विचित्रवीर्य

विचित्रवीर्य
जानकारी
परिवार	शान्तनु (बुबा) सत्यवती (आमा) चित्राङ्गद (दाजु) भीष्म (सौतेनी दाजु) व्यास (सौतेनी दाजु)
जीवनसाथी	अम्बिका अम्बालिका
बच्चा	धृतराष्ट्र पाण्डु (मरणोपरान्त धर्मपुत्रहरू)
आफन्त	कुरु वंश-चन्द्र वंश

विचित्रवीर्य (अर्थ: अद्भुत वीरता) महाभारतका एक पात्र हुन्, जहाँ उनलाई कुरु राजाको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

हिन्दु महाकाव्यका अनुसार, उनी रानी सत्यवती र राजा शान्तनुका कान्छा छोरा हुन्, र पाण्डव तथा कौरवका कानुनी हजुरबुबा हुन्। उनी व्यास र भीष्मका सौतेनी भाइ पनि हुन्।

साहित्य

महाभारत

महाभारतको आदिपर्वमा विचित्रवीर्यको उल्लेख प्रमुखताका साथ गरिएको छ, जहाँ उनलाई राजा शान्तनु र रानी सत्यवतीका कान्छा छोराको रूपमा वर्णन गरिएको छ। विचित्रवीर्यका एक जेठा दाजु थिए, जसको नाम चित्राङ्गद थियो। शान्तनुको मृत्युपछि उनका सौतेनी दाजु भीष्मले चित्राङ्गदलाई कुरु अधिराज्यको सिंहासनमा राखेका थिए। चित्राङ्गद एक पराक्रमी योद्धा थिए, तर एक लामो युद्धको अन्त्यमा गन्धर्वका राजाले उनलाई पराजित गरी मारिदिएका थिए। त्यसपछि, भीष्मले बालक नै रहेका विचित्रवीर्यलाई नयाँ राजाको रूपमा अभिषेक गरेका थिए।

विचित्रवीर्य वयस्क भएपछि, भीष्मले उनको विवाह काशीका राजाका सुन्दरी छोरीहरू अम्बिका र अम्बालिकासँग गराइदिन्छन्। विचित्रवीर्य आफ्ना पत्नीहरूलाई धेरै प्रेम गर्थे र उनीहरूद्वारा पनि निकै पुजिन्थे। तर सात वर्षसम्मको विलासी जीवनपछि पनि उनी निसन्तान नै रहे र उनलाई क्षयरोग लाग्छ। साथीभाइ र चिकित्सकहरूको प्रयासका बाबजुद उनलाई निको पार्न सकिँदैन। आफ्ना दाजु चित्राङ्गद जस्तै उनको पनि निसन्तान अवस्थामै मृत्यु हुन्छ। त्यसपछि, नियोग (निसन्तान विधवालाई मृत पतिको सट्टा अर्को पुरुषबाट सन्तान प्राप्त गर्न दिने प्रथा) मार्फत विचित्रवीर्यका पत्नीहरू र एक सुसारेले उनका सौतेनी दाजु ऋषि व्यासबाट तीन सन्तान—धृतराष्ट्र, पाण्डु र विदुरलाई जन्म दिन्छन्।

विभिन्न ग्रन्थहरूमा विचित्रवीर्यको मृत्युको बारेमा फरक-फरक कथाहरू छन्। भागवत पुराणका अनुसार, आफ्ना पत्नीहरू अम्बिका र अम्बालिका प्रतिको अत्यधिक आशक्तिका कारण हृदयघात भएर उनको मृत्यु भएको थियो। विचित्रवीर्यपछि पाण्डु र पछि धृतराष्ट्र राजा बनेका थिए।

अन्य प्राचीन ग्रन्थहरूमा

भागवत पुराण (स्कन्ध ९, अध्याय २२) मा विचित्रवीर्यलाई कुरु वंशको वंशावलीमा एक प्रमुख पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जो शान्तनु र सत्यवतीका सन्तान तथा चित्राङ्गदका कान्छा भाइ हुन्। उनको निसन्तान मृत्यु भएपछि सत्यवतीले आफ्ना बुहारीहरू अम्बिका र अम्बालिकासँग नियोगका लागि व्यासलाई आह्वान गर्छिन्, जसको परिणामस्वरूप धृतराष्ट्र, पाण्डु र विदुरको जन्म हुन्छ। यो क्रमलाई भक्तिपूर्ण ढङ्गले व्याख्या गरिएको छ, जसले यादव वंश र कृष्णको दैवी हस्तक्षेपसम्म पुग्ने वंश स्थापना गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसले पूर्व निर्धारित ब्रह्माण्डीय व्यवस्था र विष्णुप्रतिको भक्तिको विषयवस्तुलाई जोड दिन्छ।

विष्णु पुराण (अंश ४, अध्याय १५) मा चन्द्र वंशको विस्तृत वंशावली अन्तर्गत भीष्मद्वारा गराइएको विचित्रवीर्यको अम्बिका र अम्बालिकासँगको विवाहको संक्षिप्त सन्दर्भ दिइएको छ। यसले मनुदेखि महाकाव्यका नायकहरूसम्म विष्णुका अवतारहरूको खोजी गर्दै उनको मिलनलाई राजकीय धर्मको निरन्तरता र अवतार कथाहरूको बृहत्तर चक्रसँग जोड्दछ। त्यसैगरी, हरिवंश (महाभारतको एक परिशिष्ट) मा विचित्रवीर्यलाई सत्यवतीको सद्गुणी छोराको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

देवीभागवत पुराण (पुस्तक ६, अध्याय १–६) ले नियोगको नैतिकतामा विस्तृत व्याख्या गरेको छ। यसमा व्यासले अम्बिका र अम्बालिका मार्फत धृतराष्ट्र र पाण्डु, तथा उनीहरूकी सुसारे मार्फत विदुरलाई जन्म दिएको विस्तृत विवरण छ। यसलाई मातृ आज्ञा अन्तर्गत वंश संरक्षणका लागि स्वीकृत धर्मका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यसले शाक्त ढाँचामा अनासक्ति र दैवी इच्छामा नैतिक जोड दिन्छ, जहाँ भगवतीको सर्वव्यापी परोपकारको आह्वान गरिन्छ। महाभारतमा आधारित अन्य ग्रन्थहरूको तुलनामा यसले सुसारेको भूमिकालाई बढी प्रमुखताका साथ एकीकृत गरेको छ र नियोगलाई केवल पितृसत्तात्मक कर्तव्यको रूपमा मात्र नभई स्त्री शक्ति र ब्रह्माण्डीय सद्भावसँग मेल खाने नैतिक अनिवार्यताका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

ऐतिहासिकता

यजुर्वेदको काठक संहिता (लगभग १२००–९०० ईसापूर्व) मा विचित्रवीर्यका छोरा धृतराष्ट्र नामक एक ऐतिहासिक कुरु राजाको उल्लेख गरिएको छ। उनलाई ऋग्वैदिक कालका भरत जनजातिका राजा सुदासका वंशजका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।