२ million वर्ग माइल) पुग्यो, जुन पृथ्वीको कुल भू-भागको १०.०% हो। फ्रान्सेली औपनिवेशिक साम्राज्यको कुल क्षेत्रफल, पहिलो (मुख्यतया अमेरिका र एसियामा) र दोस्रो (मुख्यतया अफ्रिका र एसियामा) सहित, फ्रान्सेली औपनिवेशिक साम्राज्यहरू संयुक्त रूपमा, २४ मिलियन किमी^२ (९.३ मिलियन वर्ग माइल) पुग्यो, जुन विश्वको दोस्रो ठूलो थियो (पहिलो ब्रिटिश साम्राज्य थियो)।^[१५]

ब्राजिल साम्राज्य (१८२२-१८८९) एक मात्र दक्षिण अमेरिकी आधुनिक राजतन्त्र थियो, जुन पोर्चुगिज साम्राज्यको उत्तराधिकारीले स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा स्थापित गरेको थियो र अन्ततः एक उदीयमान अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति बन्यो। नयाँ देश विशाल तर कम जनसंख्या भएको र जातीय रूपमा विविध थियो। १८८९ मा सैन्य नेताहरूको नेतृत्वमा भएको कूमा राजतन्त्रको अन्त्य गरियो र गणतन्त्र स्थापना भयो।

उत्तरार्ध आधुनिक अवधि

१७६० तिर सुरु भएको नयाँ साम्राज्यवाद वा साम्राज्यवादको युगले युरोपेली शक्तिहरू, संयुक्त राज्य अमेरिका र जापानको औपनिवेशिक विस्तारको अवधिलाई चित्रण गर्दछ। अमेरिकी क्रान्तिकारी युद्ध (१७७५-१७८३) र १८२० को दशकमा ल्याटिन अमेरिकामा स्पेनी साम्राज्यको पतनपछी युरोपेली उपनिवेशवादको पहिलो युगको अन्त्य भएको मानिन्छ।

साम्राज्यहरूको पतन

साम्राज्यको पतन सामान्यतया क्षेत्रीय वा विश्व व्यवस्थामा परिवर्तनसँग सम्बन्धित छ। पहिलेको साम्राज्यको ठाउँमा नयाँ प्रभुत्व स्थापित हुन्छ। पतनको समयमा, साम्राज्यले सामान्यतया आफ्नो फैलिएको कामहरूबाट पछि हट्छ। साम्राज्यले घरेलु नीतितर्फ धेरै ध्यान दिनु पर्दा व्यापार र अर्थतन्त्र संकुचित हुन्छ। अर्थतन्त्र संकुचित हुँदै जाँदा आम जन जीविकाको अवस्था बिग्रन सक्छ। बाल्कनाइजेसन वा क्षेत्रीय विभाजन हुन सक्छ। यद्यपि, यो घटना विश्वव्यापी प्रक्रिया होईन। केही साम्राज्यहरू बढी लचिलो हुन्छन् र बिस्तारै पतन हुन्छन् जबकि अरूले पूर्ण अराजकताको सामना गर्छन्।

रोमन साम्राज्य

वि-उपनिवेशीकरण

१९४५ पछि जापानी साम्राज्यले आफ्नो सम्राटको अस्तित्व कायम राख्यो तर आफ्नो औपनिवेशिक सम्पत्ति गुमायो र जापान एक राज्य बन्यो। जापान एक संवैधानिक राजतन्त्र हो, जसमा १२ करोड ७० लाख मानिसहरूको एकरूप जनसंख्या छ जुन ९८ ।५ प्रतिशत जातीय जापानीहरू हुन्, जसले यसलाई सबैभन्दा ठूलो राष्ट्र-राज्यहरू मध्ये एक बनाउँछ। ^[१६] युरोपेली औपनिवेशिक साम्राज्यहरूको विघटन पनि तीव्र भयो र यसलाई वि-उपनिवेशीकरणको रूपमा चिनिन्छ। ब्रिटिश साम्राज्य एक खुकुलो, बहुराष्ट्रिय राष्ट्रमण्डल राष्ट्रहरूमा विकसित भयो, जबकि फ्रान्सेली औपनिवेशिक साम्राज्य फ्रान्कोफोन राष्ट्रमण्डलमा रूपान्तरण भयो। पोर्चुगिज साम्राज्यमा पनि यस्तै प्रक्रिया भयो, जुन लुसोफोन राष्ट्रमण्डलमा विकसित भयो। १९४६ मा फ्रान्सले क्वाङ-चौ-वानको फ्रान्सेली क्षेत्र चीनलाई फिर्ता गर्यो। १५० वर्षको शासन पछि बेलायतीहरूले १९९७ मा हङकङ चीनलाई फिर्ता दिए। १९९९ मा मकाउ पोर्चुगिज क्षेत्र चीनमा फर्कियो। मकाउ र हङकङ चीनको प्रान्तीय संरचनाको हिस्सा बनेनन्; यी क्षेत्र जनवादी गणतन्त्र चीनको विशेष प्रशासनिक क्षेत्रको रूपमा स्वायत्त सरकार प्रणालीहरू छन्।

साम्राज्यबाट संक्रमण

समकालीन प्रयोग

संयुक्त राज्य अमेरिका

युरोपेली संघ

१९९३ मा युरोपेली संघ एक राजनीतिक प्रणालीको रूपमा गठन भएदेखि, यसले आफ्नै मुद्रा, आफ्नै नागरिकता, अलग सैन्य बल स्थापना गरेको छ, र भूमध्यसागरीय, युरोपको पूर्वी भाग, उप-सहारा अफ्रिका र एसियामा आफ्नो सीमित प्रभुत्व अभ्यास गरेको छ। युरोपेली संघ अर्थतन्त्रको ठूलो आकार र उच्च विकास सूचकांकले प्रायः विश्वव्यापी व्यापार नियमहरूलाई आफ्नो पक्षमा प्रभाव पार्ने क्षमता राख्छ। राजनीतिक वैज्ञानिक जान जिलोन्काले यो व्यवहार साम्राज्यवादी भएको बताउँछन् किनभने यसले आफ्ना छिमेकी देशहरूलाई युरोपेली आर्थिक, कानुनी र राजनीतिक संरचनाहरू अपनाउन बाध्य पार्छ।^[१७]^[१८]^[१९]^[२०]^[२१]^[२२] बेलायतका लेबर पार्टीका सांसद टोनी बेनले युरोपेली संघको युरोपेली एकीकरण नीतिहरूको विरोध गर्दै भने, "मलाई लाग्छ कि उनीहरू (युरोपेली संघ) त्यहाँ साम्राज्य निर्माण गरिरहेका छन्, उनीहरू चाहन्छन् कि हामी (युके) उनीहरूको साम्राज्यको हिस्सा बनौं र म त्यो चाहन्न।"^[२३]

रूस

यो पनि हेर्नुहोस्

साम्राज्यहरू
मङ्गोल साम्राज्य
अटोमन साम्राज्य
खस साम्राज्य
मौर्य साम्राज्य
मराठा साम्राज्य

यो लेख अपुरो छ। तपाईं यसलाई बढाएर विकिपिडियालाई सहायता गर्न सक्नुहुन्छ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ Adas, Michael (1998). "Imperialism and Colonialism in Comparative Perspective," International History Review, vol 20 (2), p. 371, https://www.jstor.org/stable/40108227.
↑ Blakemore, Erin (August 16, 2024). "What is Colonialism," National Geographic, https://www.nationalgeographic.com/culture/article/colonialism
↑ MacKenzie, John M. (2016). "Empires in world history: Characteristics, concepts, and consequences." The Encyclopedia of Empire. (John Wiley & Sons, Ltd. आइएसबिएन ९७८-१-११८-४४०६४-३), vol I, p 24.
↑ Pagden, Anthony (2015). The Burdens of Empire: 1539 to the Present. (Cambridge University Press), p. 36.
↑ Darwin, John (2008). After Tamerlane: The Global History of Empire since 1405. (New York: Bloomsbury Press), p 15.
↑ An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. Vol. II: book IV: chapter VII: part III:395.
↑ Thomas, Hugh (2015). World Without End: The Global Empire of Philip II (Penguin).
↑ Taagepera, Rein (सेप्टेम्बर १९९७), "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia", International Studies Quarterly 41 (3): 492–502, जेएसटिओआर 2600793, डिओआई:10.1111/0020-8833.00053, मूलबाट २०२०-०७-०७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२०-०७-०७।
↑ Ferguson, Niall (2002). Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power. (Basic Books).
↑ Johnston, Steve, Tea Party Culture War: A Clash of Worldviews^{[स्थायी मृत कडी]}, p90, "By 1922, the British Empire presided over 458 million people—one-quarter of the world's population—and comprised more than 13 million square miles."
↑ Watts, Carl P, "Pax Britannica", पृ: ३, "it left many legacies, including widespread use of the English language, belief in Protestant religion, economic globalization, modern precepts of law and order, and representative democracy."
↑ Winks, Robin W. (१९९३), World civilization: a brief history (2nd संस्करण), San Diego, CA: Collegiate Press, पृ: ४०६, आइएसबिएन 978-0-939693-28-3, "By 1914 common law, trail by jury, the King James Authorized Version of the Bible, the English language, and the British navy had been spread around the globe."
↑ Pagadi, Setumadhavarao R. (१९८३), Shivaji, National Book Trust, India, पृ: २१, आइएसबिएन 978-81-237-0647-4।
↑ Robert Aldrich, Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996) p 304
↑ Melvin E. Page, सम्पादक (२००३), Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia, ABC-CLIO, पृ: २१८, आइएसबिएन 978-1-57607-335-3, मूलबाट १९ नोभेम्बर २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २३ डिसेम्बर २०२१।
↑ George Hicks, Japan's hidden apartheid: the Korean Minority and the Japanese, (Aldershot, England; Brookfield, VT: Ashgate, 1998), 3.
↑ Ian Black (डिसेम्बर २०, २००२), "Living in a euro wonderland", Guardian, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६।
↑ "EU gets its military fist", BBC News, डिसेम्बर १३, २००२, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६।
↑ Nikolaos Tzifakis (अप्रिल २००७), "EU's region-building and boundary-drawing policies: the European approach to the Southern Mediterranean and the Western Balkans 1", Journal of Southern Europe and the Balkans (informaworld) 9 (1): 47–64, डिओआई:10.1080/14613190701217001।
↑ Stephen R. Hurt (२००३), "Co-operation and coercion? The Cotonou Agreement between the European Union and acp states and the end of the Lomé Convention", Third World Quarterly (informaworld) 24: 161–176, डिओआई:10.1080/713701373, मूलबाट फेब्रुअरी ७, २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००७-०१-०६।
↑ Bruno Coppieters; Michael Emerson; Michel Huysseune; Tamara Kovziridze; Nathalie Tocci; Gergana Noutcheva; Marius Vahl, "Europeanisation and Conflict Resolution: Case Studies from the European Periphery", Belgian Science Policy, मूलबाट २००७-१२-०२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६। अभिलेखिकरण २००७-१२-०२ वेब्याक मेसिन
↑ Jan Zielonka (२००६), Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union, Oxford: Oxford University Press, आइएसबिएन 978-0-19-929221-9, मूलबाट २००७-१२-०२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६।
↑ Tony Benn (२५ मार्च २०१३), "European Union", Oxford Union, मूलबाट २०२१-११-०४-मा सङ्ग्रहित।

[1] Adas, Michael (1998). "Imperialism and Colonialism in Comparative Perspective," International History Review, vol 20 (2), p. 371, https://www.jstor.org/stable/40108227.

[2] Blakemore, Erin (August 16, 2024). "What is Colonialism," National Geographic, https://www.nationalgeographic.com/culture/article/colonialism

[3] MacKenzie, John M. (2016). "Empires in world history: Characteristics, concepts, and consequences." The Encyclopedia of Empire. (John Wiley & Sons, Ltd. आइएसबिएन ९७८-१-११८-४४०६४-३), vol I, p 24.

[4] Pagden, Anthony (2015). The Burdens of Empire: 1539 to the Present. (Cambridge University Press), p. 36.

[5] Darwin, John (2008). After Tamerlane: The Global History of Empire since 1405. (New York: Bloomsbury Press), p 15.

[6] An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. Vol. II: book IV: chapter VII: part III:395.

[7] Thomas, Hugh (2015). World Without End: The Global Empire of Philip II (Penguin).

[Taagepera1997-8] Taagepera, Rein (सेप्टेम्बर १९९७), "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia", International Studies Quarterly 41 (3): 492–502, जेएसटिओआर 2600793, डिओआई:10.1111/0020-8833.00053, मूलबाट २०२०-०७-०७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२०-०७-०७।

[9] Ferguson, Niall (2002). Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power. (Basic Books).

[10] Johnston, Steve, Tea Party Culture War: A Clash of Worldviews^{[स्थायी मृत कडी]}, p90, "By 1922, the British Empire presided over 458 million people—one-quarter of the world's population—and comprised more than 13 million square miles."

[11] Watts, Carl P, "Pax Britannica", पृ: ३, "it left many legacies, including widespread use of the English language, belief in Protestant religion, economic globalization, modern precepts of law and order, and representative democracy."

[12] Winks, Robin W. (१९९३), World civilization: a brief history (2nd संस्करण), San Diego, CA: Collegiate Press, पृ: ४०६, आइएसबिएन 978-0-939693-28-3, "By 1914 common law, trail by jury, the King James Authorized Version of the Bible, the English language, and the British navy had been spread around the globe."

[13] Pagadi, Setumadhavarao R. (१९८३), Shivaji, National Book Trust, India, पृ: २१, आइएसबिएन 978-81-237-0647-4।

[14] Robert Aldrich, Greater France: A History of French Overseas Expansion (1996) p 304

[15] Melvin E. Page, सम्पादक (२००३), Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia, ABC-CLIO, पृ: २१८, आइएसबिएन 978-1-57607-335-3, मूलबाट १९ नोभेम्बर २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २३ डिसेम्बर २०२१।

[16] George Hicks, Japan's hidden apartheid: the Korean Minority and the Japanese, (Aldershot, England; Brookfield, VT: Ashgate, 1998), 3.

[17] Ian Black (डिसेम्बर २०, २००२), "Living in a euro wonderland", Guardian, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६।

[18] "EU gets its military fist", BBC News, डिसेम्बर १३, २००२, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६।

[19] Nikolaos Tzifakis (अप्रिल २००७), "EU's region-building and boundary-drawing policies: the European approach to the Southern Mediterranean and the Western Balkans 1", Journal of Southern Europe and the Balkans (informaworld) 9 (1): 47–64, डिओआई:10.1080/14613190701217001।

[20] Stephen R. Hurt (२००३), "Co-operation and coercion? The Cotonou Agreement between the European Union and acp states and the end of the Lomé Convention", Third World Quarterly (informaworld) 24: 161–176, डिओआई:10.1080/713701373, मूलबाट फेब्रुअरी ७, २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००७-०१-०६।

[21] Bruno Coppieters; Michael Emerson; Michel Huysseune; Tamara Kovziridze; Nathalie Tocci; Gergana Noutcheva; Marius Vahl, "Europeanisation and Conflict Resolution: Case Studies from the European Periphery", Belgian Science Policy, मूलबाट २००७-१२-०२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६। अभिलेखिकरण २००७-१२-०२ वेब्याक मेसिन

[22] Jan Zielonka (२००६), Europe as Empire: The Nature of the Enlarged European Union, Oxford: Oxford University Press, आइएसबिएन 978-0-19-929221-9, मूलबाट २००७-१२-०२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००८-०१-०६।

[23] Tony Benn (२५ मार्च २०१३), "European Union", Oxford Union, मूलबाट २०२१-११-०४-मा सङ्ग्रहित।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]

[२१]

[२२]

[२३]

हे वा स साम्राज्यको इतिहास
प्राचीन साम्राज्य	अकादियन · मिस्र · कुश · पंट · अज़ानिआ · असीरियाई · बेबीलोन · अकसूम · हत्ती · आर्मीनियन · ईरानी (मीदि · अखामनी · पार्थियन · कुषाण · सासानी) · मकदूनिया (मैसिडोनिया) (टॉलेमिक · सेलुसिड) · भारतीय (मौर्य · गुप्त) · सिंधी (रोड़ साम्राज्य · राय वंश · सिंध का ब्राह्मण राजवंश) · चीन (चिन · हान · जिन) · रोमन (पश्चिमी · पूर्वी) · तियोथुआकान
मध्यकालको साम्राज्य	तुर्क · हुनिक · अरब (राशिदून · उमय्यद · अब्बासी · फातिमी · कोर्डोबा खिलाफत · अय्यूबी) · मोरक्को (इद्रिसिद · अल्मोराविद · अलमोहाद · मरिनिद) · फ़ारसी (ताहिरी · समानिद · बुयिद · सलारीद · ज़ियारीद) · गजनवी · बुल्गारियन (पहला · दूसरा) · बेनिन · सलजूक़ · ओयो · बोर्नू · ख्वारज़्मियन · आरागॉन · तैमूरी · भारतीय (चोल · गुर्जर-प्रतिहार · पाल · पूर्वी गङ्ग वंश · दिल्ली) · मंगोल (युआन · सुनहरा उर्दू · चग़ताई ख़ानत · इलख़ानी साम्राज्य) · कैनेम · सर्बियाई · सोन्घाई · खमेर · केरोलिंगियन · पवित्र रोमन · अंगविन · माली · चीन (सुई · ताङ · सोंग · युआन) · तिब्बती साम्राज्य · घाना · एज़टेक · इन्का · श्रीविजय · मजापहित · इथियोपियाई (ज़गवे · सोलोमोनिक) · सोमाली (अजूरान · वार्संगली) · अदल
आधुनिक साम्राज्य	टोंगा · भारत (मराठा · सिख · मुगल) · चीन (मिङ · चिङ) · उस्मान (तुर्की) · ईरान (सफवी · अफ़शारी · जंद · क़जार · पहलवी) · मोरक्को (सादी · अलाउइत) · इथियोपियाई · सोमाली (दरवेश · गोब्रोन · होब्या) · फ्रान्स (प्रथम · दोस्रो) · ऑस्ट्रियाई (ऑस्ट्रिया-हंगरी) · जर्मनी (जर्मन · नाजी) · रूसी · स्वीडिश · मेक्सिकन (प्रथम · दूसरा) · ब्राज़ीली · कोरिया · जापान · हैती (प्रथम · दूसरा)
औपनिवेशिक साम्राज्य	पुर्तगाली · स्पेनी · डेनिश · डच · ब्रिटिस · फ्रान्सेली · जर्मन · इतालवी