गर्भावस्था

गर्भावस्था
गर्भावस्था
विभाग:	स्त्री रोग विज्ञान

गर्भावस्था भन्नाले स्त्री जातिको पाठेघर वा गर्भाशयमा एक वा एक भन्दा बढि सन्तान भ्रुणको रूपको रहेको अवस्थालाई जनाउँछ। सामान्यतया यो अवस्था ९ महिनासम्म रहन्छ।^[१]^[२]

गर्भधारण सामान्यतया योनि संभोग पछि हुन्छ, तर सहायक प्रजनन प्रविधि प्रक्रियाहरू मार्फत पनि हुन सक्छ।^[२] गर्भावस्था जीवित जन्म, गर्भपात, प्रेरित गर्भपतन, वा मृत जन्ममा समाप्त हुन सक्छ। बच्चा जन्म सामान्यतया अन्तिम महिनावारी (LMP) को सुरुवातबाट लगभग 40 हप्तामा हुन्छ, जुन अवधिलाई गर्भावस्थाको उमेर भनिन्छ;^[३] यो नौ महिना भन्दा बढी हो। निषेचन उमेरको हिसाबले गणना गर्दा, लम्बाइ लगभग 38 हप्ता हुन्छ।^[३] निषेचन पछि औसतमा 8-9 दिनमा प्रत्यारोपण हुन्छ।^[२] भ्रूण भनेको प्रत्यारोपण पछिको पहिलो सात हप्ता (अर्थात् दस हप्ताको गर्भावस्थाको उमेर) मा विकासशील सन्तानको लागि शब्द हो, जसपछि भ्रूण शब्द बच्चाको जन्म नभएसम्म प्रयोग गरिन्छ।^[२]

प्रारम्भिक गर्भावस्थाका लक्षण र संकेतहरूमा महिनावारी छुट्नु, स्तन दुख्नु, बिहानको समय बिग्रनु (वाकवाकी लाग्नु र बान्ता हुनु), भोक लाग्नु, इम्प्लान्टेसनबाट रक्तस्राव हुनु, र बारम्बार पिसाब लाग्नु समावेश हुन सक्छ।^[४] गर्भावस्था परीक्षणबाट गर्भावस्था पुष्टि हुन सक्छ।^[२] गर्भावस्थाबाट बच्न "जन्म नियन्त्रण" का विधिहरू — वा, अझ सही रूपमा, गर्भनिरोधक — प्रयोग गरिन्छ।^[२]

गर्भावस्थालाई लगभग तीन महिनाको तीन त्रैमासिकमा विभाजन गरिएको छ। पहिलो त्रैमासिकमा गर्भधारण समावेश हुन्छ, जुन त्यतिबेला हुन्छ जब शुक्रकीटले अण्डालाई निषेचन गर्छ। त्यसपछि निषेचित अण्डा फेलोपियन ट्यूबबाट तल जान्छ र गर्भाशयको भित्री भागमा जोडिन्छ, जहाँ यसले भ्रूण र प्लेसेन्टा बनाउन थाल्छ। पहिलो त्रैमासिकको समयमा, गर्भपात (भ्रूण वा भ्रूणको प्राकृतिक मृत्यु) को सम्भावना उच्चतम हुन्छ। दोस्रो त्रैमासिकको बीचमा, भ्रूणको चाल महसुस हुन सक्छ। २८ हप्तामा, उच्च-गुणस्तरको चिकित्सा हेरचाह प्रदान गरिएको खण्डमा ९०% भन्दा बढी बच्चाहरू गर्भाशय बाहिर बाँच्न सक्छन्, यद्यपि यस समयमा जन्मेका बच्चाहरूले हृदय र श्वासप्रश्वास समस्याहरू र दीर्घकालीन बौद्धिक र विकासात्मक अशक्तता जस्ता गम्भीर स्वास्थ्य जटिलताहरू अनुभव गर्ने सम्भावना हुन्छ।^[२]

प्रसवपूर्व हेरचाहले गर्भावस्थाको नतिजामा सुधार ल्याउँछ।^[२] गर्भावस्थाको समयमा पोषण भ्रूणको स्वस्थ वृद्धि सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण छ।^[५] प्रसवपूर्व हेरचाहमा मनोरञ्जनात्मक औषधिहरू (सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरा सहित) बाट बच्नु, नियमित व्यायाम गर्नु, रक्त परीक्षण गर्नु र नियमित शारीरिक परीक्षण गर्नु पनि समावेश छ।^[२] गर्भावस्थाका जटिलताहरूमा उच्च रक्तचाप, गर्भावस्थाको मधुमेह, फलामको कमी भएको रक्तअल्पता, र गम्भीर वाकवाकी र बान्ता जस्ता विकारहरू समावेश हुन सक्छन्।^[६] आदर्श प्रसवमा, प्रसव "समयमै" आफैं सुरु हुन्छ।^[२] ३७ हप्ता अघि जन्मेका बच्चाहरू "समयपूर्व" हुन्छन् र सेरेब्रल पाल्सी जस्ता स्वास्थ्य समस्याहरूको उच्च जोखिममा हुन्छन्।^[२] ३७ र ३९ हप्ताको बीचमा जन्मेका बच्चाहरूलाई "प्रारम्भिक अवधि" मानिन्छ भने ३९ र ४१ हप्ताको बीचमा जन्मेका बच्चाहरूलाई "पूर्ण अवधि" मानिन्छ।^[२] ४१ र ४२ हप्ताको बीचमा जन्मेका बच्चाहरूलाई "ढिलो अवधि" मानिन्छ भने ४२ हप्ता पछि तिनीहरूलाई "पोस्ट-टर्म" मानिन्छ।^[२] अन्य चिकित्सा कारणहरूले गर्दा आवश्यक नभएसम्म, प्रसव प्रेरणा वा शल्यक्रियाद्वारा ३९ हप्ता अघिको डेलिभरी सिफारिस गरिँदैन।^[२]

चरणहरू

गर्भधारण

गर्भधारण प्रकृयामा पुरुष र स्त्री बीचको सम्भोग पश्चात पुरुषको शुक्राणु स्त्रीको योनिको माध्यमबाट गर्भाशयमा प्रवेश हुन्छ। गर्भाशयमा शुक्राणुले स्त्रीको अण्डलाई निषेचित गर्छ र स्त्रीको गर्भमा भ्रूणको निर्माण हुन्छ।गर्रभा अवस्था का ३ चरण छन

1. Period of Zygote: conception to 2 weeks

2.Period of Embryo: 2 weeks to 2 months

3. Period of Fetus: months to before born

According to E.B. Hurlock

भ्रुणको विका

प्रसुती

स्वास्थ्य स्याहार

गर्भावस्थाको दौडान नियमित तवरमा डाक्टरलाई जचाउँदा आमाको मृत्यु हुने खतरा कम हुन्छ। क्लिनिक र अस्पतालहरू नियमित तवरमा जाने सुविधा नभएका देशहरूमा समेत राम्रो प्रशिक्षण पाएका सुँडिनीहरू उपलब्ध हुन सक्छन्‌।

गर्भावस्थामा स्याहार गर्दा विशेष हेरचाहको खाँचो पर्ने परिस्थितिहरूमा प्रशिक्षित कर्मचारीहरूलाई सचेत गराउन सकिन्छ। यसअन्तर्गत गर्भमा एउटाभन्दा बढी भ्रुण हुनु, उक्त रक्तचाप, मुटु र मृगौलाको समस्या, मधुमेह हुन सक्छ। कुनै-कुनै देशमा गर्भवती महिलाहरूले गर्भावस्थामा हुने धनुष्टं⁠कार विरुद्ध टिटानस टक्सोइड खोप लिन सक्छन्‌। गर्भ रहेको २६ औं देखि २८ औं हप्ता भित्र ग्रुप-बि स्ट्रेप्टोकोकसको लागि पनि परीक्षण गराउन सक्छिन्‌। तल्लो आन्द्रामा यी ब्याक्टेरियाहरू भएको खण्डमा बच्चा जन्मिने क्रममा संक्र⁠मण हुन सक्छ।

गर्भवती महिलाले स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई आफ्नो स्वास्थ्यसम्बन्धी सबै जानकारी उपलब्ध गराउनुपर्छ। उनले नहिचकिचाई प्रश्न सोध्नुपर्छ। योनिबाट रगत बग्नु, अचानक अनुहार सुन्निनु, एकनासले बेस्सरी टाउको दुखिरहनु वा औंलाहरू दुख्नु, दृष्टि अचानक कमजोर वा धमिलो हुनु, एकदमै पेट दुख्नु, बान्ता भइरहनु, काम्नु वा ज्वरो आउनु, भ्रुणको चलहल वा तीव्रतामा फरक आउनु, योनिबाट तरल पदार्थ बग्नु, पिसाब गर्दा पीडा हुनु वा राम्ररी पिसाब फेर्न नसक्नु इत्यादि भएको खण्डमा तुरुन्तै चिकित्सकको सहयोग मागिहाल्नुपर्छ।

मद्य तथा लागूपदार्थ

आमाले मद्य र लागूपदार्थ (धूम्रपान पनि) सेवन गरेको खण्डमा बच्चा सुस्त मनस्थितिको, शारीरिक विकार र अनौठो आनीबानीजस्ता खतराहरू हुन सक्ने सम्भावना बढ्‌छ। लागूपदार्थ दुर्व्यसनी आमाका बच्चाहरूले लत छोड्‌दा देखिने लक्षणहरूसमेत देखाएका छन्‌। कोही-कोही मानिसहरूले गर्भावस्थाको बेला कहिलेकाहीं अलिकता मद्यपान गर्नु ठिकै हो भने तापनि विशेषज्ञहरू भने पटक्कै नपिउने सल्लाह दिन्छन्‌। अरू कसैले धूम्रपान गर्दा निस्कने धूवाँबाट टाढा रहन पनि गर्भवती महिलाहरू सतर्क हुनुपर्छ।

औषधीहरू

गर्भावस्थाबारे राम्ररी थाह पाएर सम्भाव्य खतराहरूबारे विचार गरिसकेका चिकित्सकले दिएको बाहेक अरू औषधी सेवन गर्नु हुँदैन। कुनै-कुनै थप भिटामिन पनि हानिकारक हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, धेरै भिटामिन ए सेवन गर्दा भ्रुण विकारहरू हुन सक्छ।

वजन बढ्‌नु। गर्भवती महिला अत्यन्तै वजन बढ्‌न र घट्‌न नदिन होसियार हुनुपर्छ। क्राउसेज फुड, न्युट्रिशन एण्ड डायट थेरापी-अनुसार वजन एकदमै कम भएको बच्चा जन्मिंदा, सामान्य वजनको बच्चाभन्दा मृत्यु हुन सक्ने खतरा ४० गुणा बढी हुन्छ। अर्कोतर्फ, दुई जनाको लागि खाना खाँदा वजन स्वतः बढ्‌ने नै भयो। विशेष गरी गर्भावस्थाको चौथो महिनादेखि उचित परिमाणमा वजन बढ्‌दा गर्भवती महिलाले आवश्यकताअनुसार खाना खाइरहेको कुरा प्रमाणित हुन्छ।*

स्वास्थ्य तथा ध्यान दिनुपर्ने अन्य बुँदाहरू

पूरै शरीर नुहाउने र जीउ मात्र पखाल्ने जस्ता कामहरू सदाझैं गर्न सकिन्छ तर योनिभित्र तेज गतिले पानी छ्याप्ने उपकरण प्रयोग गर्नु हुँदैन। गर्भवती महिला रुबेला अर्थात्‌ जर्मन दादुरा पनि भनिने जीवाणु संक्रमण भएका व्यक्तिहरूबाट टाढै बस्नुपर्छ। यसबाहेक, टक्सोप्लाजमोसिस हुन नदिन राम्ररी नपाकेको मासु वा बिरालोहरूको फोहरबाट अलग्गै बस्नुपर्छ। हात धुनु अनि काँचो खानेकुरा पखाल्न नबिर्सनु अत्यावश्यक छन्‌। गर्भावस्थाको अन्तिम हप्तामा वा रक्तस्राव, संकुचन वा पहिले गर्भ तुहेको अवस्थामा बाहेक अन्यथा यौनसम्बन्ध राख्दा कुनै खतरा हुँदैन।

आहार

गर्भावस्थामा चाहिने पोषिला खानेकुरा

क्यालोरी–भात, रोटी, घिऊ, तेल सख्खर, चिनी
प्रोटिन –दाल, गेडागुडी, माछा, मासु, अन्डा, दुध
फोलेट–दाल, गेडागुडी, कलेजो, सुन्तला, पालुंगो, हरिया सागपात
आइरन– रातो मासु, गाढा हरिया सागपात, गेडागुडी ।
खानेकुराबाट मात्र आइरनको आवश्यकता पूर्ति नहुने भएकाले आइरन चक्की तथा फोलेट पनि सेवन गर्नुपर्छ

शारीरिक परिवर्तन

नियमित रूपमा शारीरिक सम्पर्क हुने महिलाको नियमित महिनावारी रोकिनु, बिहान वाकवाक लाग्नु वा बान्ता आउनु, छिटो–छिटो पिसाब लाग्नु, स्तन र योनिको आकार बढ्दै जाने, स्तन दुख्ने, कसै कसैको स्तन बाट सेतो पानी बग्ने, बढी मात्रामा अमिलो, पीरो खान मन लाग्ने ।