सुभद्रा

सुभद्रा
२०औँ शताब्दीको एक लिथोग्राफ जसमा सुभद्रालाई चित्रण गरिएको छ
अन्य नामहरू	भद्रा, चित्रा
आबद्ध	देवी
धर्मग्रन्थहरू	महाभारत, भागवत पुराण
वंशावली
अभिभावकहरू	वसुदेव (पिता) रोहिणी (माता)
भाइबहिनीहरू	बलराम (सौतेनी दाजु) कृष्ण (सौतेनी दाजु) वसुदेवका अन्य सन्तानहरू
रानी	अर्जुन
सन्तानहरू	अभिमन्यु (छोरा)
वंश	यदुवंश – चन्द्रवंश (जन्मले) कुरु वंश (विवाहले)

सुभद्रा हिन्दु परम्पराका एक महत्त्वपूर्ण पात्र हुन्, जसलाई विशेष गरी वैष्णव धर्ममा देवता कृष्ण र बलरामकी बहिनीको रूपमा पुजिन्छ। प्राचीन हिन्दु धर्मग्रन्थहरू, जस्तै महाकाव्य महाभारत र भागवत पुराणमा उनको उल्लेख गरिएको छ। वृष्णि वंशकी राजकुमारी र वसुदेवकी छोरी सुभद्राले पाण्डव राजकुमार अर्जुनसँग विवाह गरेकी थिइन् र उनी अभिमन्युकी आमा हुन्।

पुरीस्थित जगन्नाथ मन्दिरमा कृष्ण (जगन्नाथका रूपमा) र बलराम (वा बलभद्र) सँगै पूजा गरिने तीन प्रमुख देवताहरूमध्ये सुभद्रा पनि एक हुन्। वार्षिक रूपमा हुने रथयात्राका रथहरूमध्ये एउटा रथ उनलाई समर्पित गरिएको हुन्छ।

बौद्ध धर्ममा, सुभद्रा वा सुभद्द (पालि) बुद्धका अन्तिम चेला थिए जसले बुद्धको शरण लिएका थिए।

कथा

जन्म

महाकाव्य महाभारतका अनुसार, सुभद्राको जन्म यादव प्रमुख वसुदेव र उनकी पत्नी रोहिणीबाट भएको थियो, जसले गर्दा उनी बलरामकी बहिनी र कृष्णकी सौतेनी बहिनी थिइन्। उनी वसुदेवकी प्रिय छोरी थिइन्। भागवत पुराणमा पाइने पछिल्लो वैकल्पिक विवरण अनुसार, सुभद्राकी आमा देवकी (वसुदेवकी अर्की पत्नी र कृष्णकी आमा) भनिएको छ, जसले गर्दा उनी कृष्णकी सहोदर बहिनी (एउटै आमाबाबुका सन्तान) हुन आउँछिन्।

अर्जुनसँगको विवाह

राजा रवि वर्माको एक चित्र जसमा तपस्वीको भेषमा रहेका अर्जुनले सुभद्रासँग प्रेम साटासाट गरिरहेको चित्रण गरिएको छ।

सुभद्रा र अर्जुनको विवाहको पहिलो वर्णन महाभारतको पहिलो पुस्तक आदि पर्वको 'सुभद्राहरण पर्व' खण्डमा गरिएको छ। यस महाकाव्यका विभिन्न संस्करणहरूमा कथाका फरक-फरक विवरणहरू पाइन्छन् र पछिल्ला ग्रन्थहरूमा यसमा थप विवरणहरू थपिएका छन्।

महाभारतको 'चतुर्धर' संस्करण अनुसार, अर्जुन आफ्नो दाइहरूसँग साझा पत्नी द्रौपदीसँगको निजी समयका लागि गरिएको सम्झौता उल्लङ्घन गरेको सजाय स्वरूप स्वयं-घोषित तीर्थयात्रामा जान्छन्। द्वारका पुगेर आफ्ना दाजु (मामाका छोरा) कृष्णलाई भेटेपछि उनी रैवतक पर्वतमा आयोजित उत्सवमा सहभागी हुन्छन्। त्यहाँ अर्जुनले सुभद्रालाई देख्छन् र उनको सौन्दर्यबाट मोहित भई उनीसँग विवाह गर्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्। कृष्णले उनी वसुदेव र रोहिणीकी सन्तान र आफ्नी सौतेनी बहिनी भएको खुलासा गर्छन्। कृष्णले सुभद्राको स्वयंवरमा उनको निर्णय के हुन्छ भनेर अनुमान गर्न नसकिने बताउँदै अर्जुनलाई सुभद्रालाई भगाएर लैजान सल्लाह दिन्छन्। युधिष्ठिरबाट अनुमति प्राप्त गरेपछि, अर्जुनले रथ हाँकेर पहाडतर्फ जान्छन् र सुभद्रालाई आफूसँगै लग्छन्। सुभद्राका अङ्गरक्षकहरूले उनीहरूलाई रोक्ने असफल प्रयास गरेपछि यादव, वृष्णि र अन्धकहरूले यस विषयमा छलफल गर्न बैठक बोलाउँछन्। कृष्णले उनीहरूलाई सम्झाएपछि उनीहरू सहमत हुन्छन् र यसरी अर्जुनले वैदिक विधि अनुसार सुभद्रासँग विवाह गर्छन्।

श्रीमद्भागवत् पुराणमा सुभद्राले अर्जुनलाई रोजेको भूमिकाको वर्णन गरिएको छ। यसमा बलरामले सुभद्राको सहमति बिना नै उनलाई कौरवहरूमध्येका एक, दुर्योधनसँग विवाह गरिदिने निर्णय गरेको विवरण पनि थपिएको छ। सुभद्रा अर्जुनसँग भागेको खबर पाएपछि बलरामले अर्जुनविरुद्ध युद्ध गर्न सक्छन् भन्ने जानेर कृष्णले अर्जुनको सारथी बन्ने निर्णय गर्छन्। अर्जुनले सुभद्रालाई साथमा लिएर कृष्णको साथमा उनीहरू त्यहाँबाट प्रस्थान गर्छन्। सुभद्रा अर्जुनसँग गएको खबर पाएपछि, अन्ततः बलरामले सहमति जनाउँछन् र द्वारकामा सुभद्राको विवाह अर्जुनसँग विधिपूर्वक सम्पन्न गराउँछन्।