शकुनी

शकुनी
लेपाक्षीमा रहेको शकुनी (बायाँ) र युधिष्ठिर पासा खेल्दै गरेको मूर्ति
जानकारी
लिङ्ग	पुरुष
परिवार	अभिभावकहरू सुबल (पिता) दाजुभाइ/दिदीबहिनी गान्धारी (दिदी) अचल, वृषक, गज र अन्य भाइहरू
जीवनसाथी	नाम नखुलेकी रानी
बच्चा	उलूक (जेठो छोरा) नाम नखुलेका कान्छो छोरा
आफन्त	धृतराष्ट्र (भिनाजु) दुर्योधन, दुःशासन, विकर्ण र अन्य ९७ भतिजाहरू दुःशला (भतिजी)
गृह	गान्धार

शकुनी हिन्दु महाकाव्य महाभारतका प्रमुख खलपात्रहरू मध्ये एक हुन्। उनी गान्धार राज्यका राजकुमार थिए र आफ्ना पिता सुबलको मृत्युपछि त्यहाँका राजा बनेका थिए। उनी गान्धारीका भाइ र कौरवहरूका मामा थिए।

चतुर र धूर्त पात्रका रूपमा चित्रण गरिएका शकुनीले आफ्ना भतिजाहरू, विशेष गरी ज्येष्ठ भतिजा दुर्योधनलाई आफ्ना दाजुभाइ—पाण्डवहरू—विरुद्ध षड्यन्त्र रच्न निरन्तर सहयोग गर्दथे। शकुनीले नै युधिष्ठिरसँग पासाको खेल खेलेका थिए, जुन महाकाव्यको एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण र प्रभावकारी घटना मानिन्छ। आफ्नो छलकपट गर्ने कलाको प्रयोग गरी उनले दुई पटक खेल जित्छन् जसले गर्दा पाण्डवहरू वनवास जान बाध्य हुन्छन् र कौरवहरूको सत्ता सुदृढ हुन पुग्दछ। कौरव र पाण्डवहरूबीच भएको कुरुक्षेत्र युद्धका क्रममा, शकुनीलाई सबैभन्दा कान्छा पाण्डव सहदेवले वध गर्छन्।

नामोत्पत्ति र उपनामहरू

संस्कृत शब्द शकुनिको अर्थ 'ठूलो पन्छी' हुन्छ, जुन प्रायः गिद्धलाई बुझाउन प्रयोग गरिन्छ। यही नाम भएका अन्य पात्रहरूमा एक नाग, एक ऋषि, राजा इक्ष्वाकुका छोरा, र हिरण्याक्षका छोरा एक असुर (जो वृकासुरका पिता थिए) पर्दछन्।

महाभारतमा शकुनीलाई विभिन्न उपनामहरूले सम्बोधन गरिएको छ। उनका पितृनाम (बाबुको नामबाट बनेका) उपनामहरूमा सौबल, सौबलक, सौबलेय, सुबलज र सुबलपुत्र पर्दछन्। गान्धार क्षेत्रका भएका हुनाले उनलाई गान्धारपति, गान्धारराज, गान्धारराजपुत्र र गान्धारराजसुत पनि भनिन्थ्यो। यसका साथै शकुनीका अन्य प्रमुख उपनामहरूमा पर्वतीय (पहाडबाट आएका) र कितव (जुवाडे) पर्दछन्।

जीवनी

प्रारम्भिक जीवन र परिवार

महाभारतका अनुसार, शकुनी हिन्दु समय चक्रको तेस्रो युग द्वापर युगका अधिपति 'द्वापर' नामक सत्ताका अवतार थिए। धर्मको विनाश गर्नका लागि देवताहरूको क्रोधको परिणामस्वरूप उनको जन्म भएको थियो।

शकुनी गान्धारका राजा सुबलका छोरा थिए (जुन वर्तमान पाकिस्तानमा पर्दछ)। शकुनीकी एक दिदी गान्धारी थिइन् र उनका धेरै भाइहरू थिए, जसमा अचल र वृषक सबैभन्दा प्रमुख थिए। उलूक उनका छोरा थिए, जसले कुरुक्षेत्र युद्धका क्रममा सन्देशवाहकको रूपमा काम गरेका थिए। महाकाव्यको अश्वमेधिक पर्व मा शकुनीका अर्का छोराको पनि उल्लेख छ, जो कुरुक्षेत्रको युद्धमा जीवितै रहँदै पछि गान्धारका राजा बन्छन्। अर्जुनको अश्वमेध सैन्य अभियानका क्रममा ती छोराले अर्जुनसँग युद्ध गर्छन् र पराजित हुन्छन् तर शकुनीकी विधवा रानीले आग्रह गरेपछि अर्जुनले उनलाई मृत्युदण्डबाट बचाएका थिए।

महाभारत को आदि पर्व का अनुसार, कुरु राज्यका तत्कालीन संरक्षक भीष्मले गान्धारकी राजकुमारी गान्धारीको विवाह विचित्रवीर्यका जेठा छोरा धृतराष्ट्रसँग गराउन प्रस्ताव लिएर गान्धार गएका थिए। धृतराष्ट्र जन्मजात अन्धो भएका कारण सुबल सुरुमा हिचकिचाएका थिए, तर पछि कुरु राजवंशको उच्च प्रतिष्ठालाई विचार गर्दै उनी सहमत भएका थिए। शकुनी आफ्नी दिदीसँगै कुरुको राजधानी हस्तिनापुर आएका थिए। विवाह सम्पन्न भएपछि शकुनी गान्धार फर्किए।