कीचक

कीचक
कीचकले (द्रौपदी)लाई दुर्व्यवहार गर्न खोज्दै, राजा रवि वर्माको चित्र।
जानकारी
परिवार	सूत केकयका राजा (पिता) मालवी (माता) सुदेष्णा (दिदी) उप-कीचकहरू (भाइहरू)
आफन्त	विराट (भिनाजु) उत्तर, उत्तरा, र शङ्ख (भान्जा-भान्जी)
गृह	केकय (सुरुमा), मत्स्य

कीचक हिन्दु महाकाव्य महाभारतका एक पात्र हुन्, जसले मत्स्य राज्यमा राजा विराटको सेनाको प्रधानसेनापतिका रूपमा सेवा गरेका थिए। उनी केकयका सूत राजा र मालवीका छोरा थिए र उनका उप-कीचकका रूपमा चिनिने १०५ जना भाइहरू थिए। उनकी दिदी सुदेष्णाको विवाह राजा विराटसँग भएको थियो र विवाहपछि कीचक विराटको दरबारमा बस्न थालेका थिए। आफ्नो बल र सैन्य कौशलका लागि प्रसिद्ध कीचकले युद्धमा त्रिगर्तका राजा सुशर्मालाई पटक-पटक पराजित गरेका थिए र उनलाई विराटभन्दा पनि बढी अधिकार प्रयोग गर्ने पात्रको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

कीचकको कथा विशेष गरी पाण्डवहरूको मत्स्य राज्यमा अज्ञातवासको समयमा द्रौपदीसँगको भेटका लागि उल्लेखनीय छ। द्रौपदीलाई पटक-पटक दुर्व्यवहार र अपमान गरेपछि, उनलाई द्रौपदीका पति भीमले कुटेर र किचेर मारेका थिए।

पौराणिक कथा

जन्म र प्रारम्भिक जीवन

कीचक 'सूत' वर्गका राजा केकय र रानी मालवीका छोरा थिए। कीचकका १०५ जना साना भाइहरू थिए, जसलाई सामूहिक रूपमा उप-कीचक भनिन्थ्यो, र उनकी एक दिदी सुदेष्णा थिइन्। महाभारत को दक्षिणी संस्करण अनुसार, कीचक र उनका भाइहरू कालकेय असुरहरू मध्येका जेठा 'बाण' को अंशबाट जन्मिएका मानिन्थ्यो, जो आफ्नो असीमित शक्ति र राक्षसी वंशका लागि परिचित थिए। सुदेष्णाको विवाह मत्स्य राज्यका राजा विराटसँग भएको थियो र उनको विवाहपछि कीचक र उनका भाइहरू पनि विराटको दरबारमा सरेका थिए। त्यहाँ, कीचक विराटको सेनाको प्रधानसेनापति बनेका थिए। उनले छिमेकी राज्य त्रिगर्तका राजा सुशर्मालाई पटक-पटक पराजित गरेर एक पराक्रमी योद्धाको रूपमा ख्याति कमाएका थिए।

अज्ञातवासको वर्ष

विराटको राजदरबारमा कीचक (बायाँ) ले द्रौपदीलाई लात्ताले हान्दै, राजा रवि वर्माको चित्र

वनवासको क्रममा, पाण्डवहरूले आफ्नो तेह्रौँ वर्ष राजा विराटको दरबारमा अज्ञातवासमा बिताउँछन्। लुक्नका लागि उनीहरूले विभिन्न भेष र पेशाहरू अपनाउाछन्। पाण्डवकी पत्नी द्रौपदीले 'मालिनी' नाम धारण गरी रानी सुदेष्णाको 'सैरन्ध्री' (परिचारिका) को रूपमा सेवा गर्छिन्। जब कीचकले पहिलो पटक मालिनी (द्रौपदी) लाई देख्यो, ऊ उनको सुन्दरताप्रति मोहित हुन्छ। उनलाई फकाउने पटक-पटकको प्रयासका बाबजुद द्रौपदीले उनको प्रस्ताव अस्वीकार गर्छिन् र आफू पहिले नै एक गन्धर्वसँग विवाहित भएको चेतावनी दिन्छिन्। त्यसपछि कीचकले आफ्नी दिदी सुदेष्णाको सहयोग माग्छन्, जो अनिच्छापूर्वक उनलाई मद्दत गर्न सहमत हुन्छिन्। औँसीको दिन, सुदेष्णाले मालिनीलाई कीचककहाँ भोजन र मदिरा पुर्‍याउन पठाउँछिन्। हिचकिचाहट भए तापनि द्रौपदीले रानीको आज्ञा पालन गर्छिन्।

आफ्नो कक्षमा, कीचकले द्रौपदीप्रति कामुक मनसाय राखेर नजिकिने प्रयास गर्दछ। उनलाई उपहारहरू दिँदै आफूसँग बस्न आग्रह गर्छ, तर द्रौपदीले संयम कायम राख्दै त्यहाँबाट निस्कन खोज्छिन्। कीचकले उनको हात समातेर रोक्ने प्रयास गर्छ। द्रौपदीले आफ्ना पतिहरू प्रतिको बफादारी स्मरण गराउँदै उनको पतन हुने भविष्यवाणी गर्छिन्। जब उनी भाग्न खोज्छिन्, कीचकले उनको लुगा समातेर भुइँमा पछारिदिन्छ। क्रोधित द्रौपदीले उनलाई भुइँमा धकेलेर राजदरबारतिर भाग्छिन्, तर कीचकले उनलाई पछ्याउँदै राजा विराट र उनका दरबारीहरू (जसमा भेष बदलेका युधिष्ठिर पनि थिए) को अगाडि लात्ताले हानेर अपमानित गर्छ। न त युधिष्ठिर न त राजा विराटले नै कुनै प्रतिक्रिया दिन सके, किनभने राज्यभित्र कीचकको शक्ति निकै ठूलो थियो। द्रौपदीको गुहार सुनेपछि उनको रक्षाका लागि खटिएको एक अदृश्य शक्ति (राक्षस) ले हस्तक्षेप गरी कीचकलाई जोडले धक्का दिन्छ र उनलाई बेहोस बनाइदिन्छ।

मृत्यु

भीम र कीचक लड्दै, द्रौपदीले हेरिरहेको एक पाण्डुलिपिको चित्र

कीचकको आक्रमणबाट मर्माहत र अपमानित भएकी द्रौपदी भीमकहाँ जान्छिन् र सबै वृत्तान्त सुनाउँछिन्। भीमले कीचकलाई सजाय दिने प्रतिज्ञा गर्छन्। उनले द्रौपदीलाई उक्त रात राजदरबारको नृत्यशालामा कीचकलाई गोप्य भेटका लागि निम्तो दिन निर्देशन दिन्छन्। भीम आफैँ द्रौपदीको भेषमा त्यहाँ लुकेर बस्ने योजना बनाउँछन्। योजना अनुसार, कीचक मध्यरातमा द्रौपदीलाई भेट्ने आशामा त्यहाँ आइपुग्छ। धमिलो प्रकाशमा उसले भीमलाई द्रौपदी सम्झिन्छ। जब ऊ नजिकियो, भीमले उसलाई आफ्नो फलामजस्तो बलियो पकडमा लिन्छन्। भीषण सङ्घर्षमा भीमले कीचकका हड्डीहरू फुटाएर उनलाई किचेर मार्छन्।

भोलिपल्ट बिहान, कीचकका भाइहरू (उप-कीचकहरू) ले उनको निर्जीव शरीर फेला पार्छन्। क्रोधित भई उनीहरूले यसको बदला लिने कसम खान्छन्। द्रौपदीलाई यसको जिम्मेवार ठान्दै उनीहरूले उनलाई अपहरण गरी कीचकको चितामा जिउँदै जलाउने प्रयास गर्छन्। द्रौपदीको चित्कार सुनेर भीम श्मशान घाटमा पुग्छन्। भीषण युद्धमा उनले एक्लै सबै १०५ उप-कीचकहरूलाई मारेर द्रौपदीको उद्धार गर्छन्। यस नरसंहारपछि, राजा विराट र दरबारको उपस्थितिमा कीचक र उनका भाइहरूको सँगै अन्त्येष्टि गरिन्छ।