अनुस्वार
| ं | |
|---|---|
अनुस्वार |
अनुस्वार धेरै ब्राह्मिक लिपिहरूमा अनुनासिक ध्वनिको प्रकार चिह्न लगाउन प्रयोग गरिएको प्रतीक हो। पुरातन संस्कृतको सन्दर्भमा, अनुस्वार भनेको लिखित प्रतिनिधित्वको पर्वाह नगरी विशेष नाकको आवाजको नाम हो।[१] देवनागरीमा, अनुस्वारलाई अक्षरको माथिको बिन्दुले प्रतिनिधित्व गरिन्छ (जस्तै मं)।[१]
परिभाषा र परिचय
[सम्पादन गर्नुहोस्]अनुस्वार (संस्कृत: अनुस्वारः, शाब्दिक अर्थ: 'स्वरको पछि आउने') देवनागरी लिपिमा प्रयोग हुने एउटा नासिक्य ध्वनि हो, जसलाई वर्णको माथि थोप्लो (ं) को रूपमा लेखिन्छ। यसको उच्चारण मुख्यतया नाकबाट हुन्छ र यसले विशेषगरी संस्कृत तथा संस्कृतबाट व्युत्पन्न भाषाहरू (जस्तै: नेपाली, हिन्दी, मराठी आदि) मा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। अनुस्वार एउटा परनिर्भर वर्ण (अर्थात्, यो एक्लै उच्चारण हुन सक्दैन, सधैँ कुनै स्वर वा स्वरसहितको व्यञ्जनपछि आउँछ) हो। यसको मुख्य कार्य स्वरलाई नासिकीकरण गर्नु वा त्यसपछिको व्यञ्जनको वर्गअनुसार नासिक्य ध्वनिमा परिवर्तन हुनु हो।
शिरविन्दु र अनुनासिका/चन्द्रविन्दुसँगको भिन्नता
[सम्पादन गर्नुहोस्]देवनागरी लिपिमा नासिक्य ध्वनिका लागि अनुस्वार (ं) र अनुनासिका/चन्द्रविन्दु (ँ) दुवैको प्रयोग हुन्छ, तर यिनीहरूको प्रयोग र ध्वन्यात्मक भिन्नता छ:
- शिरविन्दु (अनुस्वारको लेखन रूप): जब डिकोभन्दा माथि मात्रा (ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ) हुन्छ र नासिक्य ध्वनि दिनु पर्ने हुन्छ, तब चन्द्रविन्दुको सट्टा शिरविन्दु (ं) प्रयोग गरिन्छ। उदाहरण: 'भनें', 'गरें', 'बैंस'।
- चन्द्रविन्दु (अनुनासिका): जब डिकोभन्दा माथि कुनै मात्रा हुँदैन र स्वरको उच्चारण नाक र मुख दुवैबाट हुन्छ (अर्थात्, स्वर नासिकीकृत हुन्छ), तब चन्द्रविन्दु (ँ) प्रयोग गरिन्छ। यसले स्वरलाई नासिकीकरण गर्छ। उदाहरण: 'तँ', 'कहाँ', 'आँखा'।
अनुस्वार ('ं') प्रायः स्पष्ट नासिक्य व्यञ्जन (जस्तै: 'म्' वा 'न्' जस्तो) को रूपमा उच्चारण हुन्छ, जबकि चन्द्रविन्दु ('ँ') ले स्वरको नासिकीकरण गर्छ, जसलाई 'अनुनासिका' भनिन्छ।
उच्चारणका नियमहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]अनुस्वारको उच्चारण मुख्यतया त्यसपछिको व्यञ्जनमा निर्भर गर्दछ। यसको उच्चारण परम्परागत संस्कृत व्याकरण (पञ्चवर्गीय वर्ण नियम) र आधुनिक भाषाहरू (जस्तै नेपाली) मा फरक-फरक तरिकाले व्याख्या गरिन्छ।
१. संस्कृत व्याकरणअनुसार (पञ्चवर्गीय वर्ण नियम):
[सम्पादन गर्नुहोस्]संस्कृतमा अनुस्वार सामान्यतया त्यसपछिको व्यञ्जनको वर्गअनुसार सम्बन्धित वर्गको नासिक्य व्यञ्जन (पञ्चम वर्ण) मा बदलिन्छ।
२. नेपाली भाषामा अनुस्वारको उच्चारण:
[सम्पादन गर्नुहोस्]नेपाली भाषामा अनुस्वार (लेख्य रूपमा शिरविन्दु) को उच्चारण संस्कृतको कडा नियमभन्दा केही फरक र सरल हुन्छ। नेपालीमा बोलीचालीको सहजता र भाषिक विकासका कारण मौलिक उच्चारण प्रवृत्तिहरू विकसित भएका छन्।
यो पनि हेर्नुहोस्
[सम्पादन गर्नुहोस्]सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]