बाबर

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
बाबर
Babur
बाबर
भारतमा मुगल सामाज्यको संस्थापक
शासनकाल२० अप्रिल १५२६ – २६ डिसेम्बेर १५३०
पुर्वाधिकारीपद स्थापित
उत्तराधिकारीहुमायु
जीवनसाथीहरू११ जना
पुरा नाम
जहिर उद-दिन मुहम्मद
वंशमुगल साम्राज्य
पिताउमर शेख मिर्जा
माताकुतलुग निगार खानम
जन्म१४८३ फेब्रुअरी 24
फरगना उपत्यकाको अन्दीझान शहर (हाल उज्बेकिस्तान)
मृत्यु१५३० डिसेम्बर २६
आगरा, भारत
गाडियोकाबुल, अफगानिस्तान
धर्मइस्लाम


 जहिर उद-दिन मुहम्मद (जन्मः १४ फेब्रुअरी १४८३ - मृत्युः २६ डिसेम्बर १५३०) जो बाबरको नामबाट प्रसिद्ध भए, एक मुगल वंशका शासक थिए भने उनीको मूल मध्य एसिया रहेको थियो । उनी भारतमा मुगल साम्राज्यको संस्थापक रहेका थिए । उनी तैमूर लंगका नाती थिए भने मुबईयान नामक पद्य शैलीका जन्मदाता समेत उनी थिए ।  

नाम[सम्पादन गर्ने]

१७ औं शताब्दीको बाबरको चित्र

अरबी भाषामा जहिर-उद-दिनको अर्थ सत्यताको रक्षक हुन्छ भने मुहम्मद भन्नाले इलामका अगमवक्ता हुन् ।  उनको नाम उच्चारणमा कठिनाई आए पश्चात उनीलाई बाबरको नामबाट बोलाउन लागिएको थियो । 

प्रारम्भिक जीवन[सम्पादन गर्ने]

बाबरको जन्म फरगना उपत्यकाको अन्दीझान नामक शहरमा भएको थियो, जुन स्थान अहिले उज्बेकिस्तानमा पर्दछ । उनि फरगना उपत्यकाका शासक उमर शेख मिर्जा तथा कुतलुग निगार खानमका ज्येष्ठ पूत्र थिए । यद्यपि उनको मूल मंगोलियाको बर्लास समुहसँग सम्बन्धित रहेको थियो । बाबरको मातृभाषा चगताई भाषा थियो तर उनी फारसी भाषामा समेत निपूर्ण थिए । 

भनिने गरिन्छ कि बाबर एकदमै शक्तिशालि थिए कि उनले व्यायामको लागी मात्रै दुई जना व्यक्तिहरूलाई आफ्नो काधमा राखि दौडिने गर्दथे ।[१] लोककथाहरूको अनुसार बाबरले आफ्नो बाटोमा आएको सबै नदीहरू तैरिएर पार गरेको सम्बन्धमा उल्लेख छ । उनले गंगा नदीलाई दुई पटक तैरिएर पार गरेको समेत उल्लेख छ ।

सैन्य जीवन[सम्पादन गर्ने]

उनीलाई सन् १४९४ मा १२ वर्षको उमेरमा फरगना उपत्यकाको शासकको पद सम्हालेका थिए । उनको काकाहरूले यस स्थितिको फाइदा उठाइ बाबरलाई गद्दीबाट हटाएका थिए । धेरै वर्षसम्म उनले निर्वासनको जीवन विताउनु परेको थियो, त्यसबेला उनीसँग केही किसान तथा उनको नातेदाहरू थिए । सन् १४९७ मा उनले उज्बेक शहर समरकंदमा आक्रमण गरेका थिए र ७ महिना पश्चात जीत हासिल गरेका थिए । उनले समरकंदमा आक्रमण गरिरहेका बेला एक सैनिक गणले फरगनामा आफ्नो अधिपत्य जमाएका थिए । जब बाबर यसमा आफ्नो अधिकार फिर्ता लिनको लागी फरगना आइरहेका थिए, त्यस बेला उनको सेनाले समरकंदमा उनको साथ छोडि दिएका थिए । जसको फलस्वरूप समरकंद तथा फरगना दुबै उनले गुमाउनु परेको थियो । सन् १५०१ मा उनले समरकंदलाई पुनः आफ्नो अधिकारमा लिएका थिए तर उन माथि छिट्टै उज्बेक शान मुहम्मद शायबानीले आक्रमण गरि पराजय भए पश्चात समरकंद माथि आफ्नो अधिकार गुमाउनु परेको थियो ।

फरगनाबाट आफ्नो केही बफादार सैनिकका साथ भागे पश्चात ३ वर्षसम्म उनी आफ्नो सेना तयार गर्ने तर्फ केन्द्रित भए । यसै क्रममा उनले धेरै मात्रामा बदख्शान प्रदेशको ताजिकोलाई आफ्नो सेनामा भर्ती गराए । सन् १५०४ मा हिन्दुकुशको हिमाललाई पार गरि उनले काबुलमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापन गरे । केहि समय पश्चात उनले हेरातको एक तैमूरवंशी हुसैन बैकरह जो उनको टाढाका नातेदार थिए, सँग मुहम्मद शायबानीको विरूद्धमा सहयोगको सन्धी गरे । तर सन् १५०६ मा हुसैनको मृत्युको कारण मुहम्मद शायबानी विरूद्ध केही गर्न सकेन्न बरू उनले हेरात माथि आफ्नो नियन्त्रण जमाए । तर दुई महिना पश्चात सैन्य साधनहरूको अभावमा हेरात छोड्नु पर्यो ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. A comprehensive history of medieval IndiaVolume 2 of A comprehensive history of India, Pran Nath Chopra, B.N. Puri, M.N. Das, Sterling Publishers Pvt. Ltd, 2003, ISBN 978-81-207-2508-9, ... Bold, courageous, energetic and adventurous, he was physically so strong that with one man under each arm, he could run along the rampart of a fort without any difficulty ...