भर्सायको सन्धि
भर्सेलिजको सन्धि (अङ्ग्रेजी: Treaty of Versailles फ्रान्सेली: Traité de Versailles) २८ जुन १९१९ मा हस्ताक्षर गरिएको शान्ति सन्धि थियो। प्रथम विश्वयुद्धको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्धिको रूपमा, यसले जर्मनी र अधिकांश मित्र राष्ट्रहरू बीचको युद्धको अवस्थाको अन्त्य गर्यो। आर्कड्यूक फ्रान्ज फर्डिनान्डको हत्या (उक्त घटना विश्व युद्धको कारण )को ठीक पाँच वर्ष पछि भर्साइलको दरबारमा हस्ताक्षर गरिएको थियो, जसले युद्ध निम्त्यायो। जर्मनी पक्ष शक्तिहरूले पनि भिन्नै सन्धिहरु गरेका थिए।[१] सन्धिमा हस्ताक्षर गर्नु अघि जर्मनीलाई वार्तामा भाग लिन अनुमति थिएन।[२] यस सन्धि लिग अफ नेसन्सको सचिवालयमा २१ अक्टोबर १९९९ मा दर्ता भएको थियो।[३]
उक्त सन्धिमा जर्मनीले निशस्त्रीकरण गर्नुपर्ने, भुभाग त्याग्नुपर्ने, कथित युद्ध अपराधीहरूलाई सुपुर्दगी गर्नुपर्ने, कैसर विल्हेल्मलाई मुद्दा चलाउन सहमति जनाउनुपर्ने, पहिले जर्मन साम्राज्यको हिस्सा रहेको राज्यहरूको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दिनुपर्ने र मित्र शक्तिहरूलाई क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने व्यवस्था गरिएको थियो। सन्धिमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण र विवादास्पद प्रावधान थियो: "जर्मनी र यसका सहयोगीहरूको आक्रमणद्वारा उनीहरूमाथि लगाइएको युद्धको परिणामस्वरूप मित्र राष्ट्र र सम्बद्ध सरकारहरू र उनीहरूका नागरिकहरूलाई भएको सबै हानि र क्षतिको जिम्मेवारी जर्मनी स्वीकार गर्दछ र सहयोगी र सम्बद्ध सरकारहरू पुष्टि गर्दछ।"[४] केन्द्रीय शक्तिका अन्य सदस्यहरूले समान लेखहरू भएका सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गरे। यो धारा २३१, "युद्ध अपराध" खण्डको रूपमा परिचित भएको छ।
जोन मेनार्ड केन्स लगायतका आलोचकहरूले सन्धिलाई धेरै कठोर भएको बताए, यसलाई "कार्थाजिनियन शान्ति" को उपमा दिए। उनले क्षतिपूर्ति अत्यधिक र प्रतिउत्पादक पनि भने। अन्यले क्षतिपूर्तिले आगामी अति उच्च मुद्रास्फिति सिर्जना गरेको पुर्याएको बताए। अर्कोतर्फ, फ्रान्सेली मार्शल फर्डिनान्ड फोच जस्ता प्रमुख मित्र राष्ट्रहरूले जर्मनीलाई धेरै उदार व्यवहार गरेकोमा सन्धिको आलोचना गरे। यो सन्धी अझै पनि इतिहासकारहरू र अर्थशास्त्रीहरूद्वारा चलिरहेको बहसको विषय हो।
विजेताहरू बीचको यी प्रतिस्पर्धात्मक र द्वन्द्वात्मक लक्ष्यहरूको परिणामस्वरूप एउटा सम्झौता भयो जसले कसैलाई पनि सन्तुष्ट पार्न सकेन। विशेष गरी, जर्मनी न त शान्त भयो, न त मेलमिलाप भयो, न त यो स्थायी रूपमा कमजोर नै भयो। संयुक्त राज्य अमेरिकाले कहिल्यै भर्साइल सन्धिलाई अनुमोदन गरेन; बरु यसले भर्साइल सन्धिको आधारमा जर्मनीसँग छुट्टै शान्ति सन्धि गर्यो। सन्धिबाट उत्पन्न समस्याहरूले लोकार्नो सन्धिहरू निम्त्यायो, जसले जर्मनी र अन्य युरोपेली शक्तिहरू बीचको सम्बन्धमा सुधार ल्यायो। क्षतिपूर्ति प्रणाली पुनर्गठन गरियो र भुक्तानी कम भयो। सन्धिप्रतिको तीतो आक्रोशले नाजी पार्टीको उदयलाई बल दियो, र अन्ततः दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुवात भयो।
यसलाई प्रायः "भर्साइल्स सम्मेलन" भनिए पनि, सन्धिको ऐतिहासिक दरबारमा वास्तविक हस्ताक्षर मात्र भएको थियो। धेरैजसो वार्ताहरू पेरिसमा भएका थिए, "बिग फोर" (संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त अधिराज्य, फ्रान्स, इटाली) बैठकहरू सामान्यतया फ्रान्सेली विदेश मन्त्रालयमा क्वाई डी'ओरसेमा हुने गर्थे।
पृष्ठभुमि
[सम्पादन गर्नुहोस्]प्रथम विश्व युद्ध
[सम्पादन गर्नुहोस्]२८ जुन १९१४ मा, अष्ट्रिया हंगेरीको गद्दीका उत्तराधिकारी, आर्कड्युक फ्रान्ज फर्डिनान्डको सर्बियाली राष्ट्रवादीद्वारा हत्या भयो।[५] यसको कारणले युरोपको माहोल तीव्र गतिमा बिग्रियो जसकारण अस्ट्रिया हंगेरीले सर्बिया बिरुद्ध युद्धको घोषणा गर्यो। त्यसपछी अधिकांश युरोपेली सैनिकहरू तुरुन्तै पहिलो विश्व युद्धमा प्रवेश गरे।[६] जर्मनीको नेतृत्वको केन्द्रिय शक्ति र (बेलायत, फ्रान्स र रसिया नेतृत्वको) त्रि पक्षीय गुट एक आपसमा भिडे। युरोप, मध्य पूर्व अफ्रिका र एसियामा विश्व युद्धको आगो सल्किदै गएपछी अन्य देशहरू पनि युद्धमा छिरे। १९१७ मा, रुसी साम्राज्य मा दुई क्रान्ति भए। त्यसपछि भ्लादिमिर लेनिनको नेतृत्वमा बनेको नयाँ बोल्सेभिक सरकारले १९१८ मार्चमा जर्मनी सँग सन्धिमा हस्ताक्षर गर्यो, जुन धेरै हदसम्म जर्मनको पक्षमा थियो। अमेरिकी सैनिक तयार हुनुभन्दा अगाडि विजय हासिल गर्न सकिने भएकाले, जर्मनीले अब आफ्नो बल पश्चिमी मोर्चामा तैनाथ गर्यो र एलाइज शक्तिलाई डुबाउने प्रयास गर्यो। तर त्यो प्रयास असफल रह्यो। तर त्यस विपरित, एलाइज शक्तिले निर्णायक रुपमा रणभुमीमा विजय पाए र नोबेम्बर १९१८ मा युद्धविराममा हस्ताक्षरको लागि बाध्य बनाए जुन आत्मसमर्पणको समान थियो । [७]
युद्धविराम
[सम्पादन गर्नुहोस्]
१९१८ को शरद ऋतुमा, केन्द्रीय शक्तिहरू पतन हुन थाले।[८] जर्मन सेना भित्र पलायन दर बढ्न थाल्यो, र आमनागरिक हडतालहरूले युद्ध उत्पादनमा उल्लेखनीय कमी ल्यायो।[९][१०] पश्चिमी मोर्चामा, मित्र राष्ट्रहरूले सय दिनको आक्रमण सुरु गरे र जर्मन पश्चिमी सेनाहरूलाई निर्णायक रूपमा पराजित गरे। [११] किलमा इम्पेरियल जर्मन नौसेनाका नाविकहरूले २४ अक्टोबर १९१८ को नौसेना आदेशको प्रतिक्रियामा विद्रोह गरे, जसले जर्मनीमा विद्रोह निम्त्यायो। यसलाई जर्मन क्रान्तिको रूपमा चिनिन्छ।[१२][१३] जर्मन सरकारले चौध बुँदाहरूमा आधारित शान्ति सम्झौता प्राप्त गर्ने प्रयास गर्यो, र यसै आधारमा उनीहरूले आत्मसमर्पण गरेको दाबी गर्यो। वार्ता पछि, मित्र राष्ट्रहरू र जर्मनीले युद्धविराममा हस्ताक्षर गरे, जुन नोभेम्बर ११ मा लागू भयो जबकि जर्मन सेनाहरू अझै फ्रान्स र बेल्जियममा तैनाथ थिए।[१४][१५][१६]
भर्साय सन्धिका धेरै पक्षहरू, जसको पछी आलोचना भयो, त्यसमा सबैभन्दा पहिले ११ नभेम्बरको युद्धबिराम सम्झौतामा सहमति भएको थियो, जबकि युद्ध अझै पनि चलिरहेको थियो। यसमा जर्मनीको कब्जामा रहेको फ्रान्स, बेल्जियम, लक्जमबर्ग, अलसेस-लोरेन र राइनको बायाँ किनारबाट जर्मनी बाहिरिनुपर्ने (यी सबै क्षेत्रमा युद्धबिराम सम्झौताअनुसार मित्र शक्तिको प्रशासन चल्ने कुरा थियो), ठूलो मात्रामा युद्ध सामग्रीको आत्मसमर्पण, र "युद्धको क्षतिको क्षतिपूर्ति" को भुक्तानीमा सहमति समावेश थियो।[१७]
युद्धविराम सम्झौता अनुसार आवश्यक पन्ध्र दिन भित्र जर्मन सेनाले कब्जा गरेको फ्रान्स, बेल्जियम र लक्जमबर्ग खाली गरायो।[१८] १९१८ को अन्त्यतिर, मित्र राष्ट्रका सेनाहरू जर्मनीमा प्रवेश गरिसकेका थिए र सम्झौता अन्तर्गत राइनल्याण्डको कब्जा सुरु गरेका थिए, यस प्रक्रियामा कोलोन, कोब्लेन्ज र मेन्जमा नयाँ लडाईंको अवस्थामा राइनमा पुल निर्माण गरिएको थियो। मित्र राष्ट्र र जर्मन सेनाहरूलाई थप १० किलोमिटर चौडा असैन्यीकृत क्षेत्रद्वारा अलग गरिनु पर्ने थियो।[१९][२०]
नाकाबन्दी
[सम्पादन गर्नुहोस्]जर्मनी र ग्रेट ब्रिटेन दुवै खाद्यान्न र कच्चा पदार्थको आयातमा निर्भर थिए, जसमध्ये धेरैजसो एट्लान्टिक महासागर पार गरेर ढुवानी गर्नुपर्थ्यो। मित्र राष्ट्रहरूले सञ्चालन गरेको जर्मनीको नाकाबन्दी केन्द्रीय शक्तिहरूमा पुग्ने कच्चा पदार्थ र खाद्य पदार्थहरूको आपूर्ति रोक्न नौसेना अभियान थियो। जर्मन कैसरलिच मरीन मुख्यतया जर्मन बाइटमा सीमित थियो र प्रति-नाकाबन्दीको लागि पनडुब्बी युद्ध प्रयोग गर्थ्यो। डिसेम्बर १९१८ मा जर्मन जनस्वास्थ्य बोर्डले मित्र राष्ट्रहरूको नाकाबन्दीको समयमा ७६३,००० जर्मन नागरिकहरूको मृत्यु भएको बताएको थियो, यद्यपि १९२८ मा गरिएको एक शैक्षिक अध्ययनले मृत्युको संख्या ४२४,००० जना रहेको बताएको थियो।[२१]
नोभेम्बर १९१८ मा युद्धविराम पछि आठ महिनासम्म नाकाबन्दी कायम रह्यो। जर्मनीसँगको युद्धविराम पछि जर्मनीले जुन १९१९ मा भर्साइलको सन्धिमा हस्ताक्षर नगरेसम्म जर्मनीमा खाद्य पदार्थको आयात मित्र राष्ट्रहरूद्वारा नियन्त्रण गरिएको थियो। [२२] मार्च १९१९ मा, विन्स्टन चर्चिलले हाउस अफ कमन्सलाई जानकारी गराए कि जारी नाकाबन्दी सफल भएको छ र "जर्मनी भोकमरीको धेरै नजिक छ।" [२३] जनवरी १९१९ देखि मार्च १९१९ सम्म, जर्मनीले खाद्य आपूर्ति ढुवानी गर्न मित्र राष्ट्रहरूको बन्दरगाहहरूमा आफ्ना व्यापारी जहाजहरू आत्मसमर्पण गर्ने मित्र राष्ट्रहरूको मागहरू स्वीकार गर्न अस्वीकार गर्यो। केही जर्मनहरूले युद्धविरामलाई युद्धको अस्थायी अन्त्य मान्थे र थाहा थियो कि यदि फेरि लडाईं सुरु भयो भने, तिनीहरूका जहाजहरू कब्जा गरिनेछ।[२४] १९१९ को जाडोमा, स्थिति निराशाजनक भयो र जर्मनी अन्ततः मार्चमा आफ्नो बेडा आत्मसमर्पण गर्न सहमत भयो। [२५] त्यसपछि मित्र राष्ट्रहरूले २७०,००० टन खाद्य पदार्थ आयात गर्न अनुमति दिए।[२५]
जर्मन र गैर-जर्मन दुवै पर्यवेक्षकहरूले तर्क गरेका छन् कि जर्मन नागरिकहरूका लागि नाकाबन्दीको यी सबैभन्दा विनाशकारी महिनाहरू थिए,[२६] यद्यपि कति हदसम्म र वास्तवमा कसको गल्ती छ भन्ने बारेमा असहमति कायम छ।[२७][२८][२९][३०][३१] म्याक्स रुबनरका अनुसार युद्धविराम पछि निरन्तर नाकाबन्दीका कारण १,००,००० जर्मन नागरिकहरूको मृत्यु भयो।[३२] बेलायतमा, लेबर पार्टीका सदस्य र युद्ध विरोधी कार्यकर्ता रोबर्ट स्मिलीले जुन १९१९ मा नाकाबन्दीको निरन्तरताको निन्दा गर्दै एक विज्ञप्ति जारी गरे, जसमा नाकाबन्दीको परिणामस्वरूप १,००,००० जर्मन नागरिकहरूको मृत्यु भएको दाबी गरिएको थियो।[३३][३४]
भर्सेलिज सन्धिका मुख्य प्रावधान
[सम्पादन गर्नुहोस्]राष्ट्रसंघ
[सम्पादन गर्नुहोस्]राष्ट्रसंघको निर्माण एवं संगठन भर्सेलिज-सन्धिको एक अत्यन्त महत्वपूर्ण अंग थियो। सन्धिको प्रथम भागको सम्बन्ध यो संग नै छ। यो मूलतः राष्ट्रपति विल्सनको सृजना थियो। उसका विचार थियो कि राष्ट्रसंघलाई शान्ति-सम्मेलनको सबैभन्दा महान कृति मानिनेछ। लायड जर्जले लेखेका छन् विल्सन शान्ति-सन्धिको केवल उक्त भागलाई जसमा राष्ट्रसंघ व्यवस्था थियो, सबैभन्दा अधिक महत्व दिने गर्थे। यसको लागि उनी जे पनि त्याग गर्न तयार थिए र उनको प्रयासबाट नै राष्ट्रसंघ को निर्माण भयो। विल्सन बाहेक मित्रराष्ट्रका अन्य प्रतिनिधिहरूले यो विचार थियो कि राष्ट्रसंघ सम्बन्धी कुरा भर्सेलिज सन्धिको अन्तर्गत राख्न आवश्यक छैन। अन्ततः विल्सनको कुरा मानियो र राष्ट्रसंघको संविधानलाई भर्सेलिज सन्धिको अन्तर्गत नै राखियो । भर्सेलिज सन्धीको प्रथम २६ धाराहरू राष्ट्रसंघको संविधान नै हो, जसको उद्देश्य अन्तर्राष्ट्रीय सहयोगलाई बढाउनु तथा अन्तर्राष्ट्रीय शान्ति र सुरक्षालाई कायम राख्नु थियो।
क्षेत्रीय व्यवस्था/प्रणाली
[सम्पादन गर्नुहोस्]एल्सेस-लरेन क्षेत्र:
[सम्पादन गर्नुहोस्]भर्सेलिज सन्धिमा क्षेत्रीय परिवर्तन गरि जर्मनीलाई अंग-भंग गरियो। १८७१ मा, जर्मनीले फ्रान्सबाट एल्सेस-लरेनको क्षेत्रमा कब्जा गरेको थियो। सबैले एक स्वरले "यो एक गलत काम थियो र यसको अन्त्य आवश्यक छ" भनेर स्विकार गरे। त्यसकारण, सन्धिका सर्तहरू बमोजिम, एल्सेस-लोरेन फ्रान्सले फिर्ता पायो।
राइन ल्याण्ड : फ्रान्सको सुरक्षाको दृष्टि ले जर्मनीको राइन ल्याण्ड मा मित्र राष्ट्रहरूको सेना १५ वर्ष सम्म रहनेछ तथा राइन नदी आस-पासको क्षेत्रलाई स्थाई रूप ले निःशस्त्र गरियो ताकि जर्मनी कुनै प्रकारको किलाबन्दी गर्न नसकुन्।
सार क्षेत्र : सार क्षेत्र जर्मनीमा कोइला क्षेत्रको लागि प्रसिद्ध थियो । यो प्रदेशको शासन व्यवस्थाको जिम्मेवारी राष्ट्रसंघलाई दिइयो तर कोइला खानीको स्वामित्व फ्रान्सलाई दिइयो। यो पनि तय गरियो कि १५ वर्ष पछी जनमत सङ्ग्रहद्वारा सारा क्षेत्रको बासिन्दा जर्मनी को साथ् रहन चाहन्छन् कि फ्रान्सको साथ तय गरिनेछ । यदि सारवासी जर्मनीको साथ मिल्न चाहन्छन् भने जर्मनी फ्रान्सलाई निश्चित मूल्य दिएर ती खानीहरू पुनः खरीद गर्नेछ ।
बेल्जियम एवं डेनमार्क की प्राप्ति : यूपेन मार्शनेट र मलमेडीको प्रदेश बेल्जियमको अधीन गरियो। श्लेशविगमा जनमत संग्रह गरेर त्यहाँको उत्तरी भाग डेनमार्कलाई दिइयो ।
जर्मनीको पूर्वी सीमा : जर्मनीलाई सबैभन्दा अधिक क्षति पूर्वी सीमामा उठाउनु पर्यो । मित्र राष्ट्रहरूले एक स्वतन्त्र पोल्याण्ड राज्य को निर्माणको निर्णय गरे । डान्जिङलाई स्वतन्त्र नगरको रूपमा परिवर्तित गरियो र उसलाई राष्ट्र संघको संरक्षणमा राखियो । पोल्याण्डलाई समुद्री मार्ग दिनको लागि डाजिंगको बन्दरगाहको उपयोग गर्ने अधिकार दिइयो। मेमेलको बन्दरगाह जर्मनीबाट खोसेर लिथुआनियालाई दिइयो । जर्मनीले चेकोस्लोवाकियालाई राज्य को मान्यता दियो । यस प्रकार प्रादेशिक व्यवस्थाको कारण जर्मनी को २५ हजार वर्ग मीलको प्रदेश र ७० लाखको जनसंख्या गुमाउनु पर्यो ।
जर्मन उपनिवेश सम्बंधी व्यवस्था : मित्र राष्ट्र जर्मन उपनिवेशहरूलाई आफ्नो आफ्नो साम्राज्यमा मिलाउन चाहन्थे तर विल्सनले यसको कडा विरोध गरे। वुड्रो विल्सनको विरोधको कारण, मित्र राष्ट्रहरूले संरक्षण प्रणाली सुरु गरे। यसको अर्थ यो थियो कि जुन देश एकदम पिछदिएको छ, त्यस देशको समुचित कल्याण र विकास गर्नु । सभ्य राष्ट्रमा पवित्र धरोहरको रूप राष्ट्रसंघको तर्फाबाट त्यस देशको उन्नतिको लागि दिन पर्छ। Mindet व्यवस्थाको माध्यमले जर्मनीलाई आआफ्नो सबै उपनिवेश त्याग्नु पर्यो र ती उपनीवेशालाई मित्र-राष्ट्रको संरक्षणमा राखियो। प्रशान्त महासागरको कयौ द्विप तथा अफ्रीकी महादेशमा स्थित उपनिवेश जर्मनीले गुमाउनु पर्यो ।
सैन्य प्रणाली
[सम्पादन गर्नुहोस्]जर्मनेली सेनाको अधिकतम सङ्ख्या १ लाख बनाइएको थियो। यसको अतिरिक्त, नौसेना शक्ति पनि सीमित रहेको थियो। जर्मनीमा मात्र नौसेनाको ६ युद्धक्षेत्रलाई अनुमति दिइएको थियो भने सहयोगीहरूका पनडुब्बीहरूलाई कम लगाउने बारे छलफल गरिएको थियो।
वित्तीय प्रणाली
[सम्पादन गर्नुहोस्]नैतिक दायित्व
[सम्पादन गर्नुहोस्]सन्धिको २३१ औँ सन्धिको अनुसार जर्मनी सबै क्षति र युद्धको लागि जिम्मेवार बनाइयो।
राजनीतिक व्यवस्था
[सम्पादन गर्नुहोस्]राष्ट्रसंघको स्थापना राजनीतिक प्रणाली अन्तर्गत भर्सेलिजको सन्धिको एक महत्त्वपूर्ण भाग थियो। संयुक्त राष्ट्रसंघको उद्देश्य अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र सुरक्षा कायम राख्नु थियो।
सन्धिको मूल्याङ्कन
[सम्पादन गर्नुहोस्]सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ Davis, Robert T., सम्पादक (२०१०), U.S. Foreign Policy and National Security: Chronology and Index for the 20th Century 1, Santa Barbara, California: Praeger Security International, पृ: ४९, आइएसबिएन 978-0-313-38385-4।
- ↑ Boemeke, Manfred F.; Feldman, Gerald D.; Gläser, Elisabeth, सम्पादकहरू (१९९८), The Treaty of Versailles: a reassessment after 75 years, Publications of the German Historical Institute, Washington, D.C.: Cambridge, UK; New York, NY: German Historical Institute; Cambridge University Press, आइएसबिएन 978-0-521-62132-8।
- ↑ Boemeke, Manfred F.; Feldman, Gerald D.; Gläser, Elisabeth, सम्पादकहरू (१९९८), The Treaty of Versailles: a reassessment after 75 years, Publications of the German Historical Institute, Washington, D.C.: Cambridge, UK; New York, NY: German Historical Institute; Cambridge University Press, आइएसबिएन 978-0-521-62132-8।
- ↑ Neiberg, Michael S. (२०१७), The Treaty of Versailles: a concise history, New York, NY: Oxford University Press, आइएसबिएन 978-0-19-065918-9।
- ↑ Tucker & Roberts 2005, पृष्ठ. xxv, 9.
- ↑ Tucker & Roberts 2005, पृष्ठ 1078.
- ↑ Wiest 2012, पृष्ठ. 126, 168, 200.
- ↑ Beller 2007, पृष्ठ. 182–195.
- ↑ Bessel 1993, पृष्ठ. 47–48.
- ↑ Hardach 1987, पृष्ठ. 183–184.
- ↑ Simkins 2002, पृष्ठ 71.
- ↑ Tucker & Roberts 2005, पृष्ठ 638.
- ↑ Schmitt 1960, पृष्ठ 101.
- ↑ Schmitt 1960, पृष्ठ 102.
- ↑ Weinberg 1994, पृष्ठ 8.
- ↑ Boyer et al. 2009, पृष्ठ 526.
- ↑ Gilbert 1974, पृष्ठ. 270–273.
- ↑ Edmonds 1943, पृष्ठ 1.
- ↑ Martel 1999, पृष्ठ 18.
- ↑ Barnes & Ebertowski 2011, पृष्ठ 14.
- ↑ Grebler 1940, पृष्ठ 78.
- ↑ Mowat 1968, पृष्ठ 213.
- ↑ Fuller 1993.
- ↑ Marks 2013, पृष्ठ 650.
- 1 2 March 1919 Brussels agreement.
- ↑ Paul 1985, पृष्ठ 145.
- ↑ Marks 2013, पृष्ठ 651.
- ↑ Proceedings of the National Assembly 1919, पृष्ठ. 631–635.
- ↑ Deutsche Allgemeine Zeitung 1919.
- ↑ Roerkohl 1991, पृष्ठ 348.
- ↑ Rudloff 1998, पृष्ठ 184.
- ↑ Rubner 1919, पृष्ठ 15.
- ↑ Common Sense 5 July 1919.
- ↑ Bane 1942, पृष्ठ 791.