भीम

भीम
राजा रवि वर्मा प्रेसद्वारा निर्मित भीमको एक चित्र
व्यक्तिगत जानकारी
सम्बद्धता	पाण्डव
हतियार	गदा धनुष बाण
परिवार	अभिभावकहरू वायु (पिता) कुन्ती (आमा) पाण्डु (धर्मपुत्र बनाउने पिता) माद्री (सौतेनी आमा) दाजुभाइहरू (कुन्तीबाट) कर्ण (सूर्यबाट) युधिष्ठिर (धर्मराजबाट) अर्जुन (इन्द्रबाट) सौतेनी भाइहरू (माद्रीबाट) नकुल (नासत्यबाट) सहदेव (दशबाट)
जीवनसाथी	हिडिम्बा द्रौपदी बलन्धरा शिशुपालकी नाम नखुलेकी बहिनी
बच्चा	छोराहरू घटोत्कच (हिडिम्बाबाट) सुतसोम (द्रौपदीबाट) सर्वग (बलन्धराबाट)
आफन्त	कौरव (पिटृव्य दाजुभाइहरू) कृष्ण र बलराम (मामाका छोराहरू) धृतराष्ट्र र विदुर (काकाहरू) हनुमान (सौतेनी दाजु)

भीम, जसलाई भीमसेन पनि भनिन्छ, हिन्दु महाकाव्य महाभारतका एक नायक र सबैभन्दा प्रमुख पात्रहरूमध्ये एक हुन्। पाँच पाण्डवहरूमध्ये दोस्रो भाइका रूपमा भीमको जन्म राजा पाण्डुकी पत्नी कुन्ती र वायुका देवता वायुबाट भएको थियो, जसका कारण उनले जन्मदेखि नै अलौकिक शक्ति प्राप्त गरेका थिए। कौरवहरू, विशेष गरी दुर्योधनसँगको उनको शत्रुताले उनको जीवनको धेरै भाग परिभाषित गरेको छ। यो तनाव अन्ततः कुरुक्षेत्र युद्धमा परिणत हुन्छ, जहाँ भीमले सबै सय कौरव भाइहरूको वध गर्छन्।

भीमको जीवन असाधारण घटनाहरूले भरिएको थियो जसले उनको शक्ति र बहादुरी प्रदर्शन गर्दथ्यो। बाल्यकालमा विष दिइएको घटनादेखि लिएर बकासुर, हिडिम्ब, र जरासन्ध जस्ता शक्तिशाली शत्रुहरूमाथिको विजयसम्म भीमका साहसिक कार्यहरू महाभारतको कथावस्तुका अभिन्न अङ्ग हुन्। उनको स्वभाव उग्र र धरातलीय थियो, जुन उनका शत्रुहरूको क्रूर वध, उनको ठूलो आहार (भोक) र एक राक्षसी हिडिम्बासँगको उनको विवाहमा झल्किन्छ। हिडिम्बाबाट उनका छोरा घटोत्कच जन्मिएका थिए, जो एक शक्तिशाली योद्धा थिए र जसले पछि कुरुक्षेत्र युद्धमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।

आफ्नो अपार शारीरिक शक्तिका बाबजुद, भीम आफ्नो परिवार, विशेष गरी पाण्डवहरूको साझा पत्नी द्रौपदीप्रति अत्यन्त वफादार र सुरक्षात्मक थिए। कौरवको सभामा द्रौपदीको अपमान गरिँदा, भीमले प्रतिशोधको शपथ लिन्छन्। उनले दु:शासनको रगत पिउने र दुर्योधनको तिघ्रा भाँच्ने कसम खान्छन् र वर्षौंपछि कुरुक्षेत्र युद्धको समयमा ती प्रतिज्ञाहरू पूरा गर्छन्। द्रौपदीप्रतिको भीमको तीव्र भक्ति तब पनि प्रस्ट हुन्छ जब उनले कीचकको वध गर्छन्, जसले राजा विराटको दरबारमा अज्ञातवासको समयमा द्रौपदीलाई दुर्व्यवहार गरेको थियो।

गदा युद्धका निपूर्ण भीमलाई आफ्नो समयको सबैभन्दा बलियो योद्धाहरूमध्ये एक मानिन्थ्यो, जसको शक्तिलाई प्रायः हजारौँ हात्तीको शक्तिसँग तुलना गरिन्थ्यो। तैपनि, आफ्नो बलका बाबजुद, भीमले न्याय र कर्तव्यको बलियो भावना पनि बोकेका थिए, जसले महाकाव्यभरि उनका कार्यहरूलाई निर्देशित गरेको छ। युद्धपछि भीमले आफ्ना दाजु युधिष्ठिरलाई राज्य सञ्चालनमा सहयोग गर्छन्। युधिष्ठिरले सिंहासन त्यागे पछि, उनी आफ्ना दाजुको साथमै रहन्छन्। भीम युधिष्ठिर र अन्य पाण्डवहरूसँगै हिमालयको अन्तिम यात्रामा निस्किन्छन् जहाँ अन्ततः आफ्नो लोभ (अत्यधिक भोजनको बानी) का कारण बाटोमै ढल्छन्। उनको चरित्र भारतीय र जाभानी संस्कृतिहरूमा अपार शक्ति, धर्मी क्रोध, र अटल वफादारीको प्रतीकको रूपमा जीवित छ।

साहित्यिक पृष्ठभूमि

भीम भारतीय उपमहाद्वीपको संस्कृत महाकाव्य महाभारतका एक महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्। यस महाकाव्यले मुख्यतया दुई दाजुभाइ समूहहरू—कौरव र पाण्डवहरू बीचको उत्तराधिकारको युद्ध र कुरुक्षेत्र युद्धपछिका घटनाहरूको वर्णन गर्दछ। यो कृति शास्त्रीय संस्कृतमा लेखिएको छ र धेरै शताब्दीहरूमा गरिएका संशोधन, सम्पादन र थपघटहरूको एक मिश्रित रूप हो। यस ग्रन्थको बाँकी रहेका संस्करणहरूमध्ये सबैभन्दा पुराना अंशहरू ईसापूर्व ४०० तिरको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ।

महाभारतका पाण्डुलिपिहरू धेरै संस्करणहरूमा उपलब्ध छन्, जसमा मुख्य पात्रहरू र घटनाहरूको विवरणहरूमा कहिलेकाहीँ ठूलो भिन्नता पाइन्छ। अनेकौँ पाण्डुलिपिहरूमा निकै समानता रहेको श्रीमद्भगवद गीताका खण्डहरू बाहेक, महाकाव्यको बाँकी भाग धेरै संस्करणहरूमा अस्तित्वमा छ। विशेष गरी उत्तरी र दक्षिणी संस्करणहरू बीचको भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ, जहाँ दक्षिणी पाण्डुलिपिहरू बढी विस्तृत र लामा छन्। विद्वानहरूले मुख्यतया बम्बई (बम्बे), पुणे (पुना), कलकत्ता र दक्षिण भारतीय पाण्डुलिपिहरूको अध्ययनका आधारमा एक 'समीक्षात्मक संस्करण' तयार गर्ने प्रयास गरेका छन्।

भीम पछि लेखिएका केही पौराणिक शास्त्रहरूमा पनि देखा पर्छन्, जसमध्ये श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित भागवत पुराण सबैभन्दा प्रमुख छ।