श्रीमद्भगवद गीता

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
(श्रीमद्भगवद्गीता बाट पठाईएको)
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
श्रीमद्भगवद गीता
Krishna and Arjun on the chariot, Mahabharata, 18th-19th century, India.jpg
धनुर्धर अर्जुन र कृष्ण
खण्डप्रकार: अध्यायात्मक
१८
लिखितप्रकार: पद्यात्मक प्रश्नोत्तर
७००
भाषा: संस्कृत
लेखक: वेद व्यास
विषय: भक्ति वैराग्य
देवता: कृष्ण
मुख्यपात्र: कृष्ण अर्जुन संजय धृतराष्ट्र
ज्ञानात्मक हिन्दूग्रन्थ

श्रीमद्भगवद गीता (संस्कृत:श्रीमद्भगवद्गीता) वा श्रीमद्भागवत गीताहिन्दू धर्मका पवित्रतम ग्रन्थहरूमा एक हो ।यो ऐतिहासिक हिन्दूग्रन्थ महाभारतको भीष्म पर्वबाट लिएको एक सानो ग्रन्थ हो । यसमा १८ अध्याय छन् । यसलाई मोक्षशास्त्र पनि भनिन्छ ।

हिन्दू धर्म
अन्तर्गत एक शृङ्खलाको भाग

Aum

इतिहास · देवी-देवता
पुराण

आस्था र विश्वास

दर्शनशास्त्र · धर्म
अर्थ · काम · मोक्ष
कर्म · संसार
योग · भक्ति · माया
पूजा · मन्दिर

वेद · उपनिषद
रामायण · महाभारत
श्रीमद्भगवद गीता · पुराण
धर्म शास्त्र · अन्य

सम्बन्धित विषयहरू

हिन्दू बसोबास भएका देशहरू
पञ्चाङ्ग
आयुर्वेद · ज्योतिष
चाडपर्व

यस बाकसलाई: हेर्नुहोस्  संवाद  सम्पादन

संक्षिप्त विवरण[सम्पादन गर्ने]

भगवद्गीता अनुमानत आज भन्दा लगभग ५००० हजार बर्ष पहिला अर्थात कलियुगको आरम्भमा कुरुक्षेत्र नामको युद्ध भूमिमा कृष्णले गीताको उपदेश अर्जुनलाई दिएका थिए । यो संजय र धृतराष्ट्रको संवादमा प्रश्नोत्तर प्रकारले लेखिएको छ यसमा १८ अध्याय छन् भने ७०० सौ पद्यात्मक संस्कृतश्लोक छन् । यसमा अनुष्टुप छन्दको अधिक प्रयोग भएको छ । स्तुति आदि पद्यमा अन्य छन्दको पनि प्रयोग गरिएको छ यसको प्रथम अध्यायमा अर्जुनले खेद व्यक्त गरेको हुनाले अर्जुन विषादयोग अध्याय भनिएको छ । यस्तै प्रकारले अर्जुन र कृष्णको संवाद अनुसार अन्य अध्यायको पनि नाम राखिएको छ यसमा एकेश्वरवाद, कर्म योग, ज्ञानयोग, भक्ति योगको अध्याय क्रम अनुसार सुन्दर ढंगले चर्चा भएकोछ । यो ऐतिहासिक ग्रन्थ महाभारतको भीष्मपर्व अन्तर्गत दिइएको उपनिषद हो यसमा अनित्य देह भन्दा नित्य आत्माको निरूपण गरिएकोछ। यसलाई मोक्ष ग्रन्थ पनि भनिएको छ ।

पृष्ठभूमि[सम्पादन गर्ने]

गीता उपदेश

श्रीमद्भगवद्गीताको पृष्ठभूमि महाभारतको युद्ध नै हो । जस्तो प्रकारले एउटा सामान्य मानिस आफ्नो जिवनको समस्यादेखि डराएर निरास भएर आफ्नो कर्तव्य देखि विमुख हुन्छ र त्यसदेखि भाग्छ । त्यस्तै प्रकारले महाभारत युद्धको महानायक अर्जुन आफ्नो अगाडी आईपरेको समस्यादेखि डराएर आफ्नो क्षेत्रिय धर्मदेखि विमुख भए यो समस्या हरव्यक्तिलाई आइपर्ने समस्या हो । यसलाई प्राचीन ऋषिमुनिहरुद्वारा गहन विचार गरेर जून ज्ञान प्राप्त गरे त्यसलाई वेद भनियो । त्यही वेदको अंतिम भागलाई उपनिषद भनिन्छ । मनुष्य जीवनको विशेषता मनुष्यमा रहेको बौद्धिक क्षमता नै हो र उपनिषदमा निहित भएको ज्ञान मनुष्यको उच्चतम अवस्था हो यसबाट मनुष्य आफ्नो बुद्धिको सीमा भन्दा परको अवस्थालाई प्राप्त गर्छ त्यहि ज्ञानलाई औपनिषदिय ज्ञान भनिन्छ त्यही ज्ञानलाई सामान्य अर्थात उपनिषदको कठिन अर्थलाई सामान्यरूपले दर्शाउन वेद व्यासले भगवद्गीता संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।

भाष्य[सम्पादन गर्ने]

भाष धातुदेखि ण्यत् प्रत्यय हुदा भाष्य शब्द सिद्ध हुन्छ यसको सामान्य अर्थ भन्न योग्य भाष्य हुन्छ । कुनै पनि शास्त्रको विस्तृत ब्याख्या गरेर तापर्य अर्थ निकाल्नु (भन्नु)लाई भाष्य भनिन्छ । संस्कृतका प्राय जसो महत्वपूर्ण ग्रन्थहरू विद्वान् आचार्यहरूद्वारा भाष्य गरिएका छन् । जस्तै पाणिनिद्वारा विरचित अष्टाध्यायीको पतञ्जलिले भाष्य गरेर महाभाष्य नाम दिएका थिए ।

भगवद्गीताको भाष्य[सम्पादन गर्ने]

दार्शनिक परम्परामा कुनै पनि नया दर्शनको अथवा कुनै पनि दर्शनलाई नया स्वरुले शक्तिशाली बनाउनको लागि जो तीन ग्रन्थमा आफ्नो दृष्टिकोण स्पष्ट गर्नु पर्थ्यो भाष्य लेखेर त्यसमा भगवद् गीता पनि एक हो । अरु दुई हुन-उपनिषद् तथा ब्रह्मसूत्र[स्रोत नखुलेको]

गीता सार[सम्पादन गर्ने]

  • किन व्यर्थ चिन्ता गर्छौ ? कोदेखि व्यर्थै डराउदछौ ? तिमीलाई कसले मार्छ ?
  • आत्मा न जन्म लिन्छ न मर्छ ।
  • जे भयो, त्यो राम्रो भयो । जे हुँदैछ, त्यो राम्रै हुँदैछ । जे हुनेछ, त्यो पनि राम्रै हुनेछ ।
  • तिमी भूतकालको पश्चताप नगर, भविष्यको पनि चिन्ता नगर । वर्तमान चलिरहेको छ ।
  • तिम्रो के गएको छ र तिमी रुन्छौ ? तिमीले के लिएर आएका थियौ र तिमीले हरायौ ?
  • तिमीले के पैदा गरेका थियौ र नाश भयो ?
  • तिमीले केही लिएर आएका थिएनौ । जे पायौ, यहीँबाट पायौ । जति दियौ, यहीं नै दियौ । खालि हात आएका थियौ, खालि हात नै गयौ, जे आज तिम्रो छ,त्यो हिजो अरु कसैको थियो, भोलि अरु कसैको हुनेछ ।
  • तिमी यसलाई आफ्नो सम्झेर मग्न भैरहेका छौ । यहीं खुसी नै तिम्रो दुःखको मूल कारण हो ।
  • परिवर्तन संसारको नियम हो । जसलाई तिमी मृत्यु सम्झन्छौ, त्यही जीवन हो ।
  • एक क्षणमै तिमी करोडपति बन्दछौ, दोश्रो क्षणमा तिमी दरिद्र बन्दछौ ।
  • मेरो, तिम्रो, सानो, ठूलो, आफ्नो, अर्काको भन्ने मनबाट हटाइदेऊ, अनि सबै तिम्रो हो, तिमी सबैका हौ । तिमी आफू आफै भगवान्मा अर्पित हौ ।
  • यही नै सबभन्दा ठूलो सहारा हो ।
  • जसले ईश्वरको सहारालाई जान्दछ, त्यो डर, चिन्ता, शोकबाट सधैंका लागि मुक्त हुन्छ ।मान्छे जन्मिन्छ केहि समय यहि रहन्छ र मर्छ।त्यसैले तिमी आसक्ती रहित भएर काम गर जसले गर्दा तिमी बन्धन बाट मुक्त हुनेछौ।
  • तिमीले जे गर्दछौ, त्यो भगवानलाई अर्पण गर्दै जाऊ।
  • यसो गर्नाले तिमीले सधैंभरि जीवन मुक्त भएको आनन्द अनुभव गर्नेछौ ।

अध्याय १[सम्पादन गर्ने]

धृतरास्ट्र उवाच -हे सञ्जय ! युद्ध गर्ने इच्छाले कुरुक्षेत्रको धार्मिक स्थलमा जम्मा भएका मेरा र पाण्डुका छोराले के गरे?

सञ्जय उवाच - हे राजन! पाण्डुका छोराहरुले गरेको सैनिक मोर्चा देखेर राजा दुर्योधन आफ्ना गुरुका नजिक गएर यसरी भने।

"हे गुरु! हे आचार्य ! हजुरको बुद्धिमान शिष्री द्रुपदको छोराले ब्यबस्थित गरेको पाण्डवहरुको विशाल सैन्यशक्तिलाई एक पटक हेर्नुहोस।

यहाँ यो पाण्डवसेनामा भीम र अर्जुन समानका लडाइँ गर्ने महारथी युयुधान, बिराट, तथा द्रुपद जस्ता अनेक वीर धनुर्धारीहरु छन् ।

महान वीरहरु तथा धृष्टकेतु, चेकितान, कशिराज, पुरुजित, कुन्तिभोज र शैब्री जस्ता शक्तशाली योद्धाहरु पनि त्यहाँ रहेका छन।

त्यहाँ पराक्रमी युधामन्यु, अत्यन्त शक्तिशाली उत्तमौजा, सुभद्राको छोरा र द्रौपदीका छोराहरु छन् ।यी सबै योद्धाहरु महारथी हुन् ।

हे ब्राह्मण श्रेष्ठ ! तपाईंको जानकारीको लागि म सैनिकहरुको सञ्चालनमा विशेष दक्ष मेरा सेनापतिहरुका बारेमा पनि केही भन्छु ।

मेरा सैनिकहरुमा सदा-सर्वदा विजयी हुने - हजुर स्वयं , भीष्म, कर्ण, कृपाचाॠ, आश्वत्थामा, विकर्ण र सोमदत्तका छोरा भुरिश्रवा आदि हुनुहुन्छ ।

मेरा लागि आफ्नो ज्यान पनि दिन तयार हुने त्यस्ता वीरहरु पनि छन् । ती सबै अनेक प्रकारका हतियारहरुद्वारा सुसज्जित छन् र युद्द बिद्यामा पारङ्गत पनि छन् ।

हाम्रो शक्ति नाप्न नसकिने छ र हामी पुर्णरुपमा भीष्म - पितामहद्वारा संरक्षित छौँ भने भीमद्वारा सावधानीपुर्वक संरक्षित पाण्डवहरुको शक्ति सीमित छ।

तपाईँहरु सबैले यो सैन्यव्युहमा आफ्नो ठाउँ वा मोर्चामा रहेर सबैतिरबाट पितामह भीष्मलाई सहयता पुर्याउनुपर्दछ।"

कुरुवंशका अत्यन्त प्रतापी बयोवृद्ध तथा योद्धाहरुका पितामह भीष्मले दुर्योधनलाई आनन्द दिने आफ्नो शङ्ख सिंह गर्जे जस्तै गरि अत्यन्त उच्च स्वरले बजाउनुभयो।

त्यसपछि शङ्खहरु, ढोलहरु, सीङहरु, नगराहरु, तुरहीहरु सबै अचानक बज्न थाले र यो सबैको संयुक्त स्वर अत्यन्त भयङ्कर सुनियो।

त्यसपछि सेता घोडाहरु नारिएको विशाल रथमा विराजमान भएर कृष्ण र अर्जुनले आफ्ना दिव्री शङ्खहरु बजाए।

हृषीकेश(कृष्ण ) ले पाञ्चजन्य शङ्ख बजाउनुभयो, अर्जुनले देवदत्त शङ्ख बजाए र असाधारण काॠ गर्न धेरै भोजन गर्ने भीमले पनि पौण्ड्र शङ्ख बजाए।

हे राजन ! कुन्तीका छोरा युधिष्ठिरले अनन्तविजय शङ्ख बजाए अनि नहकुलसहदेवले सुघोष र मणिपुष्पक शङ्खहरु बजाए।महान धनुर्धारी काशीराज, महान योद्धा शिखण्डी , धृष्टद्धुम्न , विराट, अजेय सात्यिकी, द्रुपद, द्रौपदीका छोराहरु र सुभद्राका बलवान् छोरा यी सबैले अलग अलग आफ्ना शङ्खहरु बजाए।

विभिन्न किसिमक शङ्खहरु बज्दा भएको त्यो कोलाहलपूर्ण आवाजले आकश र पृथ्वीलाई गुञ्जायमान तुल्याउँदै धृतरास्ट्रका छोर्सहरुको हृदय चिर्न थाल्यो।

त्यसपछि हे राजन ! हनुमानको चित्र अंकित झण्डा भएको रथमा बसेर पाण्डुपुत्र अर्जुनले आफ्नो धनु उठाएर वाण वर्षाउनै लागेका समयमा धृतरास्ट्रका छोराहरुलाई सैनिक व्युहमा देखेर भगवान कृष्णलाई यी वाक्यहरु भने।

अर्जुन उवाच- हे अच्युत ! कृपा गरेर यो मेरो रथ दुवै सेनाहरुका बीचमा लगेर अड्याउनु होस् ।त्यहाँ यो सङ्घर्षको मैदानमा युद्ध गर्ने इच्छा लिएर जम्मा भएका, को को संग मैले शस्त्रास्त्रहरुको परीक्षामा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दछ, हेर्नसँकू।

धृतराष्ट्रको खराब बुद्धि भएको छोरो दुर्योधनलाई प्रसन्न पार्नका लागि जो यिनीहरु यहाँ लडाइँ गर्न आएका छन् , तिनलाई म हेर्न चहान्छु।

सञ्जय उवाच - हे भरतवंशी राजन ! अर्जुनद्वारा यसरी सम्बोधन गरिएका भगवान कृष्ण ले अर्जुन चडेको त्यो उत्तम रथ दुबै पक्षका सैनिकहरुका बीचमा लगेर अड्याउनुभयो।

भीष्म , द्रोण र सारा संसारभरिका राजाहरुका अगाडि भगवान कृष्णले भन्नुभयो- हे पार्थ ! यसरी यहाँ जम्मा भएका सम्पूर्ण कुरुहरुलाई हेर।

दुवै पक्षका सैनिकहरुका बीचमा उभिएर हेर्दा अर्जुनले त्यहाँ आफ्ना बुवाहरु, हजुरबुवाहरु, गुरुहरु, मामाहरु, दाइभाइहरु, छोराहरु, ससुराहरु र शुभचिन्तकहरुलाइ देखे।

विभिन्न वर्गका यी साथी सम्बन्धीहरुलाई युद्धभुमिमा देखेपछी कुन्तिपुत्र अर्जुन करुणाले अभिभूत भएर यसरी भन्न थाले।

अर्जुन उवाच

हे कृष्ण ! लडाइँ गर्नका लागि मेरा अगाडि उपस्थित भएका मेरा यी आफ्नै साथी सम्बन्धीहरुलाई देखेर मेरो शरीर कामिरहेको छ र मेरो मुख सुकिरहेको छ।

मेरो सम्पूर्ण शरीरमा कम्प भैरहेको छ, शरीरमा रोमाञ्च भइरहेको छ ( रौहरु ठडिइरहेका छन् ) , मेरो गाण्डीव धनु मेरो हातबाट चिप्लिदै छ र मेरो छाला पोलिरहेछ।

हे केशव! अब यहाँ  धेरै समय उभिने सामर्थ्य पनि ममा छैन ।मैले आफैंलाई बिर्सिदैछु, मेरो मन घुमिरहेको छ, म त केवल अमङ्गल ( अशुभ) मात्रै देखिरहेको छु।

हे कृष्ण ! युद्धमा आफ्ना नाता सम्बन्धीहरुलाई मारेर न म आफ्नो कुनै कल्याण देख्छु न त जितेपछी पाइने राज्री र राज्यसुखको इच्छा नै ममा छ।

हे गोबिन्द! जसका लागि हामीलाई राज्य , भोग र सुखहरु चाहिएको हो तिनिहरु नै आफ्नो प्राण र धनको आशा मारेर लडाइँ गर्न युद्धभुमिमा उभिएका छन् भने त्यो राज्य , त्यो भोग र त्यो जीवन समेतले हामीलाई के लाभ भयो? त्यसैले हे मधुसूदन ! मलाई विजय पनि चाहिएन , राज्री र सुख पनि चाहिएन। गुरुहरु , हजुरबाहरु , बुबाहरु , छोराहरु , नातिहरु , मामाहरु , साला - जेठानहरु , ससुराहरु र अन्य सम्बन्धीजनहरु साराका सारा युद्ध गर्न मेरा अगाडि उभिएका छन् । पृथ्वीको राज्यको के कुरा स्वर्ग , मर्त्य , र पाताल यी तिनै लोकको राज्य पाए पनि म यिनीहरुलाई मार्न चाहन्न। यिनीहरुले नै मलाई मार्दछन् भने मारुन । यी धृतराष्ट्रका छोराहरुलाई मारेर हामीलाई के आनन्द होला र ?

यस्ता आततायीहरुलाई मार्यौ भने हामीलाई पाप लाग्नेछ, त्यसैले धृतराष्ट्रका छोराहरु र हाम्रा मित्रहरुलाई मार्नु हाम्रा लागि उचित छैन। हे माधव ! यी आफन्तहरुलाई हामीलाई के लाभ होला र , के सुख होला र ?

हे जनार्दन ! यी मानिसहरुको बुद्धि लोभले गर्दा भ्रस्ट भएको छ।यिनीहरु आफ्ना परिवारलाई मार्ने र मित्रहरुसँग झगडा गर्ने कुरामा पनि कुनै दोष देख्दैनन्  । तर कुलको विनाशमा ठूलो अपराध देख्ने हमीहरु किन यी पापपूर्ण कार्यमा संलग्न भइरहने ?

वंशको विनाशसँगै शाश्वत कुलपरम्परा पनि नाश हुन जान्छ र यसरी बाँकी रहेको परिवार पनि अधर्ममा संलग्न हुनपुग्दछ।

हे कृष्ण ! कुलमा अधर्म बड्न शुरु भए पछि कुलका स्त्रीहरु दूषित हुन पुग्दछन् र यसरी स्त्रीहरु आफ्नो सतीत्वबाट पतीत भएपछी हे वृष्णिवंशी कृष्ण ! नचाहिएका सन्तानहरु उत्पन्न हुन्छन् ।

वर्णसङ्कर सन्तानहरुको वृद्धिबाट परिवारलाई र पारिवारिक परम्परा दुवैलाई नाश गर्ने दुवै प्रकारका कुलघातीहरु  नरकमा पर्दछन् । यस्ता कुलघातीहरूका  पितृहरू पनि श्राद्ध तर्पण जस्ता पितृकार्यको लोप हुनाले नरकमा खस्दछन् ।

आफ्ना कुलपरम्परालाई नाश गर्ने व्यक्तिहरुको कुकृत्यबाट वर्णसङ्कर सन्ततिहरु उत्पन्न हुन्छन् र तिनका दुष्कृत्यहरुबाट सबै प्रकारका सामुदायिक योजनाहरु तथा पारिवारिक कल्याणका कार्यहरु समेत नष्ट हुन पुग्दछन् ।

हे जनार्दन ! कुलधर्मलाई विनाश गर्नेहरु सधैँभरी नरकमै बाँस गर्दछन् भन्ने कुरा मैले गुरुपरम्पराबाट सुनेको छु।

ओहो ! कति आश्चर्यको कुरा हो, हामी राज्यको सुख भोग्ने लोभमा परेर आफ्नै आफन्तहरुलाई मार्न तयार भएर ठूलो पापकर्म गर्न खोजिरहेका छौँ।

हातमा शस्त्र लिएका धृतरास्ट्रका छोराहरुले हतियार नलिएको र युद्ध मैदानमा कुनै प्रतिरोध पनि नगर्ने मलाई मार्छन भने मारुन।मेरा लागि त्यो श्रेयस्कर हुनेछ।

सञ्जय उवाच

युद्धभुमिमा अर्जुनले यिनै कुरा भनेर आफ्नो वाणसहितको धनु एकातिर पन्छाएर मनमा शोक सन्तप्त हुँदै फेरि रथमा गएर बसे।

बाहिरी कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

ढाँचा:Komalgeeta

यो पनि हेर्नुस[सम्पादन गर्ने]