कुन्ती

कुन्ती
पञ्चकन्याको सदस्य
नन्दलाल बोसद्वारा निर्मित २०औँ शताब्दीको चित्र, जसमा कुन्तीले पाण्डवहरूलाई खुवाउँदै गरेको देखाइएको छ।
अन्य नामहरू	पृथा
देवनागरी	कुन्ती
आबद्ध	पञ्चकन्या
लिङ्ग	महिला
वंशावली
अभिभावकहरू	शूरसेन (पिता) मायूरी (माता) कुन्तिभोज (धर्मपुत्र पाल्ने बुबा)
भाइबहिनीहरू	वसुदेव र अन्य १३ जना (दाजुभाइ तथा दिदीबहिनी) पुरुजित (धर्मभाइ)
जीवनसाथी	पाण्डु
सन्तानहरू	छोराहरू सूर्य द्वारा कर्ण (विवाह पूर्व) धर्मराज द्वारा युधिष्ठिर वायु द्वारा भीम इन्द्र द्वारा अर्जुन सौतेनी छोराहरू नकुल र सहदेव
वंश	यादव वंश (जन्मद्वारा) कुरु वंश (विवाहद्वारा)

कुन्ती जसलाई पृथा पनि भनिन्छ, प्राचीन संस्कृत महाकाव्य महाभारतकी एक प्रमुख पात्र हुन्। यादव वंशकी राजकुमारी उनी कुरु राज्यका राजा पाण्डुकी पत्नी र पाँच पाण्डवहरूकी आमाका रूपमा चिनिन्छिन् जसमा उनले तीन जेठा छोराहरू, युधिष्ठिर, भीम, र अर्जुनलाई जन्म दिएकी थिइन् र आफ्ना सौतेनी छोराहरू नकुल र सहदेवलाई आफ्नै सन्तान सरह पालनपोषण गरेकी थिइन्।

कुन्ती महाकाव्यका ती थोरै महिला पात्रहरूमध्ये एक हुन् जसको प्रारम्भिक जीवनको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। शूरसेनकी छोरीका रूपमा जन्मेकी उनलाई उनका निसन्तान ठूलोबुबा कुन्तिभोजले धर्मपुत्रीका रूपमा ग्रहण गरेका थिए। आफ्नो किशोरावस्थामा उनले ऋषि दुर्वासाको सेवा गरेबापत एउटा दिव्य मन्त्र प्राप्त गरेकी थिइन्, जसको माध्यमबाट उनले कुनै पनि देवतालाई आह्वान गरी उनीहरूबाट सन्तान प्राप्त गर्न सक्थिन्। कौतुहलतावश उनले सूर्य देवलाई आह्वान गर्दा उनको पहिलो छोरा कर्णको जन्म भएको थियो। विवाहपूर्व सन्तान जन्माउँदा समाजमा हुने बदनामीको डरले उनले कर्णलाई जन्मनेबित्तिकै त्यागिदिएकी थिइन्।

कुन्तीले कुरु वंशमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेकी छन्। पाण्डुसँग विवाह गरेपछि, जसलाई संभोग गर्दा मृत्यु हुने श्राप थियो, कुन्तीले पाण्डुकै आग्रहमा नियोग प्रथा अनुसार धर्मराज, वायु र इन्द्रलाई आह्वान गरेर युधिष्ठिर, भीम र अर्जुनलाई जन्म दिएकी थिइन्। पछि उनले यो मन्त्र आफ्नी सौता माद्रीलाई पनि सिकाएकी थिइन्, जसबाट नकुल र सहदेवको जन्म भएको थियो। पाण्डुको मृत्यु र माद्रीको सती पछि, कुन्तीले पाँचै छोराहरूको जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनीहरूलाई कुरु साम्राज्यको राजधानी हस्तिनापुरमा हुर्काएकी थिइन्।

कुन्तीको एउटा भनाइको गलत बुझाइका कारण पाञ्चालकी राजकुमारी द्रौपदीको विवाह पाँचै पाण्डव भाइसँग हुन पुगेको थियो। पाण्डवहरू निर्वासनमा जानुअघि उनी इन्द्रप्रस्थको राजमाताको रूपमा रहेकी थिइन्। कुरुक्षेत्रको युद्ध भन्दा अगाडि कुन्तीले कर्णलाई भेटेर उनको वास्तविक जन्मको रहस्य उजागर गर्दै उनलाई पाण्डव पक्षमा आउन आग्रह गरेकी थिइन्। कर्णले पक्ष परिवर्तन गर्न अस्वीकार गरे तापनि अर्जुनबाहेक अन्य छोराहरूलाई नमार्ने वचन दिएका थिए। युद्धमा पाण्डवहरूको विजयपछि, कुन्तीले कर्णको वास्तविक पहिचान आफ्ना छोराहरूलाई बताएकी थिइन्। अन्त्यमा उनी कुरु वंशका अन्य वृद्ध सदस्यहरूसँगै वनवास गएकी थिइन् जहाँ वनमा लागेको डढेलोमा परी उनको मृत्यु भएको थियो।

हिन्दु परम्परामा कुन्तीलाई 'पञ्चकन्या मध्ये एक मानिन्छ, जसले नारी पवित्रताको आदर्शलाई प्रतिनिधित्व गर्छिन्। उनको नाम स्मरण गर्दा पाप नाश हुने विश्वास गरिन्छ। कुन्तीलाई उनको बुद्धि, सुन्दरता, दूरदर्शिता र राजनीतिक कौशलका लागि एक कर्तव्यनिष्ठ महिलाको रूपमा प्रशंसा गरिन्छ।

जीवनी

प्रारम्भिक जीवन

कुन्तीको जन्म यादव वंशमा भएको थियो र उनको वास्तविक नाम पृथा थियो। उनी यादव प्रमुख शूरसेनकी जेठी सन्तान थिइन्। शूरसेनका अन्य धेरै सन्तानहरू थिए, जसमा कृष्णका पिता वसुदेव सबैभन्दा प्रसिद्ध छन्। शूरसेनले आफ्नो पहिलो सन्तान आफ्ना निसन्तान भाइ तथा नजिकका मित्र कुन्तिभोजलाई दिने वचन दिएका थिए। फलस्वरूप, शूरसेनले पृथालाई कुन्तिभोजलाई धर्मपुत्रीको रूपमा सुम्पिएका थिए। धर्मपुत्री बनेपछि पृथा 'कुन्ती' नामले चिनिन थाल्छिन्। उनलाई कुन्तिभोजको राजकीय दरबारमा हुर्काइन्छ, जहाँ उनले मातृस्नेह बिना नै राजकीय कर्तव्य र विभिन्न विषयको शिक्षा प्राप्त गर्छिन्। पछिल्लो जीवनमा कुन्तीले यो धर्मपुत्री बनाइने कार्यप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेकी छिन्।