नीलादेवी

नीलादेवी
तिरुक्काडिगाईमा नीलादेवीको मन्दिर (विष्णुको मूर्तिको देब्रेपट्टि)
अन्य नामहरू	नप्पिन्नै
सम्मानित	श्री वैष्णव सम्प्रदाय
आबद्ध	लक्ष्मीको स्वरूप
वासस्थान	वैकुण्ठ
मन्त्र	नीला सूक्तम्
मन्दिर	थिरुनारायुर नम्बी मन्दिर
रानी	रङ्गनाथ

नीलादेवी जसलाई नीलदेवी वा नप्पिन्नै पनि भनिन्छ, एक हिन्दु देवी हुन्। उनी संरक्षणकर्ता देवता विष्णुकी पत्नी हुन्, जसमा श्रीदेवी र भूदेवी पनि सामेल छन्। नीलादेवी मुख्यतया दक्षिण भारत, विशेष गरी तमिल संस्कृतिमा विष्णुकी पत्नीको रूपमा पूजिन्छिन्। श्री वैष्णव परम्परामा, विष्णुका तीनै जना पत्नीहरूलाई महालक्ष्मीकै स्वरूप मानिन्छ।

विष्णुको कृष्ण अवतारमा, नीलादेवीलाई द्वारकामा कृष्णकी पत्नी नग्नजितीको रूपमा मानिन्छ।

पौराणिक कथा

क्षेत्रीय परम्पराहरूका अनुसार, नीलादेवीले कृष्णकी पत्नी नग्नजितीको रूपमा अवतार लिएकी थिइन्। श्री वैष्णव परम्परामा, नग्नजितीलाई नप्पिन्नै*(तमिल परम्परामा कृष्णकी प्रिय गोपिनी) पनि भनिन्छ।

नीलादेवीको उल्लेख वैखानस आगम ग्रन्थमा पाइन्छ। केही ग्रन्थहरूका अनुसार विष्णुको 'इच्छा शक्ति' ले तीनवटा स्वरूपहरू लिन्छ: श्रीदेवी, भूदेवी र नीलादेवी, जसले तीन गुणहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। सीता उपनिषद्ले यी तीनै स्वरूपलाई देवी सीताका रूपका रूपमा उल्लेख गरेको छ; जसमा नीलादेवीलाई तमससँग जोडिएको छ। तमसका अतिरिक्त नीलादेवीलाई सूर्य, चन्द्रमा र अग्नि (आगो) सँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ। उनी चेरुसेरी नम्बूथिरीको कृष्णगाथामा कृष्णकी गोपिनीको रूपमा देखा पर्छिन्।

विष्णुको एक 'ध्यान मन्त्र' का अनुसार, उनको 'परम्' (उच्च) स्वरूपमा उनी शेषनागमाथि विराजमान भएको देखाइन्छ, जहाँ उनको दाहिनेपट्टि श्रीदेवी र देब्रेपट्टि भूदेवी र नीलादेवी हुन्छन्। नीलादेवीलाई विष्णुका अन्य दुई पत्नीहरूसँगै उनको पछाडि उभिएको रूपमा पनि चित्रण गर्न सकिन्छ। ब्रिटिस म्युजियमको एक चित्रणमा, विष्णुलाई 'वैकुण्ठ-नाथ'को रूपमा शेषनागमा श्रीदेवी र भूदेवीको बीचमा बसेको देखाइएको छ, जहाँ नीलादेवीले उनको खुट्टालाई सहारा दिएकी छिन्।

आण्डाललाई कहिलेकाहीँ श्री वैष्णव सम्प्रदायले नीलादेवीकै एक अंशका रूपमा मान्ने गर्दछ।

स्वरूपहरू

नीलादेवीको 'नप्पिन्नै' स्वरूप मुख्यतया तमिलनाडु (तमिलकम) मा मात्र सीमित छ। नप्पिन्नै नाम आलवार सन्तहरूको दिव्य प्रबन्धम् र सिलप्पदिकारममा पाइन्छ। यी ग्रन्थहरूका अनुसार, आण्डाल (एक आलवार सन्त) ले द्वापर युगका ब्रजका गोपिनीहरूले जस्तै आफ्नो इष्टदेव कृष्णप्रति भक्ति अर्पण गर्न चाहेकी थिइन्। आफ्नो कृति तिरुप्पावै मा आन्डलले कृष्णलाई जगाउनु अघि नप्पिन्नैलाई जगाउँछिन्। श्री वैष्णव परम्परा अनुसार, भगवान्‌प्रति पूर्ण समर्पण उनको पत्नीको माध्यमबाट गरिन्छ, र विशेष गरी कृष्णको सन्दर्भमा, यो नप्पिन्नैको माध्यमबाट गरिन्छ।

नीलादेवीले कुम्बगन (यशोदाका भाइ) की छोरी नप्पिन्नैको रूपमा अवतार लिएकी थिइन्। कृष्णले नप्पिन्नैका पिताका सातवटा भयंकर साँढेहरूलाई वशमा पारेपछि उनको हात (विवाहका लागि) जितेका थिए। नप्पिन्नैका भाइ सुदामा हुन्। पाराशर भट्टरले उनको सुन्दरताबाट मन्त्रमुग्ध कृष्णलाई "नील तुङ्ग स्तन गिरि तटी सुप्तम्" (अर्थात् "नप्पिन्नैको काखमा विश्राम गर्ने") विशेषणले वर्णन गरेका छन्।

एस. एम. श्रीनिवास चारीका अनुसार, आन्डलले नाचियार थिरुमोली र तिरुप्पावै मा गोपिनीको रूपमा गाउँदा नप्पिन्नैको उल्लेख गरेकी छिन्। यसले नप्पिन्नैलाई राधाको रूपमा पहिचान गर्ने आधार दिन्छ। आलवार सन्तहरूले तीन नाचियार (पत्नीहरू) लाई पोनमाङ्गै (श्रीदेवी), निलमाङ्गै (भूदेवी) र पुलमाङ्गै (नीलादेवी) को रूपमा उल्लेख गरेका छन्। नीलादेवीलाई इन्द्रियकी देवी मानिन्छ। नीलादेवीले नै भगवानलाई आफ्नो आनन्द प्रदान गरेर मन स्थिर राख्छिन्।