श्रवणकुमार

श्रवणकुमार
मृत्युशैयामा छट्पटिएका श्रवणकुमार र राजा दशरथ
धर्मग्रन्थहरू	रामायण
वंशावली
अभिभावकहरू	शान्तनु (पिता) ज्ञानवती (माता)

श्रवणकुमार प्राचीन हिन्दु ग्रन्थ रामायण मा उल्लेखित एक पात्र हुन्। उनी आफ्ना माता-पिताप्रतिको भक्ति र सेवाका लागि सबैभन्दा बढी चिनिन्छन्। उनको मृत्यु राजा दशरथको हातबाट अन्जानमा भएको थियो।

जीवन

श्रवणकुमारका माता-पिता, शान्तनु र ज्ञानवती (मलया), तपस्वी थिए। उनीहरू दुवै दृष्टिहीन थिए। जब उनीहरू वृद्ध भए, श्रवणकुमारले आफ्ना माता-पिताको आत्माको शुद्धिका लागि उनीहरूलाई हिन्दु धर्मका चार प्रमुख पवित्र तीर्थस्थलहरूको भ्रमण गराउन चाहेका थिए। श्रवणकुमारसँग यातायातको साधन जुटाउने सामर्थ्य नभएकाले, उनले आफ्ना प्रत्येक आमा-बुबालाई एउटा-एउटा टोकरीमा राखेर ती टोकरीहरूलाई बाँसको कप्टेरोको दुई छेउमा बाँधे (खर्पन बनाए) र आफ्नो काँधमा बोकेर तीर्थयात्रामा निस्कने निर्णय गरेका थिए।

मृत्यु

दशरथद्वारा श्रवण र उनका वृद्ध माता-पिताको अन्त्येष्टि (चम्बाका लहरुद्वारा निर्मित चित्र)

रामायणका अनुसार, अयोध्याको जङ्गलमा शिकार खेल्ने क्रममा राजा दशरथले एउटा ताल नजिकै आवाज सुन्छन् र कुनै जनावर होला भन्ने ठानेर बाण चलाउँछन्। जब उनी आफ्नो शिकार लिन तालको किनारमा पुग्छन्, उनले आफ्नो बाणले एक किशोरलाई लागेको र उनी रगताम्मे अवस्थामा रहेको पाउँछन्। ती घाइते बालक श्रवणकुमार थिए, जसले दशरथलाई आफू आफ्ना बिरामी र वृद्ध माता-पिताका लागि पानी लिन तालमा आएको बताउँछन्। उनका माता-पिता दुवै दृष्टिहीन थिए र उनले उनीहरूलाई खर्पनमा बोकेर हिँडेका थिए। मृत्यु हुनुअघि श्रवणले दशरथलाई आफ्ना माता-पिताकहाँ पानी पुर्‍याइदिन र भएको घटनाबारे बताइदिन अनुरोध गर्छन्।

त्यसपछि श्रवणको चोटका कारण मृत्यु हुन्छ। दशरथले पानी लिएर उनका माता-पिताकहाँ जान्छन् र आफ्नो दुःखद गल्तीको बारेमा बताउँछन्। उनीहरूले त्यो आघात सहन सक्दैनन्। यो एक अन्जानमा भएको दुर्घटना हो भन्ने स्वीकार गरे तापनि, उनीहरूले दशरथलाई आफूहरूले जस्तै 'पुत्रशोक' भोग्नुपरोस् भनी श्राप दिन्छन्। यसरी, श्रवणका बिरामी र तिर्खाएका माता-पिताले पानी नपिई प्राण त्याग्छन्।

दृष्टिहीन तपस्वी र उनकी पत्नी आफ्ना छोराको मृत्युमा शोक गर्दै, जसलाई दशरथले अन्जानमा मारेका थिए।

राजा दशरथले आफ्ना जेठा र सबैभन्दा प्रिय पुत्र रामलाई नदेखी प्राण त्याग्नुपरेकाले यो श्राप सत्य सावित हुन्छ। रामलाई दशरथकै आज्ञामा (सौतेनी आमा रानी कैकेयीको इच्छा अनुसार) वनवास पठाइएको थियो।

विरासत

स्थानीय परम्परा अनुसार, भारतको उत्तर प्रदेश स्थित उन्नाव जिल्लाको 'सरवन' भन्ने ठाउँमा श्रवणकुमारको मृत्यु भएको मानिन्छ। राजा दशरथले बाण चलाएको ठाउँलाई 'सरवरा' र श्रवणका माता-पिताले प्राण त्यागेको ठाउँलाई 'समधा' भनिन्छ।

उन्नाव जिल्लाको सरवनलाई मृत्युस्थल मानिए तापनि, अर्को एउटा महत्त्वपूर्ण परम्पराले यो घटनालाई अयोध्याबाट करिब ८० किलोमिटर टाढा रहेको अम्बेडकर नगर जिल्लाको दरवन ताल वरपर भएको मान्दछ। नजिकैका 'सेर्वा' र 'सवाना' जस्ता गाउँहरू पनि यसै कथासँग सम्बन्धित रहेको विश्वास गरिन्छ। यस क्षेत्रमा 'श्रवण धाम' नामक एक उल्लेखनीय स्थल पनि छ, जसलाई यस पौराणिक कथाको सम्झनामा विकास गरिँदैछ। उन्नावको स्थानमा ठूलो जलाशयको अभाव भए तापनि, दरवन तालको उपस्थिति शास्त्रीय कथासँग मेल खान्छ जहाँ श्रवणकुमार आफ्ना अन्धा माता-पिताका लागि पानी भर्न गएका थिए।