द्रौपदी

द्रौपदी
पञ्चकन्याको सदस्य
सन् १८८८-९० तिर राजा रवि वर्माद्वारा कुरु सभामा द्रौपदीको चित्रण
अन्य नामहरू	कृष्णा यज्ञसेनी पाञ्चाली
देवनागरी	द्रौपदी
आबद्ध	पञ्चकन्या श्री देवी
धर्मग्रन्थहरू	महाभारत पुराणहरू
लिङ्ग	महिला
वंशावली
जन्म	पाञ्चाल
मृत्यु	हिमालय
अभिभावकहरू	द्रुपद (पिता) पृषती (माता)
भाइबहिनीहरू	धृष्टद्युम्न (जुम्ल्याहा भाइ) शिखण्डी र द्रुपदका अन्य सन्तानहरू
जीवनसाथी	पाण्डवहरू युधिष्ठिर भीम अर्जुन नकुल सहदेव
सन्तानहरू	द्रौपदेयहरू युधिष्ठिरबाट प्रतिविन्ध्य भीमबाट सुतसोम अर्जुनबाट श्रुतकर्म नकुलबाट शतानिक सहदेवबाट श्रुतसेन
वंश	कुरु वंश (विवाह पश्चात्) सोमक वंश (जन्मद्वारा)

द्रौपदी (शाब्दिक अर्थ: 'द्रुपदकी छोरी', अन्य नामः कृष्णा, पाञ्चाली र यज्ञसेनी) प्राचीन संस्कृत महाकाव्य महाभारत की मुख्य नारी पात्र हुन्। द्रौपदीलाई हिन्दू धर्ममा पञ्चकन्याको रूपमा गणना गरिएको छ। पाञ्चालका राजा द्रुपदले आयोजना गरेको यज्ञ (अग्नि त्याग) बाट उनको जन्म भएको थियो। पाञ्चाल राज्यका राजा द्रुपदकी छोरी भएको हुनाले द्रौपदीलाई पाञ्चाली पनि भनिन्थ्यो। उनी पाञ्चाल राज्यकी राजकुमारी र पाँच पाण्डव दाजुभाइः युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन, नकुल र सहदेवकी साझा पत्नी हुन्। दैवी भविष्यवाणी र उनको अघिल्लो जीवनका कथाहरूद्वारा स्वीकृत यस बहुपति विवाहलाई हिन्दू परम्परामा विशेष मान्यता दिइएको छ। देवी श्रीको आंशिक अवतार मानिने द्रौपदीले सुरुमा इन्द्रप्रस्थकी रानीको रूपमा राज्यको वित्त र कोषको रेखदेख गरेकी थिइन्। उनलाई भगवान कृष्णकी एक अनन्य 'सखी' (नजिकको साथी) को रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।

द्रौपदीको जीवनको सबैभन्दा उल्लेखनीय र मर्मस्पर्शी घटना कुरु सभाको द्यूत क्रिडा (पासा खेल) मा हुन्छ। यस खेलमा युधिष्ठिरले आफ्नो राज्य र स्वतन्त्रता हारेपछि द्रौपदीलाई दाउमा राख्छन् र कौरवका नेता दुर्योधनसँग हार्छन्। उनलाई जबरजस्ती राजसभामा घिसारिन्छ र दासीको दर्जा दिइन्छ। यद्यपि, उनले सभामा प्रश्न गर्दै आफ्नो पतिले पहिले नै आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाइ सकेपछि आफूलाई दाउमा राख्ने कानुनी अधिकार छ कि छैन भनेर चुनौती दिन्छिन्। दुर्योधन र कर्णले पाँच पतिसँग विवाह गरेको भन्दै उनको अपमान गरेपछि, कौरव राजकुमार दुशासनले उनको चीरहरण (वस्त्र फुकाल्ने) प्रयास गर्छन्। तर, भगवानको कृपाले उनको वस्त्र अनन्तसम्म थपिँदै जान्छ र उनको सम्मानको रक्षा हुन्छ। अन्ततः राजा धृतराष्ट्रले हस्तक्षेप गरी द्रौपदीलाई दुईवटा वरदान दिन्छन्, जसको फलस्वरूप पाण्डवहरू दासताबाट मुक्त हुन्छन्।

कौरवहरूसँग राज्य हारेपछि द्रौपदी पाण्डवहरूसँगै तेह्र वर्षको वनवासमा जान्छिन्। वनवासको अन्तिम वर्ष (अज्ञातवास) मा, उनी मत्स्य देशकी रानी सुदेष्णाको दासीको रूपमा भेष बदलेर बस्छिन्। जब मत्स्य सेनापति किचकले उनलाई दुर्व्यवहार गर्छन्, उनले भीमलाई किचकको वध गर्न राजी गराउँछिन्। वनवासपछि जब दुर्योधनले पाण्डवहरूको राज्य फिर्ता गर्न अस्वीकार गर्छन्, द्रौपदीले आफूमाथि भएको अपमान र आक्रमणको बदला लिन कुरुक्षेत्र युद्धको कडा समर्थन गर्छिन्। युद्धमा कौरवहरू मारिए तापनि, द्रौपदीले आफ्ना पिता, दाजुभाइ र पाँचै छोराहरूलाई गुमाउँछिन्। पाण्डवहरूबाट जन्मिएका यी पाँच छोराहरूलाई सामूहिक रूपमा 'द्रौपदेय' भनिन्छ। विजयपछि उनी ३६ वर्षसम्म कुरु राज्यकी महारानी बन्छिन्। महाकाव्यको अन्त्यमा, पाण्डवहरूसँग स्वर्गको अन्तिम यात्रामा निस्कँदा मृत्यु हुनेमा उनी पहिलो पात्र हुन्छिन्।

द्रौपदी हिन्दु र भारतीय संस्कृतिमा एक अत्यन्त प्रभावशाली व्यक्तित्व हुन्, जो आफ्नो सौन्दर्य, साहस, भक्ति, बुद्धिमत्ता र वाकपटुताका लागि परिचित छिन्। उनलाई पञ्चकन्या (पाँच कन्या) मध्ये एक मानिन्छ, जसको नाम लिँदा पाप नष्ट हुने विश्वास गरिन्छ। मध्यकालीन साहित्यमा उनको खुला कपाल र दुशासनको रगतले कपाल धुने प्रतिज्ञालाई प्रतिशोधको प्रतीकको रूपमा नयाँ ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ। भारतीय उपमहाद्वीपका केही भागहरूमा द्रौपदीलाई देवीको रूपमा पूजा गर्ने एउटा छुट्टै सम्प्रदाय पनि अस्तित्वमा छ।

नाम

द्रौपदी ('द्रुपद पुत्री') शब्द द्रुपद शब्दबाट आएको हो, जसको अर्थ 'स्तम्भ' हुन्छ। महाभारतका अन्य पात्र जस्तै द्रौपदीलाई पनि अनेक नामले पुकारिन्छ। Some of her other names and epithets are as follows:

• कृष्णा (Kṛṣṇā) – 'कालो वर्णको मानिस'। यो द्रौपदीको वास्तविक नाम थियो।
• पाञ्चाली (Pāñcālī) – 'पाञ्चाल देशको राजकुमारी'.
• यज्ञसेनी (Yajñasenī) – 'यज्ञसेनकी पुत्री' वा 'यज्ञबाट पैदा भएका'. The former meaning is derived from Yajnasena ('he whose army is sacrificial'), another name of Drupada.
• द्रुपदकन्या (Drupadakanyā) – 'द्रुपद पुत्री'.
• सैरन्ध्री (Sairandhrī) – 'दासी'. यो नाम गुप्तवासको समयमा द्रौपदीले लिएकी थिइन्।
• पर्शती (Parṣatī) – 'पृशतकी नातिनी', वा 'प्रिशतिकी छोरी'। पर्शती र प्रिशती दुबै शब्द पृशत (द्रुपदका पिता) बाट आएको हो।
• नित्ययुवानी (Nityayuvanī) – 'जो सधैं युवा नै रहिरहन्छ र कहिल्यै बूढो हुदैन।'.
• महाभारती – the virtuous wife of great descendants of Bharata (Pandavas)
• Agnijaa – Daughter of the holy fire
• कल्याणी– one who brings fortune (Yudhishthir addressed her by this name)
• मालिनी (Mālinī) – fragrant, one who makes garlands.
• Panchavallabha (Pancavallabhā) – 'Beloved of the five Pandavas'.
• पाण्डुशर्मिला (Pāṇḍuśarmilā) – "पाण्डुको बुहारी'.

जीवनी

जन्म

महाभारता पात्र द्रोणाचार्य धनुर्विद्यामा निकै निपुण थिए। धनुर्विद्यामा निपुण भएपनि उनी साधु जिवन बिताइरहेका थिए। एक दिन उनका बालक छोरा द्रोणी अथवा अश्वत्थामाले आफ्ना आमा बाबुसँग दूध खाने भनेर ढिपी गर्न थाले। साधु जिवन बिताइरहेका दौर्णाचार्यसँग दूध दिने गाई थिएनन्। त्यसैले उनले आफ्नो छोरालाई पानीमा चामलको पिठो घोलेर लौ बाबु यो नै दूध हो भनेर खान दिए। त्यो खाएपछी बालक अश्वत्थामा आफ्ना साथीहरूसँग मैले बढिया दूध खाएँ साथी हो भनेर कुरा गर्न थाले। आफ्नो छोराले यस्तो भनेको सुनी बेइज्जत भयो भन्ने सोचेर दौर्णाचार्य निकै चिन्तित भए। पाञ्चाल देशका राजा द्रुपद र दोर्णाचार्य बाल्य कालका मित्र थिए। उनीहरूले एकै गुरुकहाँ गएर धनुर्विद्या सिखेका थिए। त्यै भएर दौर्णाचार्यले राजा द्रुपद कहाँ गएर आफ्नो लागि बस्ने ठाउँ मागे। तर राजा द्रौपदले राज्य र धनको घमण्ड देखाउँदै दौर्णाचार्यलाई "भिखारी भएर राजाको राज्यमा बस्ने ठाउँ खोज्न लाज मान्दैनौ" भनेर लज्जित गरे। यो सुनेर दोर्णाचार्य निरास हुँदै फर्के। त्यसपछी दोर्णाचार्य हस्तिनापूरमा गएर कौरव र पाण्डवहरूलाई धनुर्विद्या सिखाउन थाले। जब दौर्णाचार्य हस्तिनापुर पुग त्यो बेला कौरव र पाण्डव भकुण्डो खेल्दै थिए। दौर्णाचार्य उभिएर राजकुमारहरूले भकुण्डो खेलेको हेर्दै थिए अकस्मात भकुण्डो पानीको तलाउमा खस्यो। भकुण्डो पानीबाट निकाल्न कौरव र पाण्डवले धेरै कोशिस गरे तर निकाल्न सकेनन्। यो देखेर गुरु दौर्णाचार्यले एक बाण तलाउमा हानेर भकुण्डो तलाउबाट बाहिर निकाले। यो खबर राजकुमारहरूले भीष्म पिताम्महलाई भने।

भिष्मले दौर्णचार्यलाई राज दरबारमा बोलाएर परिचय गरे। दौर्णाचार्यले भिष्म पिताम्महलाई आफ्नो समस्या बताए। भिष्म पिताम्मले दौर्णाचार्यलाई आफ्नो राज्यमा बस्ने ठाउँ दिएर कौरव र पाण्डवलाई धनुर्विद्या सिकाउन लगाए। कौरव र पाण्डवहरू धनुर्विद्यामा निपुण भएपछि दौर्णाचार्यलाई गुरु दक्षिणा के दिउँ भनेर सोधे। दौर्णाचार्यले राजा द्रुपदलाई बाँधेर मेरो शरणमा ल्याउ भनेर गुरु दक्षिणा मागे। यो सुनेपछि पाँच भाइ पाण्डवहरू गएर द्रुपदसँग लडाईं गरी बाँधेर ल्याए। यसरी शरणमा आएपछी दौर्णाचार्यले द्रुपदलाई "अब त मलाई मान्छौ की ? " भनेर सोधे। द्रुपद लाचार भएर दोर्णाचार्यको पाउमा परे। त्यसपछि दौर्णाचार्यले द्रुपदलाई फर्काए। फर्केर पाञ्चाल गएपछि राजा द्रुपदले दौर्णाचार्यलाई मार्ने पुत्र पाउँ भनेर ठुलो यज्ञा गर्न थाले। यज्ञाको समाप्तीमा यज्ञाग्नीबाट एक छोरा र एक छोरी निस्किए। द्रुपदले छोराको नाम धृष्टद्युम्न राखे भने छोरीको नाम कृष्णा राखे। तिनै कृष्णालाई द्रौपदी पनि भनिन्छ

स्वयम्बर

आदि पर्वका अनुसार, राजा द्रुपद आफ्नी छोरी द्रौपदीको विवाह पाँच पाण्डव मध्येका एक अर्जुनसँग गराउन चाहन्थे। अर्जुनले पहिले युद्धमा द्रुपदलाई पराजित गरेका थिए, जसका कारण द्रुपद अर्जुनको पराक्रमबाट अत्यन्तै प्रभावित भएका थिए। वारणावतमा पाण्डवहरूको मृत्यु भएको हल्ला सुने पनि द्रुपदलाई उनीहरू जीवितै छन् भन्ने विश्वास थियो। त्यसैले, अर्जुनलाई आकर्षित गर्ने उद्देश्यले उनले द्रौपदीका लागि एक कठिन प्रतिस्पर्धात्मक स्वयंवरको आयोजना गरे। द्रुपदले यस प्रतियोगिताका लागि एउटा विशेष र शक्तिशाली धनुष बनाउन लगाएका थिए। प्रतियोगिताको शर्त यस्तो थियो कि सहभागीले त्यो विशाल धनुष उठाउनुपर्ने, त्यसमा ताँदो चढाउनुपर्ने र तल राखिएको पानीमा त्यसको प्रतिबिम्ब हेर्दै माथि झुण्ड्याइएको सुनको माछाको आँखामा निशाना लगाउनुपर्ने थियो। द्रौपदीको स्वयंवरको खबर जताततै फैलियो। विभिन्न देशका अनगिन्ती राजा, राजकुमार, सर्वसाधारण र ब्राह्मणहरू पाञ्चाल देशतर्फ लाग्न थाले। सोही समयमा, पाण्डवहरू पनि आफ्नी माता कुन्तीका साथ पाञ्चाल प्रस्थान गरे। बाटोमा उनीहरूको भेट स्वयंवरतर्फ जाँदै गरेको ब्राह्मणहरूको एउटा ठूलो समूहसँग भयो, जसले पाण्डवहरूलाई पनि आफूसँगै जान निमन्त्रणा दिए।

स्वयंवर प्रतियोगितामा धृष्टद्युम्नले अग्नि अनुष्ठान सम्पन्न गरी चुनौतीका शर्तहरू घोषणा गर्छन्। त्यसपछि उनले त्यहाँ उपस्थित राजाहरूलाई द्रौपदीसँग परिचय गराउँछन्। भनिन्छ कि त्यहाँ उपस्थित सबै राजाहरू र ब्राह्मणहरूको बीचमा भेष बदलेर बसेका पाण्डवहरू द्रौपदीलाई देख्ने बित्तिकै उनीप्रति मुग्ध हुन्छन्। भेला भएका लगभग सबै राजाहरू उक्त चुनौती पूरा गर्न असफल हुन्छन्। यस प्रसंगमा कर्णको सहभागितालाई लिएर विभिन्न मतहरू पाइन्छन्: केही उत्तरी संस्करणहरूका अनुसार, द्रौपदीले आफ्नो स्वतन्त्र अधिकार प्रयोग गर्दै कर्णसँग विवाह गर्न अस्वीकार गर्छिन्, किनभने कर्ण एक 'सूत' (क्षत्रियभन्दा तल्लो जाति) मानिन्थे। यही घटनाले कर्णको मनमा द्रौपदी प्रति घृणाको बीउ रोप्छ, जुन पछि पासा खेलको समयमा प्रकट हुन्छ। यद्यपि, अन्य धेरै संस्करणहरूमा द्रौपदीले त्यस्तो कुनै आपत्ति जनाएको उल्लेख छैन बरु त्यहाँ कर्णले केवल प्रयास गरेका तर एक रौँ बराबरको दूरीले धनुषमा ताँदो चढाउन असफल भएका कुरा उल्लेख छ। अन्ततः अर्जुनले सफलतापूर्वक कार्य सम्पन्न गर्छन् र पाँचवटा बाण प्रहार गरी निशाना भेदन गर्छन्। द्रौपदीले उनलाई बरमाला पहिराउँछिन् र आफ्नो पतिको रूपमा स्वीकार गर्छिन्। जब अर्जुनले उनलाई लिएर जान्छन्, उपस्थित राजाहरू क्रोधित हुन्छन्। एक ब्राह्मणले प्रतियोगिता जितेकोमा उनीहरू आफूलाई अपमानित महसुस गर्छन् र विरोधमा उत्रिन्छन्। तर भीम र अर्जुनले उनीहरूको डटेर सामना गरेपछि राजाहरू अन्ततः तितर बितर हुन्छन्।

विवाह

द्रौपदीको सयंवरमा लक्ष भेदन गर्दै अर्जुन

कौरवहरूका जेठा भाइ तथा धृतराष्ट्रका जेठा छोरा दुर्योधन सानै उमेर देखि पाण्डवहरूलाई दुःख दिइरहन्थे। एक पटक पाण्डवहरूलाई आगो लगाएर मार्ने योजना बनाएर सोणितपुर नामको तत्कालिन शहरमा लाक्षागृह अथवा लाहाको घर बनाउन लगाए। यो योजनामा धृष्टराष्ट्र स्वयंले पनि दुर्योधनलाई साथ दिएका थिए। धृतराष्ट्रले पाण्डवहरूलाई जलाएर मार्नको निमित्त बनाएको लाक्षागृहमा आफ्नी माता सहित गएर बस्न आज्ञा गरेकाले पाण्डवहरू त्यहाँ गए। दुर्योधनले पाण्डवहरू बसेको लाहा भवनमा राती आगो लगाउने योजना बनाएका थिए। पाण्डवहरू धृतराष्ट्रको आज्ञा अनुसार लाहा भवनमा गएको खबर पाएर पाण्डवहरूका काका विदुरले एक दुत पठाएर पाण्डवहरूलाई त्यो भवनबाट राती भाग्न लगाए। विदुरको समचार सुनेर पाण्डवहरू स्वयंले त्यो भवनमा आगो लगाएर राती भागे। त्यो भवनमा पाँच पुत्र सहितकी एक महिला र दुर्योधनले आगो लगाउन पठाएको मान्छे जलेर भष्म भए। त्यो देखेर दुर्योधनले पाण्डवहरू मरे भनेर खुसी मनाए। साथै धृतराष्ट्रले अरूले आफूलाई दोष नलगाउन् भनेर पाण्डवहरूको अन्त्य क्रिया सहित गरे।

उता पाण्डवहरू माता सहित जंगलमा कष्ट भोग्दै रहे। हिडम्बासुर, भष्मासुर आदी राक्षसहरूको वध गरेर पाण्डवहरू राजा द्रुपदको राज्य नजिकै एक घरमा केही दिनको लागि बस्न थाले। एक दिन पाण्डवहरूले राजा द्रुपदकी कन्याको सयंवर हुन थालेको कुरा थाह पाए। यो सुनेर पाण्डवहरू पनि सयंवर हेर्न गए। सयंवरमा पृथ्वीभरका राजकुमारहरू जम्मा भएका थिए। सयंवरमा खुल्ला पर्तिस्पर्धा थियो। सयंवर स्थलको बीचमा एक लामो खम्बा गाडिएका थियो। खम्बाको टुप्पोमा मत्स्य बाँधिएको थियो भने खम्बाको तल एक भाँडोमा पानी राखिएको थियो। जसले त्यो पानीमा परेको लक्षको छायाँलाई हेरेर धनुषमा बाण चढाएर लक्ष भेदन गर्ने छ त्यसैसँग द्रौपदीको विवाह गर्ने राजा द्रुपदले प्रतिज्ञा गरेका थिए। धनुष पनि अनौठो किसिमको थियो धनुषमा ताँदो चढाउन थाल्दा उछिट्टिएर कती त घाइत्य समेत भएका थिए। सबै राजा र राजकुमारहरूले पालै पालो लक्ष भेदन गर्ने प्रयास गरे तर कसैले धनुषमा ताँदो चढाउन सकेनन् भने कसैले धनुषमा ताँदो चढाए पनि लक्ष भेदन गर्न सकेनन्। यो सयंवर हेर्न दुर्योधन लगायतका कौरवहरू पनि आएका थिए। कर्ण वीरले धनुषमा ताँदो चढाएर लक्ष भेदन गर्न थालेका थिए त्यै बेला द्रौपदीले राजकुमार बाहेक अरूले लक्ष भेदन गरेमा म उसलाई पति स्विकार गर्ने छैन भनेकाले कर्ण वीर सयंवर स्थलबाट बाहिरिए। अन्तमा अर्जुनले धनुषमा ताँदो चढाएर मत्स्य भेदन गरेकाले द्रौपदीले अर्जुनलाई वरमाला पहिराइन्। सयंवर हेर्न