नकुल

नकुल
नकुलको १८औँ शताब्दीको एक चित्रकला
व्यक्तिगत जानकारी
सम्बद्धता	पाण्डव
हतियार	असि (तरवार)
परिवार	अश्विनीकुमार (आध्यात्मिक पिता) माद्री (आमा) पाण्डु (पिता) कुन्ती (सौतेनी आमा) सहदेव (जुम्ल्याहा भाइ) कर्ण युधिष्ठिर भीम अर्जुन (सौतेनी दाजुहरू)
जीवनसाथी	द्रौपदी करेणुमती
बच्चा	छोराहरू शतानीक (द्रौपदीबाट) निरामित्र (करेणुमतीबाट)
आफन्त	शल्य (मामा) धृतराष्ट्र र विदुर (काकाहरू) कौरव (भाइ-भारदारहरू)

नकुल प्राचीन भारतीय महाकाव्य महाभारतका एक प्रमुख पात्र हुन्। उनी सहदेवका जेठा जुम्ल्याहा दाइ र पाँच पाण्डवमध्ये चौथो भाइ हुन्। उनी दैवी चिकित्सक अश्विनीकुमार र कुरु वंशका राजा पाण्डुकी दोस्रो पत्नी माद्रीका पुत्र हुन्। महाकाव्यमा नकुललाई आफ्नो वंशकै सबैभन्दा सुन्दर पुरुषको रूपमा वर्णन गरिएको छ र उनी तरवारबाजी र अश्वपालन कलामा निपुण थिए।

उनको विवाह आफ्ना अन्य चार भाइहरूसँगै द्रौपदीसँग भएको थियो। यसका साथै उनको विवाह चेदी राज्यकी राजकुमारी करेणुमतीसँग पनि भएको थियो। उनका दुई पत्नीहरूबाट क्रमश: शतानीक र निरामित्र नामका दुई छोराहरू थिए। आफ्ना जेठा दाजु युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञका क्रममा उनले शिवि, रोहितक र अन्य राजवंशका राजाहरूलाई पराजित गरेका थिए। युधिष्ठिरले पासाको खेलमा आफ्ना काकाका छोरा दुर्योधनसँग सबै सम्पत्ति हारेपछि, पाण्डवहरू र द्रौपदी १३ वर्षका लागि वनवासमा गएका थिए। पाण्डवहरूको एक वर्षे अज्ञातवासको समयमा, उनले 'ग्रन्थिक' नामको घोडा प्रशिक्षकको रूपमा भेष बदलेर विराट राज्यमा काम गरेका थिए।

नकुल एक कुशल योद्धा थिए जसले पाण्डव र कौरवहरू बीच भएको कुरुक्षेत्र युद्धमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। महाकाव्यको अन्त्यमा, स्वर्ग जानका लागि हिमालयको यात्रा गर्ने क्रममा, आफ्नो सौन्दर्यमा अत्यधिक गर्व गरेका कारण द्रौपदी र सहदेवपछि मृत्यु हुने उनी तेस्रो व्यक्ति थिए।

जन्म र प्रारम्भिक वर्षहरू

पाण्डु सन्तान जन्माउन असमर्थ भएपछि (ऋषि किन्दमको श्रापका कारण), कुन्तीले ऋषि दुर्वासाले दिएको वरदान प्रयोग गरी आफ्ना तीन सन्तानलाई जन्म दिन्छिन्। उनले सो वरदान पाण्डुकी दोस्रो पत्नी माद्रीसँग पनि साझा गर्छिन्, जसले अश्विनीकुमारहरूको आह्वान गरी जुम्ल्याहा सन्तानका रूपमा नकुल र सहदेवलाई प्राप्त गर्छिन्। पछि पतिका साथमा माद्रीले पनि देह त्याग गर्दै आफ्ना सन्तानको हेरचाहको जिम्मेवारी कुन्तीलाई सुम्पिन्छिन्। फरक-फरक दैवी पिताहरू भए तापनि कुन्तीका तीन छोराहरू—युधिष्ठिर, भीम र अर्जुन—र माद्रीका दुई छोराहरू—नकुल र सहदेव—लाई पाण्डुका छोराहरू वा पाण्डव भनिन्छ। नकुल कुरु वंशकै सबैभन्दा सुन्दर व्यक्तिको रूपमा चिनिन्थे।

बाल्यकालमा, नकुलले शतशृङ्ख आश्रममा आफ्ना पिता पाण्डु र शुक नामक एक संन्यासीबाट तरवारबाजी र चक्कु प्रहार गर्ने कलामा निपुणता हासिल गर्छन्। पछि, पाण्डुको मृत्यु भएपछि नकुल आफ्ना दाजुभाइहरूसँगै हस्तिनापुर आउँछन्, जहाँ उनको पालनपोषण कुन्तीले गर्छिन्। कुन्तीले उनलाई आफ्नै छोराहरू सरह माया गर्थिन्।

नकुलले द्रोणको रेखदेखमा आफ्नो धनुविद्या र तरवारबाजीको कौशलमा व्यापक सुधार गर्छन्। नकुल तरवार चलाउनमा निकै सिपालु योद्धाका रूपमा अगाडि आउँछन्। अन्य पाण्डव दाजुभाइहरूसँगै नकुलले कुरु गुरुहरू कृपाचार्य र द्रोणाचार्यबाट धर्म, विज्ञान, प्रशासन र सैन्य कलाको प्रशिक्षण लिन्छन्। उनी विशेष गरी घोडा सवारी (अश्वारोहण) मा दक्ष थिए।

विवाह र सन्तानहरू

लाक्षागृहको घटनापछि जब पाण्डवहरू र उनीहरूकी आमा कुन्ती लुकेर बसेका थिए, तब अर्जुनले द्रौपदीसँगको विवाहका लागि स्वयंवर जितेका थिए। नकुलले आफ्ना पाण्डव दाजुभाइहरूसँगै उनीसँग विवाह गर्छन् र उनीहरूबाट शतानीक नामका एक छोरा जन्मिन्छन्, जसलाई कुरुक्षेत्र युद्धमा अश्वत्थामाले मारेका थिए।

उनले शिशुपालकी छोरी करेणुमतीसँग पनि विवाह गरेका थिए, जसबाट उनको निरामित्र नामका एक छोरा जन्मिएका थिए।

राजसूय विजय

इन्द्रप्रस्थको सम्राटको रूपमा राज्याभिषेक भएपछि, युधिष्ठिरले राजसूय यज्ञका लागि विभिन्न राज्यहरूलाई आफ्नो अधीनमा ल्याउन नकुललाई पश्चिम दिशामा पठाएका थिए। नकुल एक विशाल सेनाका साथ कुनै समय वसुदेवको प्रभुत्व रहेको राज्यतर्फ प्रस्थान गरेका थिए। उनले सबैभन्दा पहिले समृद्ध पहाडी देश रोहितक (हालको रोहतक) मा आक्रमण गर्छन्। एक भीषण भिडन्तमा उनले त्यहाँका मत्तमत्युरकहरूलाई पराजित गर्छन्। ऋषि अक्रोशसँगको अर्को युद्धमा, नकुलले सैरीषक (हालको सिर्सा) र महेत्त क्षेत्रहरूलाई आफ्नो कब्जामा लिन्छन्। उनले दार्शण, शिवि, त्रिगर्त, अम्बष्ठ, मालव, कर्नाटकका पाँच जनजाति, मध्यमिकेय, वाटधान र उत्सव-सङ्केत सहित धेरै जनजाति र साना राजवंशहरूलाई पनि पराजित गर्न सफल हुन्छन्।

निर्वासन

पासाको खेलमा युधिष्ठिरको हारको अर्थ सबै पाण्डवहरूले १३ वर्षसम्म वनवास बस्नुपर्ने हुन्छ। वनवासको क्रममा, जटासुरले ब्राह्मणको भेष बदलेर नकुलसहित द्रौपदी, सहदेव र युधिष्ठिरलाई अपहरण गर्छन्। अन्ततः भीमले उनीहरूलाई उद्धार गर्दै त्यसपछि भएको युद्धमा नकुलले क्षेमङ्कर, महामह र सुरथलाई सफल हुन्छन्। वनवासको १३औँ वर्षमा (अज्ञातवास), नकुलले विराट राज्यमा 'ग्रन्थिक' नाम धारण गरी अश्वपालक (घोडाको हेरचाह गर्ने) को भेष बदलेका थिए (पाण्डवहरूले आपसमा उनलाई 'जयसेन' भनेर बोलाउँथे)। उनले शाही तबेलामा घोडाहरूको हेरचाह गर्ने प्रशिक्षकको रूपमा काम गर्छन्।

पछिल्लो जीवन र मृत्यु

कुरुक्षेत्र युद्ध पश्चात्, युधिष्ठिरले नकुललाई उत्तरी मद्र र सहदेवलाई दक्षिणी मद्रको राजा नियुक्त गर्छन्।

कलियुगको सुरुवात र कृष्णको वैकुण्ठ गमनपछि, पाण्डवहरूले सन्न्यास लिने निर्णय गर्छन्। आफ्ना सम्पूर्ण सम्पत्ति र सांसारिक बन्धनहरू त्याग गरी पाँच पाण्डव र द्रौपदी एक कुकुरका साथ हिमालयको अन्तिम तीर्थयात्रामा निस्किन्छन्। युधिष्ठिर बाहेक सबै पाण्डवहरू स्वर्ग पुग्नु अगावै कमजोर भएर ढल्छन्। द्रौपदी र सहदेवपछि मृत्यु हुने तेस्रो व्यक्ति नकुल थिए।