सहदेव

सहदेव
राजा रवि वर्मा प्रेसद्वारा निर्मित सहदेवको एक चित्र
व्यक्तिगत जानकारी
सम्बद्धता	पाण्डव
हतियार	तरवार
परिवार	अश्विनीकुमार (पिता) माद्री (आमा) कुन्ती (धर्मपुत्र बनाउने आमा) पाण्डु (धर्मपुत्र बनाउने पिता) नकुल (जुम्ल्याहा दाजु) कर्ण युधिष्ठिर भीम अर्जुन (सौतेनी दाजुहरू)
जीवनसाथी	द्रौपदी विजया जरासन्धकी अज्ञात छोरी
बच्चा	श्रुतसेन (द्रौपदीबाट) सुहोत्र (विजयाबाट)
आफन्त	धृतराष्ट्र र विदुर (काकाहरू) कौरव (पिटृव्य दाजुभाइहरू) शल्य (मामा)

सहदेव प्राचीन भारतीय महाकाव्य महाभारतका पाँच पाण्डव भाइहरूमध्ये सबैभन्दा कान्छा भाइ हुन्। उनी र उनका जुम्ल्याहा दाजु नकुल, पाण्डवका पिता पाण्डुकी दोस्रो पत्नी माद्री र अश्विनीकुमार (देवताका चिकित्सक) का पुत्रहरू हुन्। पाण्डु सन्तान उत्पादन गर्न असमर्थ भएपछि माद्रीले अश्विनीकुमारहरूको आह्वान गरेर उनीहरूलाई प्राप्त गरेकी थिइन्। सहदेव आफ्नो बुद्धिमत्ता, ज्योतिष शास्त्रको ज्ञान र तरवारबाजीमा निपुणताका लागि प्रसिद्ध छन्।

सहदेवको विवाह आफ्ना अन्य चार भाइहरूसँगै द्रौपदीसँग भएको थियो। यसका साथै उनको विवाह मद्र देशकी राजकुमारी विजयासँग पनि भएको थियो। उनका दुई पत्नीहरूबाट क्रमशः श्रुतसेन र सुहोत्र नामका दुई छोराहरू थिए। युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञको समयमा सहदेवले दक्षिणका राजाहरूलाई पराजित गरेर महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। युधिष्ठिरले पासाको खेलमा दुर्योधनसँग आफ्नो सबै सम्पत्ति हारेपछि, सहदेवले दुर्योधनका मामा शकुनीलाई मार्ने प्रतिज्ञा गरेका थिए, जसले छलपूर्वक पासा प्रयोग गरी खेल जितेका थिए।

त्यसपछि, पाण्डवहरू र द्रौपदी १३ वर्षका लागि वनवासमा गएका थिए, जसको अन्तिम वर्ष अज्ञातवास थियो। अज्ञातवासको समयमा, सहदेवले 'तन्त्रिपाल' नामको वैश्यको भेष बदलेर विराट राज्यमा गोठालोका रूपमा काम गरेका थिए। सहदेव एक कुशल योद्धा थिए जसले पाण्डव र कौरवहरू बीच भएको कुरुक्षेत्र युद्धमा भाग लिएका थिए। युद्धको १८औँ दिनमा उनले शकुनीको वध गरेका थिए। महाकाव्यको अन्त्यमा, स्वर्ग जानका लागि हिमालयको यात्रा गर्ने क्रममा, आफ्नो बुद्धिमत्तामा अत्यधिक गर्व गरेका कारण द्रौपदी पछि मृत्यु हुने उनी दोस्रो व्यक्ति थिए।

जीवनी

जन्म र प्रारम्भिक वर्षहरू

सहदेव प्रसिद्ध चन्द्र वंशका उत्तराधिकारी र कुरु राज्यका राजा पाण्डुका पाँच छोराहरूमध्ये एक थिए। "पाण्डव" भन्ने सामूहिक नाम उनीहरूको पिताको नामबाट रहन गएको हो। यद्यपि, पाण्डु एक श्रापबाट पीडित थिए जसका कारण कुनै स्त्रीसँग संसर्ग गर्दा उनको मृत्यु हुने निश्चित थियो। फलस्वरूप, सहदेव र उनका दाजुभाइहरूको जन्म पाण्डुकी जेठी पत्नी कुन्तीलाई ऋषि दुर्वासाले उनको कन्या अवस्थामा दिएको एक पवित्र मन्त्रको माध्यमबाट भएको थियो। पाण्डुका दुवै पत्नीहरू—माद्री र कुन्तीले—विभिन्न देवताहरूको आह्वान गरी सन्तान प्राप्त गरेका थिए।

नन्दलाल बोसद्वारा निर्मित चित्र जसमा सम्भवतः विधवा कुन्तीले आफ्ना पाँच छोराहरू—पाण्डवहरूलाई खुवाउँदै गरेको देखाइएको छ।

महाभारतको 'आदि पर्व' अनुसार, पाण्डुको आज्ञामा कुन्तीले आफ्नो वरदान तीन पटक प्रयोग गरेर आकाशीय देवताहरूको आह्वान गर्छिन् र तीन सन्तान—युधिष्ठिर, भीम र अर्जुनलाई जन्म दिन्छिन्। माद्रीको सन्तान प्राप्त गर्ने इच्छाबारे थाहा पाएपछि पाण्डुले कुन्तीलाई आफ्नो वरदान माद्रीसँग साझा गर्न अनुरोध गर्छन्। माद्रीले दैवी सहायता खोज्दै स्वास्थ्यका जुम्ल्याहा देवता अश्विनीकुमारहरूको आह्वान गर्दै दुई छोराहरू—नकुल र सहदेव—लाई जन्म दिन्छिन्, जो पृथ्वीमा अनुपम सुन्दर मानिन्थे। एक आकाशवाणीले यी जुम्ल्याहा भाइहरूले शक्ति र आकर्षणमा अश्विनीकुमारहरूलाई पनि माथ गर्नेछन् भन्ने घोषणा गरेको थियो। मन्त्र एक पटक मात्र प्रयोग गरे तापनि माद्रीले दुई असाधारण छोराहरू प्राप्त गर्छिन्।

सहदेवले आफ्ना दाजुभाइहरूसँगै शतशृङ्ख पर्वतमा ऋषिहरूको सङ्गतमा बाल्यकाल बिताउँछन्। यद्यपि, ऋषि किन्दमको श्रापका कारण माद्रीसँग संसर्ग गर्ने प्रयास गर्दा पाण्डुको मृत्यु भएपछि उनी टुहुरो हुन्छन्। यसपछि माद्रीले आफ्ना सन्तानलाई कुन्तीको जिम्मा लगाउँदै प्राचीन सती प्रथा अनुसार आफ्ना पतिको चितामा सती जान्छिन्। कुन्तीले ती जुम्ल्याहा भाइहरूलाई पाण्डुका जेठा दाजु धृतराष्ट्रले शासन गरिरहेको कुरुको राजधानी हस्तिनापुरमा आफ्नै छोराहरूसँगै हुर्काउँछिन्। सहदेव कुन्तीको जैविक सन्तान नभए तापनि उनी कुन्तीका सबैभन्दा प्रिय पाण्डव थिए। पाण्डवहरू आफ्ना दाजुभाइ कौरवहरूसँगै हुर्किन्छन् र उनीहरूको शिक्षाको रेखदेख भीष्मले गरेका थिए।