गान्धारी

कुन्ती र धृतराष्ट्रको साथमा गान्धारी

गान्धारी प्राचीन हिन्दू महाकाव्य महाभारतकी एक महत्त्वपूर्ण नारी पात्र हुन्। उनलाई मुख्यतः धृतराष्ट्रकि पत्नी तथा दुर्योधनकी आमाको रुपमा चिनिन्छ। उनलाई गान्धार राज्यकी राजकुमारी र राजा सुबलकी पुत्रीका रूपमा परिचय गराइएको छ र पछि कुरु राज्यकी रानी बन्छिन्। गान्धारीको विवाह कुरुका दृष्टिविहीन राजा धृतराष्ट्रसँग भएको थियो। आफ्ना पतिप्रति ऐक्यबद्धता जनाउन उनले स्वेच्छाले जीवनभर आँखामा पट्टी बाँध्ने निर्णय गरिन्। दिव्य ऋषि व्यासको चमत्कारिक वरदानबाट उनी १०० छोराहरूकी आमा बनिन्, जो 'कौरव'का रूपमा चिनिन्छन्। तीमध्ये सबैभन्दा जेठा छोरा दुर्योधन महाकाव्यका मुख्य प्रतिनायक हुन्।

आफ्ना सय छोराहरूका अतिरिक्त गान्धारीकी दुशला नामकी एक छोरी पनि थिइन्। उनका भाइ शकुनीले पाण्डवहरूविरुद्ध दुर्योधनका षड्यन्त्रहरूमा मुख्य भूमिका खेलेका थिए। भगवान शिवकी परम भक्त गान्धारीलाई महान सद्गुण र नैतिक शक्तिकी महिलाका रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले आफ्ना छोराहरूलाई विनाशकारी मार्गबाट रोक्न निरन्तर प्रयास गरिरहिन्। उनले द्रौपदीको अपमान र कुरुक्षेत्र युद्धअघिको शान्ति वार्ता जस्ता महत्त्वपूर्ण क्षणहरूमा दृढताका साथ आफ्नो आवाज उठाएकी थिइन्।

दुर्योधनका कार्यहरूको निन्दा गरे तापनि कौरव र पाण्डवहरूबीचको लामो दुश्मनीले अन्ततः विनाशकारी कुरुक्षेत्र युद्ध निम्त्यायो, जहाँ गान्धारीका सबै छोराहरू मारिए। युद्धपछि, उनी युद्धको विभीषिकाबाट पीडित महिलाहरूको आवाज बनिन्। पाण्डवहरूको विजय धर्मसम्मत भएको स्वीकार गर्दै उनले उनीहरूलाई श्राप दिइनन्। तर, आफ्नो अथाह पीडाका कारण उनले भगवान कृष्णलाई श्राप दिइन्। कृष्णसँग युद्ध रोक्न सक्ने ईश्वरीय शक्ति हुँदाहुँदै पनि उनले युद्ध हुन दिएको भन्दै गान्धारीले उनलाई दोषी ठहऱ्याइन् र यादव वंशको पतन हुने भविष्यवाणी गरिन्। युद्धको केही समयपछि गान्धारी अन्य कुरु वृद्धहरू—धृतराष्ट्र, विदुर र कुन्तीसँगै वनप्रस्थान गरिन्। उनले आफ्ना अन्तिम दिनहरू कठोर तपस्यामा बिताइन् र अन्ततः डढेलोमा परेर उनको मृत्यु भयो।

गान्धारीलाई हिन्दू परम्परामा पतिव्रता नारीको आदर्श मानिन्छ। उनको घोर तपस्याले उनलाई महान आध्यात्मिक शक्ति प्रदान गरेको विश्वास गरिन्छ। सुरुमा एक शान्त पात्रका रूपमा देखिएकी गान्धारी पछि युद्धको समयमा महिलाहरूले भोग्नुपर्ने पीडाको शक्तिशाली प्रतीकका रूपमा परिणत भइन्। गान्धारीले प्रदर्शन गरेको मौन शक्ति र उनको नैतिक दृढताले अहिंसात्मक वा निष्कृय प्रतिरोधले कसरी व्यापक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने कुरालाई दर्साएको पाइन्छ। उनको विरासत मातृप्रेम, दाम्पत्य निष्ठा र निःस्वार्थ त्यागको प्रमाणका रूपमा आज पनि जीवित छ।